Môû Ñaàu

1 - Phong traøo thô Môùi ñaõ môû ra moät kyû nguyeân thô tieán boä thay theá cho nhöõng vaên thô coå kính, nieâm luaät goø boù khaét khe. Ñoù laø nhöõng vaàn thô ñaày saùng taïo, chöùa chan chaát thô, duyeân daùng trong phong caùch, ña daïng phong phuù trong loái bieåu ñaït...Nhieàu nhaø thô teân tuoåi nhö Theá Löõ, Xuaân Dieäu, Nguyeãn Bính, Löu Troïng Lö, Huy Caän, Haøn Maëc Töû, Cheá Lan Vieân... vaø nhieàu taøi naêng khaùc laø nhöõng ngöôøi ñaõ ñaåy neàn thi ca daân toäc phaùt trieån treân moät chaëng môùi.

Ñaëc bieät trong laøng thô naøy coù Haøn Maëc Töû. Haøn Maëc Töû ñaõ xuaát hieän nhö moät hieän töôïng “quaùi dò” ñoäc ñaùo laøm cho nhieàu ngöôøi söûng soát, keû khen ngöôøi cheâ. Hoaøi Thanh cuõng ñaõ xaùc nhaän; “Haøn Maëc Töû coù moät taâm hoàn taøi naêng dò bieät maø khen hay cheâ ñeàu laø baát nhaân“ (Thi Nhaân Vieät Nam)

Thô Haøn Maëc Töû khoâng phaûi laø thô bí hieåm, song moät soá baøi coù theå khoù hieåu vì ta chöa theå baét kòp taàn soá caùc lôùp noäi taâm cuûa oâng. Ñeán hoâm nay, chuùng ta cuõng chöa hieåu heát Haøn Maëc Töû, Cheá Lan Vieân baïn oâng, cuõng ñaõ thoát leân lôøi than thôû: ”Haøn Maëc Töû, anh laø ai?”

2 - Taøi naêng ñoù ñaõ saùng taïo ra nhöõng vaàn thô kyø dieäu, ñeïp , say, thaêng hoa, bay boång vöôït khoâng gian hay xoaùy saâu vaøo vuõ truï taâm linh ñôn ñoäc, bao la, thaêm thaúm... höôùng daãn ñeán moät haïnh phuùc no ñaày maø con ngöôøi khaùt khao vöôn tôùi. Ñoù laø nhöõng baøi thô Haøn Maëc Töû muùc ôû nguoàn ñaïo, ñöôïc caûm höùng töø Thaùnh Kinh, töø chuoãi haït kinh laàn, töø nhöõng phuùt caàu nguyeän xuaát thaàn, töø maùu thòt söï soáng cuûa thi nhaân.

Toâi maïo muoäi neâu yù kieán veà moät vaøi trang thô, mong caûm nhaän hoàn thô thi nhaân trong laõnh vöïc toân giaùo, mong hieåu nhaø thô vôùi neùt buùt traøn khí löïc sieâu linh, nhöng caûm xuùc thanh cao, trinh traéng ñöôïc goät röûa baèng nöôùc maét, maùu, söï ôùn laïnh rôïn mình, maø moãi vaàn thô ñeàu laøm cho Haøn Maëc Töû phaûi tieâu taùn ñi trong thöông ñau, beänh hoaïn nhö phaân than, loät xaùc!

Taøi lieäu vieát veà Haøn Maëc Töû raát nhieàu, nhöng caûm nhaän töø laõnh vöïc toân giaùo thì raát ít ngöôøi ñeà caäp.

Chuùng toâi döïa vaøo thô vaø cuoäc ñôøi Haøn Maëc Töû qua caùc taùc giaû Traàn Thanh Maïi, Nguyeãn Baù Tín, Traàn thò Huyeàn Trang, Löõ Huy Nguyeân ñeå ñoái chieáu, xem xeùt caùc trang Kinh Thaùnh ñaõ aûnh höôûng ñeán nguoàn thô. Ngoaøi ra, chuùng toâi cuõng tìm hieåu vaán ñeà qua ngheä thuaät aâm nhaïc, hôïp xöôùng thi ca Haøn Maëc Töû (Ave Maria) do nhaïc só Haûi Linh phoå nhaïc vaø ñieàu khieån (1988 ); baêng Tröôøng ca Haøn Maëc Töû cuûa Phaïm Duy phoå nhaïc vaø giôùi thieäu (1994 ).

Taát caû mong coá gaéng trung thaønh vôùi caûm nhaän hoàn thô toân giaùo cuûa taùc giaû moät caùch ñuùng ñaén chaân thaønh. Nhöng roài toâi cuõng caûm thaáy ñaõ laïc vaøo coõi sieâu linh, huyeàn bí, hö hö thöïc thöïc, moät vuõ truï bao la, moät hoàn thô sieâu thoaùt ñaõ bay thaät, bay xa khi thi nhaân ñaõ vöôït ra “ngoaøi vuõ truï“, ngaäp traøn trong aùnh saùng nguyeän caàu maø chính taùc gæa ñaõ thaûng thoát:

“Thô toâi bay suoát moät ñôøi chöa thaáu
Hoàn toâi bay ñeán bao giôø môùi ñaäu
Treân trieàu thieân ngôøi
choùi vaïn haøo quang"
(Ave Maria)

3 - Haøn Maëc Töû maõi laø vaán ñeà ñöôïc ñaët ra. Coù ngöôøi cho raèng:” Vì aùc beänh neân thi só laáy ñaïo nhö moät leõ soáng tuyeät vôøi vaø truùt vaøo thô nhöõng chöùng nghieäm cuûa taâm hoàn, oâng raùng leo leân ñænh Thöôïng thanh” (Phaïm Theá Nguõ - Vieät Nam vaên hoïc söû ). Keû khaùc khaúng ñònh :” Veà ñaïo thì chaéc chaén Haøn Maëc Töû phaûi laø nhaø thô cuûa Thieân Chuùa giaùo roài... con ñöôøng ñi vaøo ñaïo laø con ñöôøng thaêng hoùa moïi söï “ (Phaïm Duy - Tröôøng ca Haøn Maëc Töû)

Nhö vaäy, Ñaïo vôùi Haøn Maëc Töû laø cöùu caùnh, laø Con ñöôøng, laø Chaân- Thieän-Myõ tuyeät ñoái coù giaù trò vónh haèng maø nhaân loaïi maõi treân haønh trình hoäi nhaäp, tìm kieám; hay chæ laø moät loái ngheä thuaät cao thuoäc chuû nghóa sieâu linh, moät bieåu töôïng myõ hoïc dieãm kieàu trong vaên hoïc ngheä thuaät, moät coõi xuaát theá, moät beán traêng an toaøn cho ngöôøi thô aån naùu trong tuyeät voïng khoå ñau, trong coâ ñôn nhaân tình theá thaùi?

Ñoù laø vaán ñeà heát söùc haáp daãn, khoùa luaän naøy coá gaéng lyù giaûi nhöõng vaán ñeà ñoù thoâng qua söï caûm nhaän vaø suy nghó chuû quan. Ñoù cuõng laø nhöõng vaán ñeà heát söùc khoù, baûn thaân ngöôøi vieát töï bieát vaãn coøn nhöõng haïn cheá veà nhieàu maët. Do vaäy, chaéc chaén khoâng theå naøo traùnh khoûi nhöõng thieáu soùt. Mong caùc thaày, caùc coâ vaø caùc baïn goùp yù theâm

CHÖÔNG I: TOÂN GIAÙO VAØ CUOÄC ÑÔØI NHAØ THÔ

1- Thieáu thôøi:

Haøn Maëc Töû sinh ra trong moät gia ñình coâng giaùo (xöù Leä Myõ, Quaûng Bình) vaøo ngaøy 22/9/1912 . Thaân sinh oâng Nguyeãn vaên Toaûn vaø baø Nguyeãn thò Duy vui möøng nghe tieáng khoùc chaøo ñôøi cuûa ngöôøi con thöù tö (Nhaân-Nghóa- Leã-Trí). Vaøi hoâm sau, tieáng chuoâng nhaø thôø hoï ñaïo Tam Toøa ngaân vang hoøa vôùi tieáng soùng bieån Ñoàng Hôùi chaøo möøng em beù Pheâroâ Nguyeãn Troïng Trí chòu pheùp Thanh Taåy (1). Vaø cuõng taïi ñaây coù tu vieän Meán Thaùnh Giaù Tam Toøa, hình boùng dòu daøng khieâm toán cuûa caùc nöõ tu sinh hoaït, caàu nguyeän giöõa loøng giaùo xöù...

Trong di saûn chung cuûa doøng hoï, ñöôïc giaùo duïc bôûi cha meï ngoan ñaïo, moâi tröôøng xöù ñaïo neà neáp, toå chöùc; thôøi hoa nieân Nguyeãn Troïng Trí laø choài non seõ troå loäc vaøng! Ñieàu ñoù aån daät nôi caäu thieáu nieân ñaïo ñöùc, soát saéng, tinh khoân. Tuoåi nhoû Nguyeãn Troïng Trí theo cha treân böôùc ñöôøng coâng vuï, haàu nhö laø nhöõng vuøng ven bôø chan hoøa soùng bieån, Sa Kyø (1920), Quy Nhôn (1921), Boàng Sôn (1922-1923)... Anh chò em trong gia ñình ñaõ coù thoùi quen ñi leã töø 4 - 5 giôø saùng. Chieàu toái, maøn ñeâm bao phuû khoâng gian, gia ñình quaây quaàn ñoïc kinh, troø chuyeän... Taïi Quy Nhôn, Cha Thieâng thaáy caäu beù ñænh ngoä, thoâng minh, chaêm hoïc giaùo lyù, Ngaøi muoán ñôõ ñaàu ñeå Nguyeãn Troïng Trí ñi tu... Lôøi daïy ñoù khoâng ra voâ ích nôi taâm hoàn caäu thieáu nieân naøy. ñöùc thanh khieát coâng giaùo laø ñoùa hoa quyù ñöôïc naâng niu, traân troïng, giöõ gìn töø nieân thieáu cho ñeán cuoái ñôøi, tö töôûng, lôøi noùi luoân aùnh leân söï ñôn sô trong traéng. Moät ñoùa hoa thôm töø toán, duyeân daùng, kín ñaùo, toâ ñieåm cho moïi nhaân ñöùc khaùc, “ loøng khieâm nhöôøng (humiliteù) anh caån troïng taäp luyeän vaø gìn giöõ cho ñeán cuoái ñôøi, khi ñoïc kinh anh cuõng kín ñaùo, traøng haït ñeå trong tuùi, hai tay thoïc vaøo, ñi ñi laïi laïi“ (2). ”Veà söï khieâm nhöôøng (cuûa Trí) , töø ngaøy voâ cho ñeán cheát Trí chöa heà noùi moät tieáng Phaùp vôùi baát cöù Meï naøo. Luùc naøo toâi cuõng laø ngöôøi thoâng ngoân” (3). Anh Nguyeãn vaên Xeâ cuõng raát neå nang thaùn phuïc veà ngöôøi baïn quyù cuûa mình khi tìm gaëp trong tuùi aùo anh Trí baøi tuïng thi “Pureteù de l'aâme“ (Taâm hoàn thanh khieát) ñeå noùi veà caùc Meï, caùc soeurs...)

Sau naøy, trong söï nghieäp thi ca, Haøn Maëc Töû ñaõ ñeå laïi taát nhieàu thôm nöùc muøi ñaïo haïnh toaùt ra töø noäi taâm saâu xa vaø cuõng raát ñôn thaønh trong doøng thô cuûa anh.

Naêm 1926, boán böùc töôøng traéng beänh vieân Hueá laëng leõ chöùng kieán söï ra ñi vónh vieãn cuûa thaân phuï. Bieán coá ñau buoàn ñoù ñoùng kheùp ñôøi hoa nieân cuûa Nguyeãn Troïng Trí. Thaân maãu anh can ñaûm gaùnh laáy traùch nhieäm gia ñình treân ñoâi vai gaày yeáu. Baø löu taâm ñeán vieäc hoïc vaø töông lai cuûa con. Nieân khoaù 1928-1930 , Baø gôûi Nguyeãn Troïng Trí ra Hueá hoïc tröôøng Pellerin, moät tröôøng doøng coù tieáng ôû Kinh ñoâ. Caùc sö huynh Thieän giaùo laø nhöõng baäc thaày coù kyû naêng vaø kinh nghieäm trong vieäc giaùo duïc, ñaøo taïo. Hoïc giaùo lyù Coâng giaùo laø giôø baét buoäc haøng tuaàn theo noäi quy tröôøng.

Nhöng roài Nguyeãn Troïng Trí ñaõ sôùm trôû laïi Quy Nhôn vôùi Meï. Thôøi gian naøy, moät bieán coá ghi ñaäm neùt suoát ñôøi anh, vaø thay ñoåi con ngöôøi anh, anh suyùt cheát ñuoái ôû baõi bieån . “ Anh Trí ñuoái söùc bò ngaát ñi phaûi naèm ngöûa cho soùng ñaåy vaøo bôø. Troâng anh sôï haõi khaùc thöôøng, thaàn saéc ngô ngaùc nhö khoâng troâng thaáy gì nöõa. Anh laåm baåm nghe nhö Ñöùc Meï, Ñöùc Meï... Toâi töôûng anh caàu nguyeän. Troâng anh khaùc laï ñi, nhìn anh toâi caøng hoaûng sôï... Töø ngaøy ñoù, anh khoâng taém bieån nöõa, sôï nöôùc, ít hoaït ñoäng, noùi naêng nhoû nheï nhö coù ai nghe. Anh thu mình laïi, soáng noäi taâm, traàm maëc xa vaéng “ (4). Anh ñaõ ghi laïi nhöõng kyû nieäm naøy baèng nhöõng doøng thô baát huû, söûng soát, ngaát ngaây vaø cuõng raát noàng naøn tha thieát.

“Maria! linh hoàn toâi ôùn laïnh.
Run nhö run thaàn töû thaáy long nhan
Run nhö run hôi thôû chaïm tô vaøng...
Nhöng loøng vaãn thaám nhuaàn ôn trìu meán”
(Ave Maria)

2. THAØNH NHAÂN

2.1. Nguyeãn Troïng Trí thôøi nieân thieáu coù nhieàu ñam neâ nhö baén naù, quyeàn anh, bôi loäi, ñoïc saùch... Nhöng roài anh ñaõ giaõ töø chuùng raát sôùm vaø vónh vieãn döøng laïi nôi Beán thô cho ñeán luùc ngöôøi thô anh hao taøn. Taøi naêng thô cuûa Nguyeãn Troïng Trí ñaõ ñöôïc ngöôøi anh caû Moäng Chaâu phaùt hieän töø raát sôùm... Ñoù laø nhöõng naêm caû nöôùc höôùng veà cuï Phan Boäi Chaâu , nhaø chí só yeâu töï do daân toäc, ñang bò Phaùp cho löu truù ôû Beán Ngöï ( Hueá ). Vôùi “Moäng Du thi xaõ“, Cuï toå chöùc nhöng cuoäc thi thô, vaø thô cuûa Phong Traàn (buùt hieäu cuûa Nguyeãn Troïng Trí) ñaõ ñöôïc Cuï khen ngôïi vaø cuøng hoïa thô laïi treân baùo, cuõng nhö öôùc ao “ Hoàng Nam Nhaïn Baéc “ coù ngaøy gaëp nhau... Nguyeãn Troïng Trí noåi tieáng vaøo thôøi kyø ñoù. Ñôøi laøm trai sao khoûi phoùng taàm maét nhìn vaøo theá giôùi xa laï, ñeán töông lai ngaäp höông hoa maø tung caùnh giang hoà. Tuy theá, anh ñaõ ñi gaïch teân khoûi danh saùch nhöõng ngöôøi ñi Phaùp du hoïc, do anh ña õ”chôi thaân”vôùi nhaø chí só hoï Phan.

2.2. Anh vaøo Saøi Goøn laøm baùo, cuoäc ñôøi ñem ñeán cho anh nhieàu thaønh coâng, tình yeâu, beø baïn, nhöng cuõng nhieàu thieáu thoán vaø gian khoå. Khi anh baét ñaàu noåi tieáng, anh cuõng baét ñaàu yeâu, thô vaø tình ñeán vôùi anh moät löôït. Tình yeâu Moäng Caàm ñeán vôùi anh qua söï trao ñoåi thô vaên. “Anh öôùc mô ngöôøi ñeïp caùch coå ñieån, thö trung höõu myõ nöõ“. Nhöõng naêm soáng vaø laøm vieäc taïi Saøi Goøn, beø baïn muoán loâi keùo anh vaøo loái soáng sa ñoïa, aên chôi, nhöng anh “khoâng“ vaøo ñöôïc, thôøi gian naøy anh coù baøi “Beõn leõn“:

Loøng em hoài hoäp chò Haèng ôi!
Voâ tình ñeå gioù hoân leân maù
Beõn leõn laøm sao luùc nöûa ñeâm
Em sôï lang quaân em bieát ñöôïc
Nghi ngôø ñeán caùi tieát trinh em

Anh ñaáu tranh giöõa hai doøng thô: daâm loaïn vaø trinh traéng, anh ñaõ thaéng, vì thô anh vaãn giöõ khoaûng caùch vôùi yù thô cuoàng loaïn cuûa thôøi ñaïi. Söï giaèng co noäi taâm trong chieán tröôøng tình duïc laøm cho anh trôû neân thaàm laëng hôn, nhaát laø sau cuoäc thöû thaùch lôùn vôùi moái tình Moäng Caàm, anh vaãn bình tænh töï veä:

Vöôøn choùi loïi thì tình yeâu phaûi ngôïp
Tieát trinh coøn em phuùc haäu hôn thô
. . .
Toâi nín laëng aâu laø toâi maéc côû. . .
(Daáu tích )

Hoàn toâi maéc côû laø vì
Khoâng quen thöôûng thöùc caùi gì ngaát ngaây
( Say naéng)

Anh khoâng theo kòp moái tình Moäng Caàm, ngöôøi con gaùi môùi “Vì moät phaàn khaùc anh sôï phaïm toäi, maø sôï phaïm toäi thì ñuùng hôn “.

(5) Tröôùc ñaây 3- 4 möôi naêm, Vieät Nam ta ôû trong neàn vaên hoùa Ñoâng Phöông, leã giaùo nghieâm khaéc, kín ñaùo, e deø, vaán ñeà tính duïc ít ñöôïc baøn ñeán, ngay ñeán caùc nhaø giaùo duïc, baäc phuï huynh cuõng tìm caùch traùnh neù, nam nöõ giao thieäp vôùi nhau vaãn giöõ khoûang caùch teá nhò “nam nöõ thuï thuï baát thaân”.

Tuoåi thanh nieân soáng xa gia ñình, nhieàu beø baïn, moâi tröôøng hoaït ñoäng töï do roäng raõi, neáu anh “ khoâng coù moät caên baûn giaùo duïc vöõng chaéc,coäng vôùi söï nghieâng ngöõa cuûa chöùng beänh taâm thaàn (*), anh coù theå trôû thaønh keû ñoùi khaùt tình duïc maø haäu quaû khoù coù theå ño löôøng ñöôïc “ (6). Moái tình cuûa anh vôùi Moäng Caàm say ñaém thieát tha, khi ñaõ chia tay nhau thì thaät khoå luïy, anh Trí thaát voïng, maëc caûm, coâ ñôn vaø traøn xoùt xa:

Ta lau nöôùc maét, maét khoâng raùo
Ta laáy tình nöông ruûa bieät ly 

(Tình thu)

Sau naøy Moäng Caàm cuõng xaùc nhaän: “Chuùng toâi raát meán nhau. Nhöng ñoù laø moái tình thô vaên, coøn xaùc thòt thì hoaøn toaøn khoâng nghó tôùi, cha meï ñaõ cho giao thieäp töï do, chuùng toâi phaûi giöõ gìn cho xöùng ñaùng“. (7)

Con ngöôøi taøi hoa, thô vaên daøo daït, tình yeâu noàng naøn, cuoäc soáng phoùng khoaùng, nhöng moät ñöôøng ranh voâ hình naøo ñoù, moät ñoäng löïc voâ hình naøo ñoù ñaõ giöõ gìn aáp yeâu, vaây boïc anh, ñeå anh khoâng rôi vaøo tình traïng sa ñoïa hoaëc buoâng thaû. Phaûi chaêng, anh xöùng ñaùng vôùi caùi teân raát thô, raát ñeïp maø Nguyeãn Thuïy Kha vieát veà anh qua taùc phaåm “Haøn Maëc Töû, thi só ñoàng trinh” (8)

1.2.3. Vôùi baïn beø, anh côûi môû, thaân maät, chan hoøa, chia xeû nhöõng gì anh coù, vaät chaát laãn tinh thaàn. Anh nhaän mình laø nhaø thô ngheøo, ñoà ñeä Maëc Dòch. (9) Haøn Maëc Töû laø "ngöôøi ñieàu hoøa vaø thaét chaët caùc moái daây baèng höõu; tuy anh ñaõ sôùm giaõ töø coõi traàn nhöng vò trí anh khoâng môø nhaït trong taâm hoàn caùc baïn"ø( 10 ). Nhöõng taâm hoàn toát, trung thaønh, thuûy chung aáy lieân keát vôùi nhau luùc coøn soáng; giuùp nhau tieán leân treân ñöôøng söï nghieäp, vaø baây giôø, ba ngöôøi trong nhoùm hoï ñaõ ra ñi (Haøn Maëc Töû, Quaùch Taán, Cheá Lan Vieân ) , maø höông thôm beø baïn giöõa hoï vaãn quyeän chaët laáy nhau, ñeán ñoãi khi nhaéc ñeán moät ngöôøi ta laïi lieân töôûng ñeán moái tình quyù hieám baát dieät cuûa nhoùm thô ñoù.

3. BEÄNH VAØ QUA ÑÔØI

Haøn Maëc Töû bò beänh vaøo naêm 1936 , luùc coøn quùa treû, môùi 24 tuoåi xuaân. Thôøi gian ñaàu anh buoàn phieàn, hoaûng hoát, tinh thaàn chao ñaûo... Gia ñình, nhaát laø ngöôøi Meï ñaõ heát söùc chaêm chuùt con, nghe ñaâu coù thaày hay thuoác toát, baø ñeàu ñem con ñeán, nhöng chæ gaëp tia hy voïng raát moûng manh, anh tieàu tuïy, ñau nhöùc, reân xieát :

Toâi ñaõ caáu ñaõ caøo nhai ngaáu nghieán
Toâi ñau vì ruøng rôïn ñeán voâ bieân ...

Taâm traïng anh bieán ñoåi qua thô vaên, nöûa mô nöûa thöïc. Chuù Haønh (11) keå: ”Nhieàu luùc Haøn Maëc Töû ngoài laëng baát ñoäng nhieàu giôø treân gheá, nhöng luùc bò goïi thì tænh taùo nhö thöôøng“. Do vieäc chaïy chöõa, anh phaûi di chuyeån töø choã naøy sang choã khaùc, coâ lieâu treân baõi vaéng, ñôn ñoäc trong thoân xoùm quaïnh hiu, hay tuûi thaàm trong canh khuya luùc caû nhaø ñaõ yeân giaác, anh ñaõ hoaûng sôï, nhö coù hình aûnh ma quaùi cheát choùc baùm saùt anh:

Chao oâi! gheâ quaù! oâi gheâ quaù!
Caûm thaáy, hoàn toâi ôùn laïnh roài!

Caøng veà sau, maëc daàu ñang ôû trong bieån saàu ñaéng ñoù, nhöng anh ñaõ gaëp laïi ñöôïc chieác phao nieàm tin, aùnh saùng cuûa vaàng traêng dòu daøng anh vaãn say meâ ñang dìu anh eâm eâm löôùt soùng , an vui, thanh thaûn, boàng beành, nhöõng côn ñau ñaõ laøm anh coù cô hoäi tieán saâu vaøo laõnh vöïc sieâu thöïc maø chæ mình anh môùi caûm nhaän ñöôïc... Baøi “Chôi treân traêng“ laø con ñöôøng ñöôïc môû ra töø “ trong aùnh söông môø “ anh cheánh choaùng ñi tìm “con traêng laïc”. Haïnh phuùc, söùc khoûe, söï nghieäp khoâng coøn ôû trong taàm tay vôùi, nhöng thaät söï anh ñaõ böôùc moät böôùc maïo hieåm ... vaøo xöù traøn ngaäp gioù maây maø “khoâng traøo nöôùc maét, khoâng thaûm buoàn” vì anh “ñaõ nhaäp hoàn mình trong khuùc haùt ñeå nhôø khoâng khí ñaåy leân traêng”.

Anh an tónh chuaån bò haønh trình veà “Nöôùc Cha caû coù voâ vaøn chaâu baùu”, anh gieo vaøo baïn beø yù töôûng sieâu thoaùt raát thô vaø cuõng laø chaân lyù, cheát: “ñoù laø ngöôõng cöûa phaûi böôùc qua ñeå ñi vaøo coûi vónh haèng“.

Naêm 1940 , anh vaøo beämh vieän phong Quy Hoaø, anh thaâm tín caùch saâu xa: “ñeàu laø vaâng theo thaùnh yù caû”. Tröôùc khi anh “ra ñi“, anh ñaõ vieát cho meï moät doøng ñöùt ruoät: ”Meï ôi, con seõ cheát nay mai meï aï. Caàu cho con ñöôïc ôn cheát laønh...”

Anh bieát anh seõ veà neo beán Haèng Soáng, cuoäc haønh trình tuy gaàn maø xa, xa maø gaàn, anh xin nhöõng ngöôøi xung quanh caàu nguyeän; laïc quan vui veû tin töôûng vaøo chính mình vaø tin vaøo tình yeâu Thieân Chuùa. Baøi “Pureteù de l'aâme“ ca tuïng nhöõng thieân thaàn traàn theá , baøi tuïng thi ngaäp trong ñieäu nhaïc vaø höông hoa, anh vieát nhöõng taâm tình raát chaân thaønh töï ñaùy loøng traøn ngaäp söï bieát ôn. Nôi anh moät nhaân caùch tröôûng thaønh phong phuù ; ñoùn nhaän cuoäc soáng ; nhìn thaúng ñau khoå vaø chaáp nhaän caùi cheát vôùi aùnh saùng nieàm tin Kitoâ giaùo doïi soi, cheát chöa laø taän cuøng maø laø khôûi ñaàu vinh quamg, cuûa söï soáng.

Ñaïo vaø Ñôøi trong thô Haøn Maëc Töû laø moät, hoaø nhaäp thaønh thaân theå maùu huyeát, hôi thôû anh cuõng laø thô vaên, lôøi caàu nguyeän cuûa anh. Anh laëng chìm vaøo Ñaïo nhö caù nhôûn nhô trong nöôùc, tan bieán nhö haït muoái hoøa vaøo ñaïi döông. Ngaøy 11/11/1940 chuoâng nguyeän thaùnh ñöôøng beänh vieän rôi töøng gioït buoàn ñöa tieãn linh hoàn anh. Anh ñöôïc choân caát giöõa nhöõng ngöôøi ñoàng beänh. Caây thaùnh gía goã khieâm toán phuû boùng leân ngoâi moä anh. Anh naèm ñoù nhö haït luùa gieo vaøo loøng ñaát ñôïi ngaøy troå sinh boâng haït. Theá laø Phöôïng Hoaøng - Haøn Maëc Töû ñaõ bay, bay vaøo Muøa Xuaân baát taän anh ñaõ töøng chieâm ngöôõng trong nhöõng phuùt xuaát thaàn.

CHÖÔNG HAI: KITOÂ GIAÙO TRONG THÔ HAØN MAËC TÖÛ NHÌN DÖÔÙI GOÙC ÑOÄ TOÂN GIAÙO

Phöôïng Hoaøng bay trong moät toái traêng sao
Maø aùnh saùng khoâng coøn khieâm nhöôïng nöûa..
(Ñeâm Xuaân caàu nguyeän)

1. TEÂN PHÖÔÏNG HOAØNG

Caùi teân ñeïp, cao sang cuûa Haøn Maëc Töû coù goác töø Kinh Thaùnh. Phöôïng Hoaøng, con chim thaàn coù taàm phoùng troåi vöôït caùc loaøi chim, hình aûnh bieåu töôïng cuûa Thaùnh söû Gioan Toâng ñoà, ”ngöôøi ñöôïc Chuùa yeâu”. Vò thaùnh ñöôïc Giaùo hoäi coâng giaùo xem laø bay cao nhaát khi ngöôøi vieát Phuùc aâm thöù tö vaø saùch Khaûi huyeàn trong boä Kinh thaùnh Taân öôùc.

Môû ñaàu Tin möøng thöù tö, Thaùnh söû ñaõ khai buùt baèng thi khuùc trang troïng, vöôït moïi taàng khoâng chaïm ñeán cung loøng Thieân Chuùa “ Töø nguyeân thuyû ñaõ coù Lôøi, Lôøi ôû nôi Thieân Chuùa vaø Lôøi laø Thieân Chuùa, Ngaøi ñaõ coù luùc khôûi nguyeân nôi Thieân Chuùa” ( Gioan 1,1 ). Tín ñieàu ñoù laø baûn tuyeân ngoân veà “ Lôøi “ taïo thaønh, cuõng laø Ngoâi Lôøi - Ngoâi Hai Thieân Chuùa - cuõng chính “ Lôøi “ hoaøn taát coâng cuoäc cöùu chuoäc... Phöôïng Hoaøng - Thaùnh Gioan ñaõ khaùm phaù nhöõng bí nhieäm nôi Thöôïng Ñeá, töø Thöôïng Ñeá, trong luùc caùc vò khaùc phaûi baét ñaàu töø con ngöôøi nhaäp theå cuûa Lôøi trong theá gian... Khoâng gian voâ taän vaø nguoàn suoái Thaùnh Kinh baét ñaàu töø ñoù...

2. TOÂN GIAÙO VAØ THIEÂN NHIEÂN

Thô toân giaùo cuûa Haøn Maëc Töû - khoâng ai phuû nhaän thi nhaân ñaõ môû roäng bieân giôùi thô nhôø saùng taïo ñoäc ñaùo, vaø nhaát laø ñôùi soáng toân giaùo maø Haøn Maëc Töû ñaõ laëng chìm vaøo ñoù trong nhöõng ngaøy caàu nguyeän nhö moät vò tu só, ñaëc bieät laø nhöõng naêm cuoái ñôøi - 5 laàn ñoïc kinh ñöôïc chia ñeàu trong ngaøy. “ Ngaâm thô vaø ñoïc kinh laø nhieàu hôn caû “ (12), chính Haøn Maëc Töû ñaõ thoå loä nhö theá. Anh soáng vôùi theá giôùi sieâu hình moät caùch töï nhieân ñeán möùc “hö thöïc laøm sao phaân bieät noãi”, thi nhaân nghe ñieàu chuùng ta khoâng nghe, thaáy caùi maét traàn chuùng ta khoâng thaáy... Chuùa luoân luoân coù trong nhöõng baøi thô hay cuûa thi só

Ai haõy laøm thinh chôù noùi nhieàu
Ñeå nghe döôùi ñaùy nöôùc hoà reo
Ñeå nghe tô lieãu run trong gioù
Vaø ñeå xem trôøi giaûi nghóa yeâu
(Ñaø laït traêng môø)

Thi nhaân ñaõ laëng chìm vaøo sao, söông, ñaém ñuoái trong ñeâm eâm aû, soâng Ngaên laëng lôø, thinh khoâng baøng baïc, gioù hoân tô lieãu, thôøi gian laëng chìm ñeå... xem trôøi giaûi nghóa yeâu, vì “ Thieân Chuùa laø Tình Yeâu “ (13 ) neân Ngaøi ñaõ traûi roäng tình yeâu Ngaøi treân muoân taïo vaät... Thi só thì thaøo beân tai ta “chôù noùi nhieàu” ñeå laëng nghe... Phaûi chaêng giaây phuùt thieâng lieâng ”ñaõ khôûi ñaàu”, khôûi ñaàu cho söï ñaém ñuoái mieân man trong tình yeâu qua kyø coâng tuyeät dieäu cuûa Thöôïng Ñeá.

Nhaïc só Phaïm Duy coù leõ ñaõ “hieåu” Haøn Maëc Töû - oâng khoâng ngaàn ngaïi boû ra caû naêm trôøi ñeå nghieân cöùu phoå nhaïc thô Haøn Maëc Töû . Vôùi ca khuùc” Ñaø Laït traêng môø” naøy, Phaïm Duy ñaõ ñeå cho ca só haùt ñeán 3 laàn doøng nhaïc “ Ñaây phuùt thieâng lieâng ñaõ khôûi ñaàu...” vôùi aâm thanh vôøi vôïi moâng lung... Trong luùc

Caû trôøi say nhuoäm moät maøu traêng
Vaø caû loøng toâi chaúng noùi chaúng raèng
Khoâng moät tieáng gì nghe ñuïng chaïm
Daàu laø tieáng vôõ cuûa sao baêng

Töùc laø caû vuõ truï, caû vaän haønh tinh tuù khoâng ngöøng beân ta. Linh thieâng laøm sao, myõ mieàu laøm sao moät ñeâm huyeàn aûo! Ba tieáng chuoâng ñöôïc gioùng leân ôû taän cuøng ca khuùc laéng ñoïng vaøo khoâng gian, roùt vaøo loøng ngöôøi nhö nhaéc nhôû ngöôøi nghe raèng trong cuoäc soáng naøy Ñaïo ôû muoân nôi...

Cöù nhö theá ta ñoïc ñöôïc nhieàu vaàn thô, nhieàu ñoaûn thi cao sang thanh khieát cuûa Haøn Maëc Töû nhö: “Ra ñôøi, Ñieàm laï, Nguoàn thôm, Xuaân ñaàu tieân, Ñeâm Xuaân caàu nguyeän, Ngoaøi vuõ truï, Vaàng traêng...” trong tinh thaàn toân giaùo. Vuõ truï, “ chaúng nhöõng giöõ ñöôïc veû trinh nguyeân cuûa trôøi ñaát, maø coøn ñöôïm moät caûm giaùc huyeàn bí thieâng lieâng! “

Traêng, sao, hoa, höông ngaäp traøn lai laùng trong caùc vaàn thô cuûa Haøn Maëc Töû, naøo coù phaûi vì beänh hoaïn, taâm thaàn, aùm aûnh gì ñaâu ; sau naøy trong “ Ñau thöông” thi nhaân laïi coøn naâng leân moät baäc nöõa. Thieân nhieân, traêng gioù vaø thi só nhö ñöôïc hoøa nhaäp, hieåu nhau, thaåm thaáu vaøo nhau.

Traêng ñang naèm treân soùng coû
Coû ñöa traêng ñeán bôø ao
Traêng laïi ñaàm mình xuoáng nöôùc
Traêng nöôùc ñeàu laëng nhìn nhau... (?)

Hay:
Toâi dìm hoàn xuoáng vuõng traêng ñeâm
Cho traêng ngaäp traêng doàn leân tôùi ngöïc
Hai chuùng toâi laëng yeân trong thoån thöùc
Roài bay leân cho tôùi moät haønh tinh.
(Hoàn laø ai?)

Thi nhaân vaø traêng laø ñoâi baïn thaân töø hoài treû . Baõi traêng Sa Kyø “traêng daøy ñaëc, cöû ñoäng hay di chuyeån nhö keùo caû traêng theo“. Baøi “Chôi giöõa muøa traêng“ ñeïp quaù, tuyeät vôøi quaù, toâi chaúng phaûi bieát trích ôû ñoaïn naøo, caâu naøo... Coù leõ ta neân ñöùng xa xa, doõi theo chieác thuyeàn traêng ñang nheï löôùt, trong thuyeàn ñang coù hai ngöôøi traêng. Hai chò em Nhö Leã, Nguyeãn Troïng Trí ñaõ bôi laïc vaøo soâng traêng roài! Haõy ñeå hoï höôûng nhöõng phuùt thaàn tieân cuûa theá giôùi traêng sao giöõa trôøi ñeâm ! “A ha, Chò Leã ôi, chò laø traêng vaø em ñaây cuõng laø traêng nöõa“. Roài Haøn Maëc Töû khaùt khao “em muoán bay thaúng leân trôøi ñeå tìm aùnh saùng muoân naêm thoâi..."

Laïy Chuùa toâi, vaàng traêng cao giaù laém
Xin ban ôn baèng caùch cho aùnh theâm leân...
(Vaàng traêng)

Ñoù laø nhöõng lôøi caàu boäc phaùt töø con tim ngaây thô trong saùng cuûa anh, lôøi caàu töï nhieân nhö hôi thôû, nhö nhòp rung töø loàng ngöïc anh. Nôi khaùc, anh tha thieát:

Haõy caàu nguyeän baèng traêm kinh maây gioù
Haõy daâng cho moät traøng chuoãi traêng sao...
(Töïa Xuaân nhö yù)

3. NGUOÀN THÔ

3.1. Nguyeãn Troïng Trí xaùc tín “Ñöùc Chuùa Trôøi ñaõ taïo ra traêng, hoa, nhaïc, höông laø ñeå cho ngöôøi ñôøi höôûng thuï, nhöng ngöôøi ñôøi u meâ phaàn nhieàu khoâng bieát taän höôûng moät caùch say söa, vaø nhaân ñaáy, chieâm nghieäm leõ maàu nhieäm pheùp taéc cuûa Ñaáng chí toân...” . Bôûi theá “loaøi thi só“ ñöôïc ra ñôøi, laø “boâng hoa quyù hieám, phaûi laøm troøn nhieäm vuï, laø taïo ra nhöõng taùc phaåm tuyeät dieäu löu danh muoân ñôøi“ (14) . Luoân luoân, Haøn Maëc Töû muoán vöôn cao leân, öôùc mô xa hôn, toaøn bích hôn trong saùng taïo ñeå truùt vaøo ngöôøi khaùc nguoàn khoaùi caûm thôm tho tinh saïch. Khaùt voïng aáy nung naáu anh, boûng chaùy nguoàn thô anh vì “ ngöôøi tri kyû cuûa thi só phaûi laø moät baäc cao quyù, toaøn naêng, moät Ñaáng maø thi só nhaän laáy nhö laø heát caû moïi söï - Ñaáng aáy laø Ñöùc Chuùa Trôøi, keå leå heát nieàm thöông ñau vôùi Ngöôøi, daâng cho Ngöôøi nhöõng baøi thô saùng laùng anh hoa, theá môùi maõn nguyeän “ (15).

3.2. Ngöôøi Kitoâ höõu tin Thieân Chuùa döïng neân moïi söï. Theá giôùi xinh ñeïp naøy ñöôïc ban taëng cho con ngöôøi, mong hoï haïnh phuùc, chaúng nhöõng theá, Thieân Chuùa coøn ñaët hoï laøm chuû vaïn vaät taïo thaønh, hoï laø vua moïi loaøi. Töø “ Muøa Xuaân ñaàu tieân “khi caøn khoân môùi döïng neân, gioù caêng hôi vaø nhaïc leân trôøi, traùi caây baèng ngoïc voû baèng gaám, coøn maët trôøi kia töïa khoái vaøng...”, caùi thôøi xa nhö huyeàn thoaïi, giöõa vöôøn dieäu quang tinh khoâi thô moäng aáy, chieàu chieàu gioù hiu hiu thoåi. Thöôïng Ñeá vaãn thöôøng baùch boä ñeán troø chuyeän vôùi con ngöôøi... Nhöng roài maây muø boùng toái ñaõ chuïp xuoáng, traùi caây “baèng ngoïc“ kia ñaõ trôû thaønh “traùi caám“, con ngöôøi phaù vôõ tình yeâu Ñaát - Trôøi trinh nguyeân vì “höông caùm doã meâ ngöôøi trong khoaùi laïc“... Töø ñoù, caùnh cöûa ñòa ñaøng kheùp laïi, daáu chaân con ngöôøi phaûi lang thang tìm kieám trong nuoái tieác voâ bieân!

Baøi “Ra ñôøi“ ñöôïc vieát trong khaùt voïng ñoù, nhöng thaät tuyeät vôøi, hoaøn haûo vaø chan chöùa nieàm vui thaùnh thieän. Töø trong “thieân ñòa ñaém hoang mang“ nieàm hy voïng ñaõ böøng leân roän raõ maûnh lieät, vì töø thieân ñaøng Bay nhöõng tieáng tung hoâ Thaùnh ñöùc

... AÙnh haøo quang chan choùi löu ly
OÂi Thaùnh, Thaùnh, Thaùnh!
Caû trôøi boãng noåi leân muoân ñieäu nhaïc
... Raát phöông phi treân heát caû anh hoa

Baøi “Ra ñôøi“ keát tinh caâu chuyeän lòch söû Kinh thaùnh töø Cöïu ñeán Taân öôùc... Traùi taùo Eva ñaõ ñi vaøo vaên hoùa theá giôùi baát phaân toân giaùo. Traùi taùo hoàng töôi moïng chín laø höông caùm doã, laø söï quyeán ruõ vaø ñoàng thôøi cuõng laø söï gaõy ñoå do khoaùi laïc gaây neân ; nhöng chính noù cuõng laø caên nguyeân cuûa tình yeâu cöùu chuoäc, tình yeâu taùi taïo. Vì theá, ngheä thuaät tröng baøy ñeâm Giaùng sinh, ngöôøi ta khoâng ngaàn ngaïi ñaët Ngoâi Hai Thieân Chuùa laøm ngöôøi, trong hình haøi moät thô nhi môùi sinh naèm ñôn sô treân traùi taùo, hoaëc nhöõng hình thöùc ngheä thuaät töông töï...

Chaøng ôi! Chaøng ôi, söï laï ñeâm qua!
Muøa Xuaân tôùi maø khoâng ai bieát caû...

Haún laø thi nhaân ñaõ ñöôïc xuaát thaàn trong moät ñeâm caàu nguyeän naøo ñoù!

Ta chaép tay quyø hoan haûo
Ngöûa troâng cao caàu nguyeän traéng khoâng gian
(Ñeâm Xuaân caàu nguyeän)
vì,
Phöôïng Hoaøng bay trong moät toái traêng sao
. . .
Ñöông caàu xin, ñoïc thô ra döôøng söûa
Ta ngaát ñi trong khoaùi laïc cuûa hoàn ñau...
(Ñeâm Xuaân caàu nguyeän)

Söï laï ñaõ chieâm ngaém, ñaõ taän höôûng, vì Phöôïng Hoaøng ñaõ ñaùp xuoáng moät mieàn xa laï, dieãm aûo, ngaát ngaây. Muøa Xuaân ñaõ vaây boïc laáy chaøng, voã veà yeâu thöông chaøng maø chaúng ai hay bieát ! Phaûi chaêng muøa Xuaân vónh cöûu ñaõ heù môû cho chaøng caùnh cöûa nghìn thu, Muøa Xuaân ñôïi chaøng neo beán... nhöng muøa Ñoâng se thaét beänh hoaïn, xaùc thaân coøm coõi vaãn ñang giam giöõ chaøng moät ít thôøi gian nöõa!

Vôùi tö caùch laø moät nhaø thô toân giaùo, vôùi taát caû tinh thaàn cuûa chöõ aáy, ngheä thuaät trong thô ñöôïc Haøn Maëc Töû naâng leân ñeán tuyeät ñænh. Thi nhaân maùch baûo vôùi Bích Kheâ: “Saùng taïo laø ñieàu caàn thieát toái thieåu cuûa thô, maø muoán tìm caûm xuùc môùi laï, khoâng chi baèng ñoïc saùch veà toân giaùo cho nhieàu, nhö theá thô vaên môùi trôû neân troïng voïng, cao quyù, coù moät yù nghóa thaàn bí “ (16)

Trong baøi töïa “Xuaân nhö yù“ thi nhaân vieát: “Laïy Chuùa Trôøi ñi! Haõy ban cho toâi haèng haø sa soá laø ôn laønh, ôn caû. Thô toâi seõ raát no, raát ôùn , raát nö, troïng voïng nhö taøi hoa, cao sang nhö nhaân ñöùc, choùi chang voâ vaøn phöôùc loäc...”(7)

Cho vôõ lôû caû muoân ngaøn tinh ñaåu
Cho ñeâ meâ aâm nhaïc vaø thanh höông

ñeå:
Loøng vua chuùa cuõng laø loøng leâ thöù
Seõ ngaát ngaây bôûi chöng thô ñaày öù...
(Ave Maria)

3.3. Nhöõng caâu chuyeän raát ñeïp cuûa Thaùnh Kinh coù leõ Haøn Maëc Töû ñaõ thuoäc töø thôøi thô aáu, anh caát giöõ vaøo loøng trí caùch töï nhieân, eâm ñeàm, coù dòp laïi traøo ta nhö khoâng vaùch chaén naøo caûn noåi !

Luït hoàng thuyû trôøi khoâng cho taùi laïi
Khieán boà caâu bay boång quùa khoâng gian.
(Ngoaøi vuõ truï)

AÁy laø vaøo thôøi xa xoâi moäng muoäi, sau khi Adam-Eva phaïm toäi, thieân thaàn Chuùa caàm göôm löûa xua ra khoûi vöôøn dieäu quang. Loaøi ngöôøi sinh soâi naåy nôû, toäi aùc hoï vaãn phaïm, ñieàu ñoù laøm cho Thöôïng ñeá hoái haän vì ñaõ taïo thaønh hoï... Ngaøi khieán moät côn möa luït suoát 40 ñeâm ngaøy ñeå huûy dieät hoï... Tuy vaäy, Ngaøi coøn meán thöông gia ñình Noe. Ngaøi daïy ñoùng taøu (suoát moät naêm)... Khi ñaõ ñuû thôøi giôø chôø ñôïi con ngöôøi aên naên, Ngaøi daïy 8 ngöôøi nhaø oâng Noe vaøo taøu, vaø suùc vaät chim muoâng töøng ñoâi moät... Ngöôøi vaø muoân vaät an toaøn sau caùi luït coù moät khoâng hai ñoù... Luùc taïnh möa, trôøi quang ñaõng, treân voøm khoâng gian trong xanh xuaát hieän moät voàng caàu nhieàu maøu xinh ñeïp... Ñoù laø giao öôùc. Thöôïng ñeá baûo con ngöôøi “Töø nay seõ khoâng bao giôø luït hoàng thuûy taùi laïi nöõa “. Moät chim caâu ñöôïc oâng Noe thaû ra, chuù voã caùnh vaø tung mình vaøo trôøi maây loäng gioù.

... Coù Ñaáng haèng soáng ngöï trò
Nhaïc thieâng lieâng doàn troåi khaép hö linh.
(Ngoaøi vuõ truï)

Theá ñoù, Thöôïng ñeá khoâng muoán xa loaøi ngöôøi , Ngaøi yeâu thöông vaø vaãn xem con ngöôøi laø baïn höõu nhö thuôû ban ñaàu döïng neân. Giao öôùc laø Caàu voàng kyù keát giöõa hai ngöôøi baïn; khi thaáy Caàu voàng xuaát hieän sau moãi côn möa lôùn, con ngöôøi nhaän bieát Thöôïng ñeá tín trung thuûy chung vôùi taïo thaønh qua daáu hieäu caàu voàng lô löûng giöõa trôøi nhö theá. (Thaùnh Kinh Cöïu öôùc. Luït hoàng thuûy).

Taâm hoàn thi nhaân phoùng khoaùng bao la, thi khuùc “Ngoaøi vuõ truï“ ñöôïc ghi laïi trong taäp thô “Maùu cuoàng vaø hoàn ñieân“ nhöng hoàn thô cuûa Haøn Maëc Töû töï do, thanh thoaùt, khoâng bò giam haõm trong ñôùn ñau beänh hoaïn, traùi laïi, noãi ñau thaân phaän ñaõ trôû thaønh beä phoùng cho thi nhaân vöôït khoâng gian.

Nôi khí töôïng boác nguoàn muoân tinh tuù
Nôi khoâng cho hoàn lai vaõng quan chieâm.
(Ngoaøi vuõ truï)

2.3.4. Nhöõng giôø caàu nguyeän, chieâm ngaém chìm ngaäp trong tình yeâu giöõa Thöôïng ñeá vaø thoï sinh ñaõ ñöa Haøn Maëc Töû ñi raát xa tôùi mieàn cöïc laïc ; thaàn hoïc tu ñöùc coâng giaùo ñaët giai ñoaïn naøy vaøo baäc cao, baäc hieäp nhaát, laø “Hoân phoái thieâng lieâng“ giöõa Thöôïng ñeá vaø linh hoàn, caû hai ñaõ trôû neân moät... Töø tröôùc ñeán nay chöa ai phaân tích thô Haøn Maëc Töû töø goùc ñoä Thaàn hieäp aáy, nhöng qua nhieàu vaàn thô ta coù theå minh hoïa Haøn Maëc Töû ñaõ ñöôïc höôûng neám söï dòu ngoït thieân linh aáy. Taâm thaàn ñaày hoan laïc chaøng ghi laïi:

OÂi say söa treân heát caùc duïc tình
OÀ thuù laï nhöõng phuùt giaây thanh thoaùt.
(Ngoaøi vuõ truï)
hay:
Ta ngaát ñi trong khoaùi laïc cuûa hoàn ñau
Treân chín taàng, dieâu ñoäng caû traân chaâu
Döôøng soáng laïi muoân ngaøn hoa phaåm tieát
(Ñeâm Xuaân caàu nguyeän)

Vaø tuy laëng ñaém trong say söa caûm meán, hoàn cuõng nhaän ra, vaø caùch töï nhieân nhaän ra thaân phaän ti tieän thaáp heøn cuûa mình tröôùc nhan Ñaáng toaøn Thaùnh.

Toâi van lôn, thaàm nguyeän Chuùa Gieâsu
Ban ôn xuoáng cho muøa Xuaân hoân phoái
Xin thöù tha nhöõng caâu thô toäi loãi
Cuûa baøn tay thi só keû leân traêng.
(Ñeâm Xuaân caàu nguyeän)

Ñoù laø taâm tình saùm hoái caàn thieát ñeå linh hoàn ñöôïc thanh taåy cho thanh saïch hôn. Haøn Maëc Töû, con traêng nhôûn nhô tröôùc nhan Thöôïng ñeá, “ trong naéng thôm, trong tieáng nhaïc thaàn bay “ vôùi taâm tình phoù thaùc, vôùi loøng tin yeâu vaâng phuïc thieân yù - thi nhaân vui möøng nhaän ra söï hieän höõu vónh haèng cuûa mình tröôùc nhan Ñaáng toái cao, coù caû baïn beø trong quyõ ñaïo tình yeâu khoâng phaân bieät toân giaùo.

Cheá Lan Vieân quyø daâng traøng chuoãi hoät
Caàu khuùc tinh haèng chieáu maïng ngöôøi thô
Vaø hoan hæ , tin töôûng
Laïy chín phaåm thieân thaàn xin chöùng giaùm:
Ta soáng maõi vôùi muoân Xuaân ñaàm aám,
Trong maây kinh vaø trong gioù nguyeän caàu.
. . .
Hoan hoâ cao tröôøng thoï ñeán voâ bieân...
(Tröôøng thoï)

4. THAÙNH NÖÕ ÑOÀNG TRINH VAØ NGÖÔØI THÔ

Tìm hieåu thô toân giaùo Haøn Maëc Töû, ta khoâng theå queân baøi “Ave Maria“ (Thaùnh Nöõ ñoàng trinh) ngöôøi nöõ tuyeät vôøi, lung linh aùnh ñeïp vaø chieáu raïng ngöôøi thô. Thi só khai buùt baèng lôøi chaøo trang troïng cung kính: "Nhö soùng loäc trieàu nguyeân ôn phöôùc caû". Ñaây laø lôøi chuùc tuïng ñaëc bieät AÙ ñoâng maø anh taùo baïo duøng ñeå thay theá lôøi söù thaàn Gabriel khi xuoáng truyeàn tin cho Thaùnh nöõ : “Kính chaøo Trinh nöõ ñaày ôn phuùc Thieân Chuùa ôû cuøng ngöôøi“ (Luca 1, 28) (18)

Trang Thaùnh Kinh voâ giaù “maàu nhieäm truyeàn tin“ naøy ñaõ ñöôïc bao ngheä só, thi só chieâm nieäm vaø saùng taùc vôùi muoân vaøn taùc phaåm ngheä thuaät vôùi caùc ñöôøng neùt ñoäc ñaùo. Moät Raphael, moät Michel-Ange töø thôøi Phuïc höng phöông Taây ñaõ ñeå laïi cho nhaân loaïi nhöõng hoïa phaåm ñöôïc traân troïng cho ñeán hoâm nay. Vieät Nam, ta coù theå töï haøo veà moät Haøn Maëc Töû coù theå ñöùng ngang haøng vôùi theá giôùi treân lónh vöïc toân giaùo naøy.

Hôõi söù thaàn Thieân Chuùa Gabriel
Khi ngöôøi xuoáng truyeàn tin cho Thaùnh nöõ
Ngöôøi coù nghe xoân xao muoân tinh tuù
Ngöôøi coù nghe naùo ñoäng caû muoân trôøi.

Trong hoan hæ, huyeàn dieäu, thi nhaân höôùng veà Maria trinh nöõ “Daâng cao daâng thaàn nhaïc saùng hôn traêng“ vaø “Trí, mieâu dueä cuûa muoân vì raát thaùnh“ ñang “Run nhö run hôi thôû chaïm tô vaøng“ nhöng thieát tha vì “Loøng vaãn thaám nhuaàn ôn trìu meán“. Ngöôøi Trinh nöõ chaøng khoâng xa laï, vì chaøng ñaõ möôøng töôïng gaëp moät laàn treân bôø bieån Quy Nhôn khi gaëp naïn.

Laïy Baø laø Ñaáng tinh tuyeàn thaùnh veïn
Giaøu nhaân ñöùc, giaøu muoân loäc töø bi,
Cho toâi daâng lôøi caûm taï phoø nguy
Côn laâm luïy vöøa traûi qua döôùi theá.

Vaø vôùi chuoãi haït kinh laàn, thi só gaàn guõi trìu meán vôùi Meï bieát bao:

Ñaây roài! Ñaây roài!Chuoãi ngoïc vaøng kinh
. . .
Laø Nguoàn Traêng yeâu meán Nöõ Ñoàng Trinh
Laø Nguoàn Ñau chaâu luïy Nöõ Ñoàng Trinh...

Meï Ñoàng trinh vaø cuõng laø Meï Saàu bi (Pieta) (19) döôùi thaäp giaù aâu yeám oâm ngöôøi con yeâu daáu; Meï yeâu thöông dìu daét Haøn Maëc Töû vöôït qua bieån ñôøi. Thi só luoân ngaát ngaây, thô ñaày öù, bôûi chöng yeâu chuoäng “Meï Saàu bi“, nôi khaùc:

Ta cao ngaâm gioïng voâ cuøng thanh thoaùt
Khieán chaâu thaân rung ñoäng theå tô traêng
Toan ngaát ñi trong côn meâ khoaùi laïc
Meï daáu yeâu lieàn voäi ñeán tay naâng...
(Nguoàn thôm)

Traøng haït luoân coù beân anh, trong tuùi anh, öôùp ñôøi anh, nhöõng kinh kính möøng baïn haønh trình vôùi anh, ñöa anh ñi trong höông thôm... Traøng chuoãi keà caän chia ngoït seû buøi vôùi anh hôn caû caây buùt thô nöõa, anh bình tónh thoå loä vôùi Nguyeãn Baù Tín tôùi thaêm: “Luùc naøy anh khoâng laàn haït ñöôïc nöõa, vieát ñaõ khoù khaên laém roài“ (20). Ta nghe coù moät nieàm ñau se buoát khi nhaän ra nhöõng nhoùn tay thi nhaân ñaõ co ruùt laïi, voâ caûm vôùi nhöõng gì anh thaân thöông! “Trong traïng thaùi xuaát thaàn, baøi Ave Maria ñöa anh ñi raát xa trong coõi trôøi meânh moâng mô öôùc, pha troän moäng vaø thöïc vôùi nhöõng hình aûnh quen thuoäc cuûa Ñöùc Maria, cuûa söù thaàn Gabriel. Ave Maria ! Reo nhö chaâu ngoïc, thôm tho nhö hoa höông, saùng nhö thaát baûo, laøm xoân xao tinh tuù, naùo ñoäng muoân trôøi vaø vaïn vaät“.

Ave Maria daøi baát taän maø “thô toâi bay suoát moät ñôøi chöa thaáu...” laø lôøi kinh rieâng Haøn Maëc Töû daâng cho Ñöùc Meï Vieät Nam, moät saùng taïo ñoäc ñaùo töø taám loøng ñöùa con thaûo hieàn, töø neùt rieâng linh hoàn ñaõ nhaän ñöôïc, töø ôn laï ñaõ ñaém say... Lôøi kinh aáy bieåu loä söï tröôûng thaønh nhaân caùch tröôùc nhan Thöôïng ñeá, dieãn taû chieàu saâu taâm hoàn ñaõ ñaït ñöôïc, trong ñoù linh hoàn ñeå Thieân Chuùa chieám ñoaït, thu huùt vaø phoù thaùc vaøo cung loøng Thieân Chuùa trong coõi ñôøi ñôøi... Haønh vi aáy khoâng laøm cho taâm hoàn ngheøo naøn ñi, traùi laïi caøng traøn ñaày chìm ngaäp vaø no say... Ñoù laø hoaït ñoäng cuûa tình yeâu, cuûa söï hoøa nhaäp troïn veïn, naâng caùnh cho con ngöôøi ñaït tôùi nieàm haïnh phuùc ñích thöïc an bình vaø maõnh lieät.

...Toâi no roài ôn vuõ loä chan hoøa
Taáu laïy Baø, Baø raát nhieàu pheùp laï.
Ngoïc nhö yù voâ tri coøn bieát caû
Huoáng chi toâi laø Thaùnh theå keát tinh
(Ave Maria)

Hình aûnh ngöôøi Nöõ ñoàng trinh Maria ñaõ chieám ñoaït troïn veïn lôøi kinh yeâu meán thi nhaân daâng Ngöôøi. Ngoïc ñaù laø vaät voâ tri coøn nhaän ra aân hueä Ñaáng taïo thaønh - “Huoáng chi toâi laø Thaùnh theå keát tinh“ Thaät laø moät xaùc tín thaâm saâu ñaày nhaân baûn vaø traøn treà tin yeâu . Ngöôøi Kitoâ höõu laø Thaùnh theå keát tinh töø yù muoán cuûa tình yeâu Thöôïng ñeá, ñöôïc nuoâi döôõng moãi ngaøy baèng vuõ truï taïo thaønh, baèng kinh nguyeän, baèng hoàng aân, baèng moâi say meán thaùnh Bí tích (21). Nhöõng taâm hoàn naøo bieát “buoâng theo aân suûng“ seõ ñöôïc lôùn leân theo chieàu kích voâ bieân, coù luùc linh hoàn ñöôïc daãn ñi thaät xa vaøo moät vaän haønh chöa heà nghó tôùi...

Chính Haøn Maëc Töû veà nieàm tin toân giaùo, coù luùc ñaõ ñöôïc ñöa ñi xa nhö theá, aân suûng xoâ ñaåy thi nhaân ñeán beán bôø huyeàn dieäu trong coõi voâ hình.

...Xa laém roài, xa laém haûi döôøng bao
Ai tôùi ñoù maø chaúng nao thaàn trí
Toøa chaâu baùu keát baèng höông kyø dò
Cuûa tình yeâu rung ñoäng lôùp haøo quang
(Sieâu thoaùt)

Haøn Maëc Töû, moät Kitoâ höõu, moät thi nhaân, moät taâm hoàn toân giaùo saâu saéc, treû trung baèng kinh nguyeän, baèng ñôøi soáng noäi taâm phong phuù luoân khaùm phaù nhöõng chieàu kích môùi laï trong nieàm tin aån kín qua nhöõng neùt khieâm toán ñôøi thöôøng, hay hôn nöõa qua chính nieàm ñau baát haïnh thi nhaân phaûi traûi qua.

Haøn Maëc Töû laø Phöôïng Hoaøng ñaõ bay cao treân voøm trôøi cuûa thô ca Vuõ truï - Toân giaùo ít ngöôøi saùnh kòp! Thi nhaân laïi bieát ñi vaøo kho taøng Thaùnh kinh ñeå tìm caûm höùng. Ta coù theå ñaët Haøn Maëc Töû ngang vôùi Paul Claudel ( 1868 - 1955 ), nhaø thô vaên vó ñaïi cuûa Phaùp? Ngöôøi ñaõ töøng so saùnh: “Vuõ truï vaø Thaùnh kinh laø cuoán saùch vieát caû hai maët. Thieân Chuùa hieån hieän giöõa chuùng ta moät caùch giaùn tieáp qua nhöõng söï vaät höõu hình vaø tröïc tieáp baèng caùch maëc khaûi cho chuùng ta . Hai maët cuûa cuoán saùch ñoù ñeàu coù cuøng moät söù meänh gioáng nhau” (22).

Laø con chieân ngoan ñaïo neo beán vónh haèng vôùi nieàm tin saét son, Haøn Maëc Töû khaúng ñònh caùch töï tín veà ôn goïi vaø söù meänh cuûa thi só “phaûi ñi khôûi maïch thô ôû Ñöùc Chuùa Trôøi . Thi só khoâng phaûi laø moät ngöôøi thöôøng..., phaûi ñem taøi naêng ca ngôïi Ñaáng chí toân vaø laøm cho ngöôøi ñôøi thaáy roõ veû ñeïp cuûa thô ñeå ñua nhau nhìn nhaän vaø taän höôûng...” maø “... Beaudelaire thuoäc veà phaùi voâ thaàn neân khoâng tin caû chaân lyù, khoâng nhaän chaân lyù laøm tieâu chuaån cho vaên thô, coøn Trí, phaûi laáy Ñöùc Chuùa Trôøi laøm chaân lyù, laøm tieâu chuaån cho vaên thô. Vaên thô khoâng phaûi bôûi khoâng maø coù”. (Quan nieäm thô vieát cho Troïng Mieân, Quy Nhôn, Juin 1939) (23)

(tieâáp theo kyø sau: Kitoâ giaùo trong thô Haøn Maëc Töû nhìn döôùi goùc ñoä ngheä thuaät)

Chuù Thích:

1. Xöù ñaïo Tam Toaø ñöôïc thaønh laäp sau bieán coá Vaên Thaân 1885
2. Nguyeãn Baù Tín - Haøn Maëc Töû, Anh toâi, xí nghieäp in Taân Thaønh, TP HCM naêm 1991, tr. 57
3. Nguyeãn vaên Xeâ - Haøn Maëc Töû, Thô vaø Ñôøi, nxb Vaên Hoïc 1993, tr.193
4. Nguyeãn Baù Tín - Sñd - tr. 21,49
5. Nguyeãn Baù Tín - Sñd - tr. 104
(*) Caùc oâng Quaùch Taán, Cheá Lan Vieân... khoâng coù ai ñeà caäp ñeán Haøn Maëc Töû bò beänh taâm thaàn caû.
6. Nguyeãn Baù Tín - Sñd. tr. 106
7. Chaâu Haûi Kyø - Vaên 1967, taäp 8, tr. 77
8. Nguyeãn Thuïy Kha - Thi só ñoàng trinh- nxb Ñaø Naüng 1993
9. Maëc Dòch (Khoaûng 450 - 400 TCN): Ñaïi trieát gia Trung Hoa, laäp Maëc giaùo khieâm aùi: taát caû thieân haï ñeàu thöông yeâu nhau nhö anh em.
10. Traàn thò Huyeàn Trang - Haøn Maëc Töû, Thô vaø Ñôøi , tr. 238
11. Chuù Haønh (Phaïm Haønh): Chuù tieåu ñoàng ngaøy tröôùc ñaõ theo Haøn Maëc Töû ñeán caùc nôi chöûa beänh nhö Goø Boài, Gheành Raïng... giuùp Haøn Maëc Töû caùc vieäc laët vaët côm nöôùc, giaët giuõ , mua baùo ñöa thö...
12. Traàn Thanh Maïi - Haøn Maëc Töû, tr.120
13. Kinh Thaùnh Taân Öôùc - Thö thöù nhaát cuûa Gioan (Gioan 4,16)
14. Löõ Huy Nguyeân - Haøn Maëc Töû, Thô vaø Ñôøi ,nxb Vaên Hoïc 1993, tr.153
15. Löõ Huy Nguyeân, Sñd, tr. 154
16. Traàn Thanh Maïi, Sñd, tr. 130
17. Traàn Thanh Maïi, Sñd, tr. 130
18. Thaùnh Kinh Taân Öôùc , Tin Möøng theo Luca
19. Michel-Ange (1475-1564): ngöôøi YÙ ñaõ ñeå laïi taùc phaåm ñieâu khaéc Pieùta (Meï Saàu Bi) kieät taùc cuûa nhaân loaïi
20. Nguyeãn Baù tín, Sñd,tr. 133
21. Bí tích : nhö Bí tích (Thanh Taåy). Bí tích laø daáu beà ngoaøi chæ vaø laøm ôn thieâng lieâng beân trong khi thuï nhaân nhaän laõnh. Ví duï: Bí Tích Thanh Taåy, vieäc doäi nöôùc beân ngoaøi chæ vieäc thuï nhaân taùi sinh, ñöôïc ôn tha toäi.
22. Baùo La Vang, thaùng 3/1963,tr.65
23. Löõ Huy Nguyeân, Sñd, tr. 155
24. Traàn Thanh Maïi,Sñd, tr.132
25. Ñao Ly, Daâu Suaát: hai coõi trôøi, theo thuyeát nhaø Phaät
26. Traàn Thanh Maïi , Sñd, tr.168
27. Traàn Thanh Maïi , Sñd, tr.166
28. Traàn Thanh Maïi , Sñd, tr. 166
29. Löõ Huy Nguyeân , Sñd, tr. 154- 155
30. Ñoã Thuùy Lai, Con maét thô, nxb Lao Ñoäng 1992
31. Ñoã Thuùy Lai, Sñd, tr. 157
32. Löõ Huy Nguyeân, Sñd, tr. 154
33. Traàn Thanh Maïi, Sñd,tr. 41,45
34. Traàn Thanh Maïi, Sñd, tr. 41,45
35. Kinh Thaùnh Taân Öôùc, Thô gôûi giaùo ñoaøn Roâma 8,26
36. Haøn Maëc Töû - Löõ Huy Nguyeân, Sñd, tr. 154
37. Haøn Maëc Töû- Traàn Thanh Maïi, Sñd, tr. 55
38. Kinh thaùnh: saùch Khaûi Huyeàn vaø saùch Tieân tri Isaia
39. Truyeàn tin : Kinh Thaùnh Taân Öôùc, Luca 1,26-38
40. Nguyeãn Baù Tín, Sñd, tr. 106-108
41. Traàn Thanh Maïi, Sñd, tr. 166,168

TAØI LIEÄÂU THAM KHAÛO

1. Traàn Thanh Maïi - Haøn Maëc Töû, Nxb Taân Vieät, 1957
2. Hoaøi Thanh, Hoaøi Chaân - Thi nhaân Vieät nam, xb 1967
3. Nguyeãn Baù Tín - Haøn Maëc Töû anh toâi, XN in Taân Thaønh TP HCM, 1991
4. Traàn thò Huyeàn Trang - Höông thôm vaø maät ñaéng. 1992
5. Löõ Huy Nguyeân - Haøn Maëc Töû thô vaø ñôøi, Nxb Vaên hoïc. 1993
6. Ñoã Lai Thuùy - Con maét thô. Nxb Lao Ñoäng. 1992
7. Lm Nguyeãn Theá Thuaán - Kinh Thaùnh Cöïu Taân ÖÙôc, xb 1975
8. Haûi Linh - Baêng nhaïc tröôøng ca Ave Maria, TP HCM 1988
9. Phaïm Duy - Baêng nhaïc tröôøng ca Haøn Maëc Töû, Myõ 1994.

THAÙNH NÖÕ ÑOÀNG TRINH MARIA

Nhö soùng loäc trieàu nguyeân ôn phöôùc caû
Daâng cao daâng thaàn nhaïc saùng hôn traêng
Thôm tho bay cho ñeán coõi thieân ñaøng
Huyeàn dieäu bieán thaønh muoân kinh troïng theå
Vaø Toång laõnh Thieân thaàn quyø laïy Meï
Tung hoâ caâu ñöôøng haï ngôùp chaâu sa.
Höông xoâng leân lôøi ca ngôïi sum hoøa.
Trí mieâu dueä cuûa muoân vì raát thaùnh
Maria!Linh hoàn toâi ôùn laïnh!
Run nhö run thaàn töû thaáy long nhan,
Run nhö run hôi thôû chaïm tô vaøng...
Nhöng loøng vaãn thaám nhuaàn ôn trìu meán.
Laïy Baø laø Ñaáng tinh tuyeàn thaùnh veïn,
Giaøu nhaân ñöùc, giaøu muoân loäc töø bi.
Cho toâi daâng lôøi caûm taï phoø nguy,
Côn laâm luïy vöøa traûi qua döôùi theá
Toâi caûm ñoäng röng röng hai haøng leä
Gioïng thao thao baát tuyeät cuûa nguoàn thô
Buùt toâi reo nhö chaâu ngoïc ñeàn vua
Trí toâi hôùp bao nhieâu laø khí vò...
Vaø trong mieäng ngaäm caâu ca huyeàn bí,
Vaø trong tay naém moät naïm haøo quang...
Toâi no roài ôn vuõ loä hoøa chan,
Taáu laïy Baø, Baø raát nhieàu pheùp laï
Ngoïc nhö yù voâ tri coøn bieát caû
Huoáng chi toâi laø Thaùnh theå keát tinh
Toâi öa nhìn Baéc ñaåu raïng bình minh
Chieáu cuøng heát khaép ba ngaøn theá giôùi...
Saùng nhieàu quùa cho thanh aâm vôøi vôïi
Thôm döôøng bao cho mieäng löôõi khoâng khen.
Hôõi söù thaàn Thieân Chuùa Gabriel
Khi ngöôøi xuoáng truyeàn tin cho Thaùnh Nöõ
Ngöôøi coù nghe xoân xao muoân tinh tuù?
Ngöôøi coù nghe naùo ñoäng caû muoân trôøi?
Ngöôøi coù nghe thô maøu nhieäm ra ñôøi
Ñeå ca tuïng, baèng hoa höông saùng laùng
Baèng traøng haït, baèng sao mai chieáu raïng
Moät ñeâm xuaân laø raát ñoãi anh linh?
Ñaây roài! Ñaây roài! chuoãi ngoïc vaøng kinh.
Thô caàu nguyeän laø thô quaân töû yù
Tröôïng phu lôøi vaø toâng ñoà trieát lyù
Laø Nguoàn Traêng yeâu meán Nöõ Ñoàng Trinh...
Cho toâi thaép hai haøng caây baïch laïp,
Khoùi nghieâm trang seõ daâng leân traøn ngaäp
Caû Haøn Giang, caû maøu saéc thieân khoâng
Luùt trí khoân, vaø aùm aûnh höông loøng

Cho soát saéng, cho ñeâ meâ nguyeän öôùc...
Taáu laïy Baø, laïy Baø ñaày ôn phöôùc.
Cho tình toâi nguyeân veïn tôï traêng raèm
Thô trong traéng nhö moät khoái baêng taâm
Luoân luoân reo trong hoàn trong maïch maùu!
Cho vôõ lôû caû muoân ngaøn tinh ñaåu,
Cho ñeâ meâ aâm nhaïc vaø thanh höông
Chim hay teân ngoïa, ñaù bieát tuoåi vaøng
Loøng vua chuùa cuõng nhö loøng leâ thöù
Seõ ngaây ngaát bôûi chöng thô ñaày öù
Nguoàn thieâng lieâng yeâu chuoäng Meï Saàu Bi.
Phöôïng Trì! Phöôïng Trì! Phöôïng Trì! Phöôïng Trì!
Thô toâi bay suoát moät ñôøi chöa thaáu,
Hoàn toâi bay ñeán bao giôø môùi ñaäu
Treân trieàu thieân ngôøi choùi vaïn haøo quang?

ÑEÂM XUAÂN CAÀU NGUYEÄN

Trôøi hoâm nay bình an nhö nguyeät baïch,
Ñöôøng traêng xa, aùnh saùng tuyeät vôøi bay...
Ñaây laø höông quyù troïng thaám trong maây
Ngôøi pheùp laï cuûa ñöùc tin kieàu dieãm.
Caâu taùn taï, khoâng khen long caû phieám
Buùt Xuaân thu muøa nhaïc ñeán vöøa khi
Khaép möôøi phöông ñieàm laï troå hoaøi nghi
Caây baèng gaám vaø loøng soâng toaøn ngoïc,
Vaø ñaàu hoâm moät vì sao lieàn moïc
ÔÛ phöông Nam maàu nhieäm bieát ngaàn moâ
Vì muoân kinh doàn daäp coi thôm tho,
Theâm nghóa lyù saùng tröng nhö thaát baûo.
Ta chaáp tay laïy quyø hoan haûo,
Ngöõa troâng cao, caàu nguyeän traéng khoâng gian
Ñeå vöøa daâng, vöøa hieäp boán muøa xuaân
Nôû moät löôït giaøu sang hôn Thöôïng Ñeá
Ñaõ no neâ, ñaõ böa roài, theá heä
Cuûa phöôøng trai meâ maån khí thanh cao;
Phöôïng Hoaøng bay trong moät toái traêng sao
Maø aùnh saùng khoâng coøn khieâm nhöôïng nöõa;
Ñöông caàu xin, oïc thô ra ñöôøng söõa,
Ta ngaát ñi trong khoaùi laïc cuûa hoàn ñau...
Treân chín taàng dieâu ñoäng caû traân chaâu
Döôøng soáng laïi muoân ngaøn hoa phaåm tieát
Nhòp song ñoâi: naøy ñaây, cung caàm nguyeät
Öôùp lôøi thô thaønh phöôùc loäc cuûa ñöôøng tu
Toâi van lôn, thaàm nguyeän Chuùa Gieâsu
Ban ôn xuoáng cho muøa xuaân hoân phoái,
Xin tha thöù nhöõng caâu thô toäi loãi
Cuûa baøn tay thi só keû leân traêng:
Trong bao ñeâm xao xuyeán vuõng soâng Haèng.

Chæ coù taäp Gaùi Queâ (1936) xuaát baûn hoài Haøn Maëc Töû coøn soáng. Caùc taùc phaåm khaùc ñaõ ñöôïc nhaø thô gom goùp thaønh taäp, nhöng khoâng xuaát baûn. Boán naêm sau khi taùc giaû töø traàn, Troïng Mieân môùi cho in thaønh saùch: Thô Haøn Maëc Töû. (Sh HÑD)

Haøn Maïc Töû hay Haøn Maëc Töû?

ÔÛ ñaây, ngöôøi vieát xin ghi cheùp laïi lôøi giaûi nghóa cuûa taùc giaû Quaùch Taán trong quyeån "Ñoâi neùt veà Haøn Maëc Töû, Queâ Meï, Paris 1988, trang 12, 13 vaø trang 189, 199. Daân Chuùa cuõng xin ñoùn nhaän caùc lôøi giaûi nghóa khaùc.

Nguyeãn Troïng Trí böôùc vaøo laøng thô vaø tuaàn töï laáy nhöõng bieät hieäu: Minh Dueä Thò, Phong Traàn, Leä Thanh, Haøn Maïc Töû vaø sau cuøng laø Haøn Maëc Töû.

Minh Dueä Thò thì ít ai bieát bieät hieäu, nhöng vôùi bieät hieäu Phong Traàn, Nguyeãn Troïng Trí baét ñaàu noåi danh! Leä Thanh laø do gheùp hai chöõ ñaàu cuûa sinh quaùn (Leä Myõ) vaø chính quaùn (Thanh Taâm). Bò baïn Quaùch Taán treâu: "Teân Leä Thanh nghe sao maø "yeåu ñieäu thuïc nöõ quaù". Nguyeãn Troïng Trí ñoåi teân Haøn Maïc Töû (Haøn Maïc laø böùc reøm laïnh).

Vaãn bò anh baïn Quaùch Taán laïi treâu caùc bieät hieäu cuûa mình. Coù laàn Nguyeãn Troïng Trí noåi xung saúng gioïng: "Anh naày thaät ña söï. Khoâng bieát ñaët caùi ñeách gì cho vöøa loøng anh." Anh baïn Quaùch Taán cöôøi vaø dí doûm ñaày yù vò: "Ñaõ coù böùc reøm laïnh thì theâm boùng nguyeät vaøo. Hoûi coøn caûnh naøo neân thô baèng."

Tinh yù, Nguyeãn Troïng Trí khoaùi traù, giaéng buùt vaïch theâm "vaønh traêng non" treân ñaàu chöõ A thaønh hieäu "Haøn Maëc Töû". Chæ theâm vaøo daáu aù (aê) maø yù nghóa ñoåi khaùc haún: chöõ Haøn tröôùc kia coù nghóa laø "laïnh", nhöng ñöôïc gheùp vôùi chöõ Maëc (möïc) thì trôû thaønh nghóa "buùt".

Haøn Maëc Töû coù nghóa anh chaøng buùt möïc!

Söûa xong, Nguyeãn Troïng Trí noùi caâu baát huû: "Ñaõ coù boùng traêng roïi vaøo, thì töø nay danh toâi cuõng nhö vaên chöông cuûa toâi moãi ngaøy moãi raïng ngôøi nhö boùng traêng!

Caâu chuyeän veà buùt hieäu Haøn Maëc Töû ñaïi khaùi laø theá...

Paul Ñaøo ghi laïi.

Ñoâi doøng tieåu söû Haøn Maëc Töû (1912-1940)

Haøn Maëc Töû laø buùt hieäu cuûa nhaø thô Nguyeãn Troïng Trí thaùnh hieäu Pheâroâ Phanxicoâ (Pierre François) sanh ngaøy 22 thaùng 9 naêm 1922 taïi Leä Myõ, laøng Thanh Thuûy, huyeän Höông Thuûy, tænh Thöøa Thieân (Ñoàng Hôùi).

Toå tieân thuoäc doøng hoï Phaïm goác ôû Thanh Hoùa. OÂng coá coù teân Phaïm Cöông Lieân can veà quoác söï, neân ngöôøi con laø Phaïm Boài phaûi troán vaøo Thöøa Thieân vaø ñoåi ra hoï Nguyeãn theo maãu taùnh. Cuï Phaïm Boài coù con tröôûng nam laø Nguyeãn Vaên Toaûn. Cuï Nguyeãn Vaên Toaûn keát duyeân cuøng baø Nguyeãn Thò Duy sinh ra saùu ngöôøi con. Nguyeãn Troïng Trí, töùc laø Haøn Maëc Töû, laø con trai thöù trong gia ñình.

Vì thaân sinh laøm chuû söï sôû Thöông Chaùnh Nhaät Leä ôû Ñoàng Hôùi, Trí phaûi theo thaân sinh ñi nhieàu nôi vaøo theo hoïc caùc tröôøng tieåu hoïc Sa Kyø (1920), Qui Nhôn, Boàng Sôn (1921-1923), Sa Kyø (1924). Naêm 1926, thaân sinh maát, Trí theo meï vaøo Qui Nhôn vaø ñöôïc gôûi theo hoïc tröôøng Pellerin Hueá.

Vaøo naêm 1932, Haøn Maëc Töû xin vaøo laøm vieäc ôû sôû Ñaïc Ñieàn Qui Nhôn. Coâng vieäc khoâng baän laém, Töû coù giôø ñeå ñoïc saùch vaø laøm thô. Naêm 1935, Töû ñoåi laøm vieäc ôû Nha Trang. Töû vaãn theo theå thô cuõ, thô Ñöôøng Luaät thöôøng ñaêng ôû baùo Phuï Nöõ Taân Daân (Saøi Goøn), Tieáng Ñaøn (Hueá). Khi Töû vaøo Saøi Goøn laøm cho caùc baùo Saøi Goøn, Coâng Luaän, Taân Thôøi. Töø ñaây, Töû chuyeån sang thô môùi. Taäp thô môùi ñaàu tieân cuûa Töû laø Gaùi Queâ (1936).

Cuõng töø naêm 1936, Töû phaùt giaùc mình bò beänh phong: moät chöùng beänh nan y! Vaøo ngaøy 20-9-1940, côn beänh taùi phaùt naëng, Töû phaûi vaøo beänh vieän Qui Hoøa (Qui Nhôn). Nhöng khoâng ñaày hai thaùng sau, Töû ra ñi vaøo coõi vónh vieãn tröa ngaøy 11-11-1940. Höôûng döông 28 tuoåi.

Paul Ñaøo ghi

Nhôù Haøn Maëc Töû

Ñeâm khuya ngoài ngaém traêng troøn
Nhôù Haøn Maëc Töû, Nöôùc Non cuûa mình:
Taém traêng, nöôùc bieån Thaùi Bình
Vieät Nam chöõ "S"uoán hình cong cong...
"Mua Traêng" ai "baùn", ai ñong
Maø traêng len leùn vaøo phoøng soi göông?
Ai mô traêng, gioù, thuøy döông
Nhòp cheøo khua nöôùc soâng Höông höõu tình?
Traêng vôøn hoa laù rung rinh
Ai mô Vyõ Daï truùc xinh Töø Ñöôøng?
Nhìn traêng môø nhaït Taây phöông
Ai coøn nhôù tieáng bi thöông naõo neà
Cuûa Haøn Maëc Töû say meâ
Moäng Caàm naøo daùm nguyeän theà traêm naêm?
Ai ngoài döôùi aùnh traêng raèm
Mô veà Queâ Meï xa xaêm nghìn truøng
Nôi chaøng Thi só treû trung
Laøm thô daâng Meï, duø "phung" ñaày mình?
Ai nhìn traêng toûa lunh linh
Mô maøng nghe "tieáng thô-kinh" cuûa chaøng
Tung hoâ Trinh Nöõ Dòu Daøng
"Xin vaâng" neân ñöôïc cöu mang Ngoâi Lôøi?
Hoàn Haøn Maëc Töû lìa ñôøi
Tình coøn thô moäng, saùng ngôøi hôn traêng!
Nôi ñaây ai nhôù "Cuoäi-Haèng"
Moãi khi möa, tuyeát, giaù baêng laïnh loøng?
Traêng luoàn qua cöûa kieáng trong
Nhôù traêng "soùng soaûi", lieãu, song Queâ Mình!
Ai cuøng Thi só "laøm thinh"
"Ñeå xem Trôøi giaûi nghóa" Tình Cao Saâu?
"Thieân taøi" naèm döôùi ñaát naâu
Nhöng hoàn chaéc ñaõ veà chaàu "Thaùnh Nhan"
OÂi chaøng Thi só cô "Haøn"
"Buùt" chaøng toâ thaém Giang san Vieät mình
Giaáy "em traéng quaù" say tình
Hoân "caây Buùt-Möïc" nhö "Linh Khí Chaøng"!
Traêng môø coøn muoán ñeå tang
Khoùc Haøn Thi só lôõ laøng tình duyeân:
Moäng Caàm "phaän gaùi thuyeàn quyeân"
"Möôøi hai beán nöôùc", xuoáng thuyeàn sang soâng!
Laàu "OÂng Hoaøng" giöõa meânh moâng
Ñöùng nhìn soùng bieån, ñaù choàng leân nhau!
Ai coøn "nhìn naéng haøng cau"
"Môùi leân" maø saùnh noãi ñau naøo baèng?
"Thuyeàn ai ñaäu beán troâng traêng"
Laøm sao "chôû kòp" chò Haèng "toái nay"?
Ai nhìn "hoa baép bay" bay
Chaïnh loøng nhôù noãi ñaéng cay cuûa chaøng?
Ai nhìn "laù truùc che ngang"
Maø coøn nhôù "maët" coù mang "chöõ ñieàn"?
Ñeâm nay "nhaân aûnh" beân hieân
"Môø" theo "söông khoùi", traêng xieân ñaàu caønh
Treân moâi ñieáu thuoác taøn nhanh
Nhö ñôøi Thi só ngaøy xanh choùng taøn
Nhìn traêng laïi nhôù Giang san
Anh Haøn Maëc Töø noàng naøn yeâu traêng...

Phan Vaên Phöôùc

Daân Chuùa AÂu Chaâu, soá 216