Moät ngöôøi ngoaøi Coâng Giaùo ñaõ cho thaáy nhöõng ngöôøi Meï coù teân Maria trong ñôøi Haøn Maïc Töû

Ngöôøi Meï MARIA maø caäu beù François Nguyeãn Troïng Trí bieát ñeán ñaàu ñôøi, chính laø Meï ñeû oâng: Meï Maria Nguyeãn thò Duy. Baø nguyeân laø ngöôøi chaùnh quaùn ôû Traø Kieäu, huyeän Duy Xuyeân, tænh Quaûng Nam, sinh ra ôû laøng Kim Long, tænh Thöøa Thieân Hueá, khi thaân phuï laø cuï Ngöï Y Nguyeãn Long ñang laøm quan döôùi trieàu vua Töï Ñöùc.

Duø khoâng phaûi laø ñöùa con duy nhaát, vì tröôùc nhaø thô ñaõ coù moät anh (Baù Nhaân), hai chò (Nhö Nghóa,Nhö Leã), vaø sau naøy coù theâm 4 em (Baù Tín, Baù Hieáu, Vaên Thaûo, Vaên Hieàn), nhöng tình caûm ñaëc bieät cuûa Meï Maria Duy vaãn daønh cho ñöùa con yeâu quùy töø taám beù laø Troïng Trí. Ñieàu naøy chuùng ta thaáy roõ qua vieäc ngöôøi goaù phuï Maria Duy quyeát ñònh cho con ra Hueá 1928-1930 hoïc tröôøng Doøng Pellerin. Nhaø pheâ bình danh tieáng Traàn Thanh Maïi ñaõ vieát trong saùch cuûa oâng "Haøn Maïc Töû  - Thaân theá vaø thi vaên" NXB Voõ Doaõn Maïi – Saigon, in xong ngaøy 9 thaùng Hai 1942 taïi nhaø in Raïng Ñoâng – 194 phoá Haøng Boâng, HaøNoäi": "Toäi nghieäp! Khi caùi oâng Minh Dueä Thò chuùt xíu kia maø khaên goùi leân ñöôøng. Ra ñöùng ñaàu ngoõ, doõi theo boùng con daàn khuaát vôùi boùng xe haõng Haøo Höng, trong söï long leõo cuûa caëp maét ngöôøi Meï buoåi chia ly, baø nhöõng möôøng töôïng ñeán hoài taùi hôïp, con baø thaønh thaân, ñi veà vôùi nhöõng maûnh baèng to töôùng, roài teä laém cuõng coù ñöôïc moät chöùc phaän nhö choàng baø". Vaø chuùng ta coù theå hình dung ngöôøi Meï ñaõ thaát voïng nhö theá naøo khi thình lình ngöôøi con yeâu thoâi hoïc, trôû veà nhaø. Roài coù ai hieåu ñöôïc taám loøng baø khi phaûi nuoâi con laøm moät coâng chöùc queøn ôû phoøng Ñòa chính Quy Nhôn, nhöng taâm trí chæ lo laøm thô vaø ñoïc saùch chöù chöa bao giôø noùi tôùi moät xu, moät haøo giuùp Meï trong thôøi buoåi kinh teá Ñoâng Döông ñang hoài khuûng hoaûng gheâ gôùm.

Roài ñeán naêm 1935, ngöôøi Meï aáy laïi phaûi aâm thaàm ñau khoå khi tieáng phaùo giao thöøa noå vang laøng xoùm thì baø môû cöûa ñoùn nhaø thô nhaø baùo ñaõ coù tieáng ôû Saigon trôû veà vôùi hai baøn tay khoâng, nhöng baø vaãn aâu yeám hoûi: "Haønh lyù con ñaâu caû?" vaø ñöôïc con cöng traû lôøi: "con gôûi ôû Saigon, con veà ít laâu thaêm Meï vaø aên Teát roài ñi ngay". Theá nhöng nhaø baùo ñaõ coù tieáng aáy ñaõ ôû laïi aên Teát suoát moät naêm, coøn haønh lyù vaãn khoâng thaáy göûi veà ? !

Moät trong nhöõng neùt ñaùng ghi nhôù nhaát cuûa ñôøi Haøn Maïc Töû (HMT) theo toâi laø vieäc cho ra ñôøi ñöùa con tinh thaàn ñaàu loøng laø taäp thô GAÙI QUEÂ. Bôûi vì sau khi choàng maát, ñeán naêm 1936 ngöôøi con caû laïi bò tai naïn oâ toâ taïi Tuy Hoøa, thì ngöôøi Meï khoâng coøn choã döïa naøo hôn laø CAÀU NGUYEÄN vôùi Ñöùc Meï Haèng Cöùu Giuùp. Thôøi gian naøy hai ngöôøi chò lôùn HMT ñaõ laäp gia ñình, em keá laø Baù Tín vöøa thaønh nieân, em uùt Baù Hieáu coøn nhoû. Theá nhöng khoâng vì hoaøn caûnh khoù khaên veà kinh teá, ngöôøi Meï Maria Duy vaãn quyeát ñònh trôï giuùp HMT aán haønh taäp thô baèng nöûa soá tieàn ñònh mua nhaø vaø tieáp tuïc hy sinh ôû nhaø thueâ.

Ngöôøi Meï cuûa HMT khoâng nhöõng ñaõ thong con , maø baø coøn thong luoân taát caû baïn beø cuûa con. Vaø trong suoát 4 naêm HMT laâm beänh thì noãi lo vaø caùi ñau chaéc chaén khoâng ai baèng ngöôøi Meï. Theá roài, khi nhaän ñöôïc hung tin con mình qua ñôøi taïi Quy Hoøa trong noãi coâ ñôn buoàn thaûm, ngöôøi Meï töùc toác vöôït ngoïn ñeøo nguy hieåm ñeå ñeán vôùi naám moä ñôn sô, aáp uû hình haøi ñöùa con thaân yeâu, baø chæ bieát ngheïn ngaøo oâm ngöôøi baïn cuoái ñôøi cuûa con mình noùi : "Xeâ ôi! Baø ñaõ giaø tröôùc tuoåi, vì ñôøi baø ñaõ maáy laàn tang toùc, ñaõ rôi khoâng bieát bao nhieâu laø nöùoc maét " vaø baø ngoài xuoáng duøng ñoâi tay cuûa ngöôøi Meï hieàn vuoát leân moä con khoâng bieát bao nhieâu laàn trong moät buoåi chieàu muøa Ñoâng se se laïnh ôû nghóa trang traïi phong Quy Hoaø.

Baûn thaân HMT soáng trong tình yeâu thong cuûa Meï Maria Duy nhöng nhaø thô raát kín ñaùo baøy toû loøng mình vôùi ngöôøi Meï traàn theá. Cho ñeán nay, baøi thô vieát veà Meï ñeû cuûa HMT, toâi chæ môùi ñöôïc bieát coù baøi "GIANG HOÀ NHÔÙ MEÏ ", nhaø thô laøm luùc vöøa vaøo Saigon laøm baùo naêm 1934 (baøi naøy do cuï Baù Tín coâng boá trong ‘HMT trong rieâng tö" NXB Hoäi Nhaø Vaên 1993):

Mình khoâng hoø heïn böôùc giang hoà
Löu laïc queâ ngöôøi môùi khoå cho
Nöôùc chaûy thong thaân beøo boï noåi
Maây b ay NHÔÙ MEÏ sôùm hoâm chôø
Thaèng con baát hieáu ñi ñaønh ñoaïn
Trôøi ñaát voâ tình laïi ñaén ño
Muoân daëm non Taàn xa thaêm thaúm
YÙ chöøng chim nhaïn bieáng ñöa thö".

Vaø nhöõng doøng thö HMT göûi töø Quy Hoøa (qua Phaïm Haønh, ngöôøi em con chuù, saên soùc HMT trong 4 naêm beänh taät – nay vaãn coøn soáng ôû giaùo xöù Myõ Chaùnh, tænh Quaûng Trò) veà cho Meï vaøi ngaøy tröôùc khi cheát: "A maman Quy Nhôn: Kính laïy Meï ñaëng bình an trong raát thaùnh Traùi Tim Chuùa, con vieát maáy haøng chöõ naøy ñeå laïy töø taï Meï – Laïy Meï, xin Meï cuõng ñöøng ñau buoàn laøm chi, neân coi con ñaõ cheát – vaø con khoâng theå queân Meï. Xin cho con ñöôïc cheát laønh – Kính thaêm anh chò Doõng, chò Ba, caùc em Tín, Hieáu vaø chuùc caùc chaùu bình an – Con baát hieáu – Trí.

Trong 11 naêm , sau khi con maát (baø maát naêm 1951 taïi Goø Boài, tænh Bình Ñònh), ngöôøi Meï Maria Duy ñaõ höùng chòu nhieàu chua xoùt trong cuoäc ñôøi vì caûm thaáy tuûi nhuïc coù ñöùa con yeâu thong mang beänh hieåm ngheøo trong töù chöùng nan y thôøi ñoù. Ñaùng tieác laø 36 naêm sau Meï qua ñôøi, moät ngöôøi em thô ca cuûa HMT laø nhaø thô Cheá Lan Vieân môùi vieát veà Meï ôû lôøi Giôùi thieäu - TTHMT – NXB Vaên hoïc 1987 :

"Baøi AVE MARIA vieát cho Ñöùc Meï treân Trôøi, coù theå hay nhö theá khoâng, neáu khoâng coù baø Meï döôùi ñaát ? "

Baây giôø, thaät khoâng gì chua xoùt hôn khi ñeán thaêm Quy Hoaø vôùi Ñaøi Töôûng Nieäm an taùng HMT naêm 1940 ôû nghóa trang cuõ ( Ñaøi do nhaïc só Traàn Thieän Thanh vaø vaên ngheä só TP. HCM baûo trôï) ; Phoøng löu nieäm HMT (phoøng HMT naèm chöõa beänh vaø maát) vaø ñeán Goø Boài kính vieáng moä Meï Maria Nguyeãn thò Duy töø naêm 1951, chuùng ta laïi caøng ngaäm nguøi ñau thong hôn khi ñoïc hai caâu thô trong baøi "Ñi tìm chaân dung HMT " cuûa nöõ só Ninh Giang Thu Cuùc ôû Quy Nhôn:

"Gheành Raùng con naèm bao keû vieáng
Goø Boài meï laïnh moä bia xanh "

Nguyeân toå phuï HMT laø ngöôøi coù Ñaïo Coâng Giaùo laâu ñôøi töø Thanh Hoùa, baûn thaân oâng Nguyeãn vaên Toaûn laø thaân sinh HMT, töøng tu ôû Chuûng Vieän ñeán chuùc Tö, coäng vôùi ngöôøi Meï coù Ñaïo Coâng Giaùo nhieàu ñôøi ôû Traø Kieäu. Laïi nöõa, nhaø thô ñöôïc sinh ra gaàn Nhaø thôø Tam Toøa (Ñoàng Hôùi) neân töø khi buù môùm cho ñeán lôùn ñeàu raát soát saéng ñi leã, xöng toäi, caàu nguyeän, vì vaäy song song vôùi hình aûnh Chuùa Cuùu Theá, laø hình töôïng cuûa Ñöùc Meï MARIA haèng khaéc saâu trong ñôøi con chieân thuaàn thaønh François Trí. Ñeán khi mang beänh nan y, caøng tuyeät voïng khi chöõa trò, thì taâm hoàn HMT chæ bieát höôùng voïng veà ÑÖÙC MEÏ MARIA maø HMT thaáy seõ cöùu ñöôïc mình qua pheùp laï, neân nhöõng ngaøy bieát mình saép cheát thì HMT mô öôùc ñöôïc ñi kieäu ÑÖÙC MEÏ LA VANG ôû Quaûng Trò, qua lôøi taâm söï vôùi ngöôøi baïn ñoàng beänh, ñoàng ñaïo laø oâng Nguyeãn vaên Xeâ, Thaùnh danh Roâcoâ (oâng Xeâ qua ñôøi ngaøy 08. 3. 1995 taïi traïi phong Beán Saén, xaõ Khaùnh Bình, huyeän Taân Uyeân, tænh Bình Döông ). Taäp ‘Thô Caàu Nguyeän’, ñeà taëng anh Xeâ – François Trí , maø oâng Xeâ ñaõ ñöa taëng cho anh reå laø nhaø vaên Buøi Tuaân naêm 1941 vaø ñöôïc nhaø vaên Traàn Thanh Maïi möôïn ñeå vieát veà HMT (sñd), chính laø taäp thô "XUAÂN NHÖ YÙ (theo chuù thích 11 trong baøi "Thi haøo Coâng giaùo HMT" cuûa oâng Voõ Long Teâ, in ôû taïp chí tam ngöõ VIET, PHAP, ANH VIETNAM OLOGICA – Canada soá 1/1995).

Trong taäp naøy coù nhieàu caâu thô HMT ‘caàu nguyeän Ñöùc Meï Maria’ nhö sau:

"…Toan ngaát ñi trong côn meâ khoaùi laïc
Meï daáu yeâu lieàn voäi ñeán tay naâng" (Nguoàn thôm),…

"Ñaây laø höông quùy troïng thaám trong maây
Ngôøi pheùp laï cuûa ñöùc tin kieàu dieãm" (Ñeâm xuaân caàu nguyeän),

….."Traêng tôø môø moät trôøi thô sôùm nôû
Bao hoa hoàng maàu nhieäm Nöõ Vöông xöa" (Say thô)

Nhöng roõ reät nhaát vaãn laø baøi AVE MARIA töùc laø Kinh KÍNH MÖØNG Ñöùc Meï Maria cuûa HMT (theo nhaø thô Quaùch Taán thì töïa baøi laø THAÙNH NÖÕ ÑOÀNG TRINH MARIA):

.....
"Vaø Toång Laõnh Thieân Thaàn quøy laïy Meï
Tung hoâ caâu ñöôøng haï ngôùp chaâu sa
Höông xoâng leân lôøi ca ngôïi sum hoaø
Trí mieâu dueä cuûa muoân vì raát Thaùnh….

Maria! Linh hoàn toâi ôùn laïnh
Run nhö run thaàn töû thaáy long nhan
Run nhö run hôi thôû chaïm tô vaøng
Nhöng loøng vaãn thaám nhuaàn ôn trìu meán
Laïy Baø laø Ñaáng tinh truyeàn thaùnh thieän

Giaàu nhaân ñöùc, giaàu muoân hoäc töø bi
Cho toâi daâng lôøi caûm taï phoø nguy
Côn laâm luïy vöøa traûi qua döôùi theá -

…Trí toâi hôùp bao nhieâu laø khí vò -
Vaø trong mieäng ngaäm caâu ca huyeàn bí -

…Toâi no roài ôn voõ loä hoøa chan
Taáu laïy Baø, Baø raát nhieàu pheùp laï -
Ngoïc nhö yù voâ tri coøn bieát caû - 
Huoáng chi toâi laø Thaùnh Theå keát tinh -

… Thô caàu nguyeän laø thô quaân töû yù -
Tröôïng phu lôøi vaø toâng ñoà trieát lyù
Laø nguoàn Traêng yeâu meán Nöõ Ñoàng Trinh
Laø Nguoàn Ñau chaàu luïy Nöõ Ñoàng Trinh -

…Taáu laïy Baø, laïy Baø ñaày ôn phöôùc -
Cho tình toâi nguyeân veïn tôï traêng raèm -
Thô trong traéng nhö moät khoái baên g taâm -
Luoân luoân reo trong hoàn, trong maïch maùu -

… Seõ ngaây ngaát bôûi chöng thô ñaày öù - 
Nguoàn thieâng lieâng yeâu chuoäng Meï Saàu Bi -
Phöôïng Trì!P höôïng Trì!P höôïng Trì! Phöôïng Trì!
Thô toâi b ay suoát moät ñôøi chöa thaáu -
Hoàn toâi bay ñeán bao giôø môùi ñaäu -
Treân trieàu thieân ngôøi choùi vaïn haøo quang"

Vaø HMT trong baøi vaên xuoâi "Chôi giöõa muøa traêng" cuõng vieát :

"Toâi boãng thaáy chò toâi coù veû thanh thoaùt quaù, tinh khoâi, töôi toát vaø oai nghi nhö pho töôïng Ñöùc Baø Maria laø ñöùc tinh tuyeàn chí thaùnh... Toâi muoán soát saéng quøy laïy mong ôn baøo chöõa".

Töø naêm 1942, nhaø pheâ bình Vuõ Ngoïc Phan tron g ‘Nhaø vaên hieän ñaïi, taäp III" ñaõ nhaän ñònh:"Coù leõ oâng laø ngöôøi VN ca ngôïi Thaùnh Nöõ  Ñoàng Trinh Maria vaø Chuùa Gieâsu baèng thô tröôùc nhaát.OÂng ca tuïng Ñaïo Gia Toâ moät gioïng raát chaân thaønh. Laàn naøy cuõng laø laàn ñaàu thi ca VN thaáy ñöôïc MOÄT NGUOÀN HÖÙNG MÔÙI’’.

Môùi ñaây, nhaø nghieân cöùu Voõ Long Teâ ôû Canada ñaõ vieát ôû ñoaïn keát baøi: "Thi haøo Coâng Giaùo Haøn Maïc Töû " (sñd) :

"Nghieân cöùu Haøn Maïc Töû daãn ñeán moät keát luaän thuù vò baát ngôø.Trong Haøn Maïc Töû khoâng phaûi chæ coù moät taùc giaû ñöôïc thöøa nhaän laø moät thi haøo maø coøn coù moät con ngöôøi soáng vôùi Ñöùc Tin Coâng Giaùo nhieät thaønh . Laøm thô, ñoái vôùi Haøn Maïc Töû laø LAØM NGÖÔØI, nghóa laø soáng ÑAÏO".

Roài nhaø thô Ñoâng Trình, goác ôû Quaûng Bình, nay ñang ôû Ñaø Naüng, hieän coâng taùc UBMTTQ TP Ñaø Naüng ñaõ vieát baøi : "Choã oâng HMT hôn ngöôøi" trong taäp saùch "Traø dö töûu haäu" NXB Ñaø Naüng 1995, nhö sau :

"Daân Leä Myõ tröôùc 1945, hai phaàn ba ñi Ñaïo. Nay ñoïc Ave Maria cuûa HMT, hoï hieåu, hoï caûm saâu hôn laø caùc nhaø… xuaát baûn! Taïi sao toâi noùi nhö vaäy ?- Run nhö run thaàn töû thaáy long nhan – noù ra töø saùch Phuùc Aâm"

Traïi phong Quy Hoøa do linh muïc Paul Maheu thaønh laäp naêm 1929, ñeán naêm 1932, caùc soeurs doøng Phan Sinh Thöøa Sai Ñöùc Meï ñeán phuïc vuï beänh nhaân phong. Naêm 1940, buoåi saùng muøa thu 20. 9., Nguyeãn Troïng Trí ñeán chöõa trò vôùi soá beänh thöù töï 1134. Thôøi gian naøy, caùc soeurs laõnh ñaïo, quaûn lyù moïi maët cho traïi.Caùc nöõ tu laøm "baûo döôõng maãu " coù teân Thaùnh Nöõ Ñöùc Meï luùc ñoù laø Meï Marie Reùsurrection: Baø Nhaát giaùm ñoác traïi (ngöôøi ghi teân Nguyeãn Troïng Trí vaøo soå nhaäp vaø xuaát vi eän); Meï Marie St Venant :Baø Nhì, phoù giaùm ñoác traïi kieâm phuï traùch nhaø thong nöõ (ngöôøi keå veà HMT vôùi Traàn Thanh Maïi); Meï Marie Juetta – phuï traùch nhaø thong nam, ngöôøi saên soùc chính HMT 52 ngaøy cuoái ñôøi oâng.

Meï Marie Juetta tuïc danh laø Jolande Leroy, ngöôøi Phaùp ( hai Meï Nhaát, Nhì cuõng ngöôøi Phaùp), raát ham chuoäng vaên hoïc ngheä thuaät, ñaëc bieät coù taøi hoäi hoïa ( höôùng daãn hoäi hoïa veõ cho Soeur Luca Vinh ôû Haø Tónh naêm 1945, töøng phuï traùch coäng ñoaøn Tuy Hoøa ) neân Meï hình nhö coù con maét hôn ngöôøi khi ñaëc bieät chaêm soùc Haøn Maëc Töû duø nhaø thô chöa heà thoå loä vôùi ai veà dó vaõng, quaù khöù tieáng taêm cuûa mình. Keû vieát baøi naøy ñöôïc tin chính xaùc nôi Soeur Luca Vinh cho bieát Meï Marie Juetta ñaõ veà haàu Ñöùc Meï Marie nôi Nöôùc Chuùa ngay taïi Thaùnh Ñòa Jerusalem – Israel ngaøy 27-08-1989 ( nhaø thô Quaùch Taán trong saùch " Ñoâi neùt veà Haøn Maëc Töû" cho raèng Meï Marie Juetta ñaõ cheát töø nhöõng naêm 1950).

Vôùi nhöõng Meï Marie nôi Quy Hoøa, Haøn Maëc Töû ñaõ kòp hoan ca Meï Marie trong baøi "La Pureteù de l’aâme" ( Taám Linh Hoàn Thanh Khieát) ñeâm 24-10-1940: Hôõi caùc vò Thieân Thaàn cuûa Trôøi, Thieân Thaàn cuûa Chuùa, Thieân Thaàn cuûa hoøa bình vaø hoan laïc, xin haõy voã tay leân bôûi vì ñoù laø caùc Meï vaø caùc chò doøng Saint François d’Assie xuoáng coõi traàn gian ñeå an uûi nhöõng ñau khoå, lo aâu cuûa loaøi ngöôøi yeáu ñuoái, cuûa caùc beänh nhaân taøn taät, cuûa nhöõng keû phong huûi laø chuùng toâi ñaây – Toâi muoán ca leân nhöõng baøi khen ngôïi, höùng uoáng cho thaät ñaõ nhöõng lôøi eâm dòu cuûa caùc Baø, khi caùc Baø ñoàng haùt baøi Thaùnh Ca :Hosanna! Hosanna! ( Xin Cöùu Vôùi, Xin Cöùu Vôùi). Toâi muoán bao giôø cuõng ñöôïc taùn thöôûng caùi hình theå traéng tinh khoâng veát aáy, söùc töôi maùt, nguoàn aùnh saùng, baàu thô aáy, vì taát caû ñoù laø bieåu töôïng cuûa TAÁM LINH HOÀN THANH KHIEÁT… vaø xin haõy röôùi truùt cho traøn treà naøo laø ñöùc haïnh, can ñaûm vaø haïnh phuùc cho nhöõng vò nöõ tyø cuûa Ñöùc Chuùa"

Vaø töôûng ôû ñaây, toâi cuõng neân cheùp laïi lôøi nhaø vaên Traàn Thanh Maïi trong saùch oâng (sñd) khi noùi veà Meï Marie St Venant luùc oâng hoûi chuyeän Haøn Maïc Töû ñeå sau ñoù vieát saùch: "Nôi Baø aáy, maø chuùng ta khoâng coøn coù pheùp khieâu gôïi caùi saéc ñeïp vaø caùi tuoåi treû hieän thôøi vaãn ñang loäng laãy. Nôi Baø aáy chæ laø dòu daøng, chæ laø trong saïch, chæ laø nguoàn ñaïo haïnh hoaøn toaøn – moät naøng tieân - toâi ñaõ noùi!"

Hôõi tín höõu François Nguyeãn Troïng Trí !
Hôõi thi haøo Haøn Maïc Töû !
Xin ñoàng thanh caát tieáng : AVE MARIA !!!

Phan Thieát – Quy Nhôn 11 - 1998

Phaïm Xuaân Tuyeån