Cao Theá Dung Nguyeãn Tröôøng Toä (1828-1871), ngöôøi thoân Buøi Chu, huyeän Höng Nguyeân, tænh Ngheä An; thaân phuï laø löông y Nguyeãn Quoác Thö. Luùc coøn beù, oâng ñaõ thoâng minh dónh ngoä. Thaáy oâng cöôøng kyù, hoïc ñaâu nhôù ñoù, neân thaân phuï boû yù ñònh daïy con ngheà thuoác gia truyeàn, cho oâng hoïc chöõ Haùn. "Töø nhoû, oâng ñaõ coù oùc thöïc teá, hoïc moät suy möôøi, chöù khoâng öa loái hoïc töø chöông. Nhöõng ñieàu oâng nghi ngôø thaéc maéc, oâng coá hoïc hoûi ñeán nôi ñeán choán. Lôùn leân, "söï hoïc hoûi caøng roäng, oâng suy luaän quan saùt caøng nhieàu. Coá töï tìm hieåu laáy, oâng ñoùng rieâng moät cuoán soå nhoû ñeå ghi cheùp nhöõng ñieàu hoïc ñaõ suy luaän ra, hoaëc coøn ñöông thaéc maéc chöa giaûi quyeát xong" (Tö Nguyeân, "Nguyeãn Tröôøng Toä", Vaên Hoùa Taäp San, soá 26 thaùng 11, 1957, tr. 1013-1021). Tröôùc khi ñöôïc haáp thuï vaên minh hoïc thuaät Taây phöông maø ngöôøi thaày ñaàu tieân cuûa oâng laø ÑGM Ngoâ Gia Haäu, töùc ÑC Gauthier, thuoäc Hoäi Thöøa Sai Baleâ (MEP), Nguyeãn Tröôøng Toä ñaõ ñöôïc ñaøo luyeän töø "cöûa Khoång saân Trình". Ngöôøi thaày ñaàu ñôøi khai taâm cho oâng laø thaân phuï oâng, cuï Nguyeãn Quoác Thö, moät löông y noåi tieáng, cuõng laø moät baäc tuùc nho. Sau naøy oâng thoâng ñaït kinh Dòch vaø thuyeát aâm döông nguõ haønh, cuõng laø do thaân phuï oâng truyeàn cho. Moät löông y danh tieáng taát thò phaûi hoïc Y dòch lyù vaø naém vöõng caùc nguyeân lyù cuûa aâm döông vaø nguõ haønh. OÂng hoïc thaân phuï cho ñeán naêm 17 tuoåi, "moãi khi thaân phuï daïy ñoïc thöù gì, tieân sinh lieàn nhôù thuoäc ngay" (GS. Leâ Thöôùc, "Nguyeãn Tröôøng Toä tieân sinh", trong Nguyeãn Tröôøng Toä, Con Ngöôøi vaø Di Thaûo - Tröông Baù Caàn bieân soaïn - Nxb TPHCM 1988, tr. 432, töø ñaây vieát taét NTT). Theo GS. Leâ Thöôùc: "Naêm 1852 (töùc naêm Töï Ñöùc thöù 5), tieân sinh hoïc vôùi vò Coáng sinh teân Höïu (khoâng nhôù hoï) ôû laøng Kim Kheâ, ba naêm raát khoå coâng chaêm chæ. Moãi khi ñi hoïc veà, tieân sinh thöôøng ngoài yeân moät choã nghieàn ngaãm nghóa saùch khoâng ñi ñaâu moät böôùc. Thaày coáng bieát tieân sinh coù taøi lôùn chí lôùn neân khuyeân ñeán thuï giaùo vôùi cöïu tri huyeän huyeän Ñòa Linh (khoâng nhôù hoï teân). "Naêm 1855 (töùc naêm Töï Ñöùc thöù 8) quan huyeän môû tröôøng taïi xaõ Taân Loäc. Tieân sinh ñeán hoïc, maëc daàu baáy giôø tieân sinh ñaõ chaùn loái hoïc töø chöông, muoán tìm chaân lyù. Luùc naøo tieân sinh cuõng coù moät quyeån saùch nhoû beân mình, moãi khi suy tö ñieàu gì, troâng thaáy ñieàu gì ñeàu ghi cheùp vaøo ñoù. "Moät hoâm quan huyeän daét hoïc troø leân chôi nuùi Leâ Sôn. Caùc hoïc troø keû ngaâm thô ngöôøi vònh caûnh. Rieâng moät mình tieân sinh ngöôùc nhìn leân cao, traàm ngaâm nghó ngôïi, chôït hoûi baïn raèng: "Nuùi naøy cao maáy thöôùc, dieän tích maáy taàm, caùch Song Ngö maáy tröôïng?". Baïn khoâng ñaùp ñöôïc. Thuï hoïc ba naêm chæ khaûo thí moät laàn. Ñeà thi laø laøm baøi phuù noùi veà vieäc xa giaù nhaø vua ñi Tröôøng An, Taây Ñoâ (Xa giaù Taây Ñoâ Tröôøng An phuù). Quan huyeän baét buoäc laøm, tieân sinh môùi chòu laøm. Ñaët buùt laø thaønh baøi ngay. Khi duyeät quyeån, rieâng baøi cuûa tieân sinh chieám öu haïng. Quan huyeän khen laém. Nhöng tieân sinh ñaõ bieát quaù roõ caùi hoïc khoa cöû khoâng boå ích gì cho thöïc duïng, neân tieân sinh chaúng bao giôø löu taâm ñeán. Baáy giôø tieân sinh ñöôïc 27 tuoåi." (Sñd, tr. 432 - Phaàn Haùn Vaên, Leâ Thöôùc, "Nguyeãn Tröôøng Toä tieân sinh tieåu söû". Nam Phong soá 117, thaùng 5, 1927, tr. 54-59). Luùc coøn nhoû, Nguyeãn Tröôøng Toä "cuõng gioûi veà loái hoïc khoa cöû, thôøi baáy giôø coù teân laø Traïng Toä (tuïc danh thaày Laân) nhöng vì laø giaùo só neân khoâng ñöôïc ñi thi" (Ñinh Vaên Chaáp, "Bieân khaûo boå tuùc vaøo tieåu söû cuûa Nguyeãn Tröôøng Toä" trong "NTT, Con Ngöôøi vaø Di Thaûo, tr. 445-448 - Taùc giaû laø Tieán Só Haùn hoïc, laøm quan ñeán Thöôïng Thö, ngöôøi Ngheä An). Sôû hoïc Nho cuûa oâng raát caên baûn, oâng hoïc ñeán nôi ñeán choán, hoïc töø thaân phuï roài hoïc thaày Tuù Giai, ngöôøi laøng Buøi Nghóa (gaàn laøng Buøi Chu) sau thuï giaùo thaày Coáng Sinh teân laø Höïu ôû xaõ Kim Kheâ (huyeän Chaâu Loäc, töùc huyeän Nghi Loäc, Ngheä An ngaøy nay). Theo Tieán Só Ñinh Vaên Chaáp, ngöôøi cuøng laøng Kim Kheâ, thì Coáng Höõu töùc Ñinh Troïng Thöùc (ñaäu Cöû nhaân goïi laø Coáng); oâng Toä laïi vöôït caû thaày Coáng "hoûi thaày moät ñoâi ñieàu, thaày caét nghóa khoâng xuoâi, roài xuoáng hoïc vôùi quan huyeän Ñòa Linh ôû laøng Taân Loäc. Khi ôû nhöõng traøng hoïc aáy, khoâng vaøo nhaø trong bao giôø, khaùt nöôùc thì goïi ngöôøi ta muùc cho, khoâng maáy khi laøm baøi. Khi nghe saùch roài, chæ doïn rieâng moät quyeån saùch maø xem. Moät kyø kia haïch baøi chung, thaày ra moät baøi phuù "Xa giaù Taây Ñoâ Traøng An". OÂng Toä laøm lieàn, roài caäy ngöôøi ñem noäp, thaày chaám pheâ öu. Sau thaày noùi vôùi caùc hoïc troø raèng: "Ngöôøi naøy ñaùng taøi Khoâi Thaùm." (Nguyeãn Tröôøng Cöûu, "Söï Tích OÂng Nguyeãn Tröôøng Toä", trong NTT Con ngöôøi vaø Di Thaûo, tr. 425 - Theo ghi chuù cuûa soaïn giaû Tröông Baù Caàn, Nguyeãn Tröôøng Cöûu vieát tieåu söû cuûa thaân sinh mình sau nhöõng naêm 1925-1926. Baûn chính hieän nay khoâng bieát ôû ñaâu, oâng Cöûu döïa treân moät soá chöùng töø truyeàn khaåu vaø moät soá tö lieäu vieát ñöôïc caát giöõ trong gia ñình). Traïng Toä hoïc thaày Coáng Sinh maø thaày
laïi khoâng ñuû chöõ ñeå daäy troø. Traïng Toä qua hoïc quan huyeän Ñòa Linh ôû
Taân Loäc ñöôïc moät thôøi gian, "ñeán sau hoûi thaày hai ñieàu, thaày giaûi
khoâng ñöôïc roài thì thoâi hoïc, coù thieát tröôøng daäy hoïc ôû nhaø, roài
daäy hoïc chöõ Haùn ôû trong Nhaø Chung Xaõ Ñoaøi" (Nguyeãn Tröôøng Cöûu, tlñd,
NTT, Con Ngöôøi vaø Di Thaûo, tr. 425). Theo GS Leâ Thöôùc, thì naêm 1858 nhaø
thôø Taân AÁp môøi tieân sinh laøm giaùo sö daäy chöõ Haùn. Giaùm Muïc Ngoâ Gia
Haäu phuïc tieân sinh thoâng minh, daïy cho chöõ Phaùp, tieáng Phaùp, chöõ Quoác
Ngöõ, cuøng caùc khoa kyõ ngheä. OÂng daïy hoïc vaø hoïc ñöôïc ít laâu, vöøa bò
côn trích saùp, neân Ñöùc Cha Haäu ñöa oâng Toä, cuï Khang, cuï Ñieàu (ngöôøi An
Phuù, ñang goïi laø Saøi Dieân), cuï Huaán (ngöôøi Trung Haäu, khi aáy ba oâng
chöa chòu chöùc thaày caû) sang Taây laùnh saùp" (Nguyeãn Tröôøng Cöûu, tlñd -
"Côn Trích Saùp" laø cao ñoä cuûa cuoäc ñaøn aùp baùch haïi Coâng giaùo vaøo
naêm 1860, Töï Ñöùc naêm thöù 13, phaân ly giaùo daân, chia daân Coâng giaùo ra
laøm nhoùm nhoû, moät vaøi gia ñình thaùp nhaäp vaøo caùc laøng löông, khoâng
cho soáng taäp trung trong moät hoï ñaïo, ñeå deã beà kieåm soaùt, coøn goïi laø
phaân saùp). Traïng Toä laø Traïng Nho, thô chöõ Haùn cuûa oâng cuõng raát uyeân baùc. Nhieàu baøi nguoàn thô vaø yù thô traùc tuyeät, cho thaáy oâng vöøa laø thi só taøi danh, vöøa laø moät nhaø ñaïi Nho. Luùc tieân sinh ñi Phaùp "doïc ñöôøng coù ñeà vònh khaù nhieàu" (Leâ Thöôùc, tlñd, NTT, Con Ngöôøi vaø Di Thaûo), Nam Phong Taïp Chí coù trích ñaêng moät soá baøi thô chöõ Haùn cuûa oâng, vaên phong vaø yù töù vöøa noàng naøn suùc tích, vöøa roõ ra coát caùch cuûa moät baäc ñaïi khoa vôùi taâm hoàn tieâu dieâu Vaõn caûnh ôû nuùi Nguõ Haønh (Trích daãn vaø dòch bôûi Leâ Thöôùc, tlñd. NTT, Con
Ngöôøi vaø Di Thaûo, tr. 337-338 - Phaàn Haùn vaên, Nam Phong Taïp Chí, soá 102,
thaùng 1/1926, tr. 4-12) - Veà thô Nguyeãn Tröôøng Toä, xem: Phan Traàn
Chuùc-Luïc Y Lang, "Nguyeãn Tröôøng Toä, thi só", tuaàn baùo Taân Vieät Nam, soá
96, ngaøy 7/1/1938). Kìa ngoâi töø ñöôøng saép bò suïp ñoå. Moät ngöôøi hieáu töû trong hoï bieát caùch tu boå maø khoâng tu boå ñöôïc, vì ñaïi ña soá trong hoï öông ngaïnh hoaëc vò kyû, ngaên trôû khoâng nghe, laïi coøn chæ trích maït saùt nöõa, baûo laø baát hieáu baát muïc. Ngöôøi ñoù ñaønh oâm haän, khoanh tay, trong loøng uaát öùc bieát chöøng naøo! AÁy taâm traïng cuûa oâng Nguyeãn Tröôøng Toä ñoái vôùi toå quoác khaùc ñaâu taâm traïng cuûa ngöôøi hieáu töû noùi treân ñoái vôùi töø ñöôøng. Ngaøy thöôøng, oâng raát gheùt hö vaên, song moãi khi nguoàn u uaát chan chöùa noãi loøng, oâng ñaønh phaûi taïm möôïn thô ca ñeå giaõi baày hoaëc kyù thaùc taâm söï. Thi ca oâng laøm ñöôïm veû laâm ly bi traùng laï thöôøng, nhaát laø nhöõng baøi caûm taùc hoaëc caûm ñeà trong luùc phuïng meänh ñi coâng taùc trong nöôùc, hoaëc theo söù boä ñi Phaùp. Sau ñaây, xin taïm trích ñaêng ít baøi thô haùn vaên cuûa oâng ñeå chöùng minh lôøi noùi treân. Vònh phong caûnh Caàn Thô Baøi dòch (cuûa
Sôû Baûo): Queâ höông Traïng Toä: mieàn ñòa linh nhaân kieät . Nuùi Ñaïi Hoaïch hay nuùi Vaïc laø nôi phaùt nguyeân soâng Gang vaø soâng Caám. . Nuùi Long Thuûy ñoät leân cao chaát ngaát hình nhö ñaàu roàng. Döôùi chaân nuùi coù gieáng, caùch nôi nöôùc maën chæ hôn moät thöôùc, maø nöôùc trong ngoït, neân goïi laø gieáng Ngoïc. . Nuùi Phöôïng Hoaøng cao choùt voùt, hai soáng nuùi giaùp nhau nhö hai caùnh phöôïng. Ñaù nuùi lieàn tieáp, nhöng ôû giöõa coù moät quaõng raát baèng phaúng nhö ñöôøng caùi, tuïc truyeàn Cao Bieàn sang ta laøm Tieát Ñoä Söù (naêm 875) ñaõ ñaøo ñöùt long maïch laøm aùt khí nôi ñoù. . Nuùi Thieát Sôn, döôùi nuùi coù moû saét, treân nuùi coù choân baäc ñaù goà gheà, loài loõm khoâng ñeàu, nhö hình loø reøn goïi laø "thieân loâ" (loø trôøi), ñænh cao nhaát coù hai hoøn ñaù döïng ñöùng ñoái nhau, goïi laø Thieân Phu. . Thieát Phuï (töùc choàng saét, vôï saét). . Nuùi Nguyeãn Sôn, chi nhaùnh cuûa daõy Huøng Sôn, coù khe Am Coâng chaûy vaøo soâng Lam. . Nuùi Haï Döông, töø phía ñoâng nuùi Huøng Lónh ñoå xuoáng, phía nam coù soâng Lam. Ngheä An laø moät tænh vaên
hoïc baäc nhaát cuûa Vieät Nam. Nho hoïc thôøi naøo cuõng thònh. Töø ñôøi Leâ
Thaùnh Toân, naêm Quang Thuaän thöù 7 (1466), hôïp hai chaâu Dieãn vaø chaâu
Hoan laäp traán Ngheä An, döïng Vaên Mieáu (thôø ñöùc Khoång Töû, lieät thaùnh
vaø tieân hieàn cuûa Nho giaùo). Naêm Gia Long thöù 3 (1803), xaây Vaên Mieáu
môùi ôû tænh lÿ. Phía taây döïng ñeàn Khaûi Thaùnh; 8 phuû, huyeän ñeàu coù Vaên
Mieáu rieâng (Ñaïi Nam Nhaát Thoáng Chí - Q.14, tænh Ngheä An - Toång Taøi bieân
soaïn Cao Xuaân Duïc vaø Löu Ñöùc Xöùng - Traàn Xaùn - Boä VHGD xb, Saigon 1965,
tr. 47,48,78,79). Queâ höông Nguyeãn Tröôøng Toä (vieát taét: NTT) coøn ñöôïc goïi laø Ñoaøi Giaùp, Xaõ Ñoaøi, trò sôû cuûa ñòa phaän Coâng Giaùo Vinh. Ñaây laø nôi laàn ñaàu tieân hai giaùo só Alexandre de Rhodes vaø Pedro Marquez gheù vaøo Cöûa Baïng ngaøy 19/03/1627, treân ñöôøng ñi Baéc Haø truyeàn giaùo. Hai laøng An Vöïc vaø Vaân No laø hai hoï ñaïo tieân khôûi cuûa ñòa phaän Vinh. Treân ñöôøng trôû laïi Boá Chính thaùng 3 naêm 1629 do bò Chuùa Trònh Traùng truïc xuaát, hai giaùo só gheù laïi Ngheä An, laån khuaát moät thôøi gian cho ñeán thaùng 10, hai giaùo só Doøng Teân ñaõ röûa toäi cho treân 600 taân toøng ôû Ngheä An vaø 25 ngöôøi ôû Boá Chính. Naêm 1668, thaày Beâneâñíctoâ Hieàn laø giaùo daân ñaàu tieân cuûa ñòa phaän Vinh thuï phong linh muïc ôû Thaùi Lan. Doøng hoï NTT thuoäc lôùp giaùo daân ñaàu tieân cuûa Vinh "sinh ra bôûi cha meï ñaïo cuõ, chòu pheùp röûa toäi, ñaët teân thaùnh Baûo Loäc" (Nguyeãn Tröôøng Cöûu, Söï Tích oâng Nguyeãn Tröôøng Toä, trong Nguyeãn Tröôøng Toä, Con Ngöôøi vaø Di Thaûo , tr. 425). Naêm Nguyeãn Tröôøng Toä 18 tuoåi thì ñòa phaän Vinh ñuôïc thaønh laäp (ngaøy 27/03/1846, do Saéc Leänh cuûa Ñöùc Giaùo Hoaøng Greùgorio XVI thaønh laäp giaùo phaän Nam Ñaøng Ngoaøi taùch khoûi giaùo phaän Taây Ñaøng Ngoaøi). Giaùm Muïc Gauthier, teân Vieät Nam laø Ngoâ Gia Haäu, Giaùm muïc phuï taù giaùo phaän Taây Ñaøng Ngoaøi ñöôïc cöû vaøo Ngheä An, laõnh giaùo phaän môùi vôùi soá giaùo daân ñaõ leân ñeán 66.350 ngöôøi, coù 18 giaùo xöù, 345 hoï ñaïo leû, 3 thöøa sai Phaùp, thuoäc Hoäi Thöøa Sai Baleâ (MEP), 35 linh muïc Vieät Nam, 75 thaøy giaûng, 270 nöõ tu vaø 69 chuûng sinh. Trò sôû Nhaø Chung ñaët taïi Trang Nöùa hay Buøi Ngoõa, phía taây Keânh Saét (Keânh Gai), ñoái dieän vôùi Xaõ Ñoaøi, huyeän Höng Nguyeân. Thaày Toä noåi tieáng laø baäc tuùc nho naêm ngoaøi 20 tuoåi. OÂng ñöôïc Nhaø Chung môøi daäy Haùn vaên, "ngoài daäy hoïc chöõ Haùn ôû Nhaø Chung Xaõ Ñoaøi" (Söï Tích oâng NTT, tlñd, tr. 425). Ñòa phaän Vinh goàm 3 tænh Ngheä An, Haø Tónh vaø Quaûng Bình, vaãn töï haøo laø mieàn ñaát lòch söû "ñòa linh nhaân kieät" vôùi raát nhieàu danh nhaân vaên hoùa vaø lòch söû. Tính cho ñeán theá kyû XIV, mieàn "linh ñòa" naøy coù tôùi 121 danh nhaân (Ngheä An 77, Haø Tónh 44, chöa keå Quaûng Bình), aáy laø chöa keå ñeán caùc danh nhaân laãy löøng nhö Phan Ñình Phuøng, Cao Thaéng, Phan Boäi Chaâu... (Xem: ÑNNTC, tænh Ngheä An, tr. 122-155; tænh Haø Tónh, tr. 88-113). Nguyeãn Tröôøng Toä lôùn leân trong moät moâi tröôøng "ngaøn xöa vaên vaät" haún laø ñaõ aûnh höôûng ñeán taâm hoàn oâng khoâng ít. Danh nhaân y toå Haûi Thöôïng Laõn OÂng chaéc haún aûnh caûm ñaõ thaám ñaäm trong taâm thöùc oâng töø nhöõng naêm thieáu nieân beân caïnh thaân phuï, moät löông y cuõng laø nhaø Nho ñaõ khai taâm vaø daïy doã oâng cho ñeán khi oâng tröôûng thaønh. Ñòa phaän Vinh naèm trong chieác noâi lòch söû Ngheä Tónh Bình maø luùc naøo cuõng vang voïng teân tuoåi nhöõng danh nhaân nhö Baïch Lieân ñôøi Traàn, ñaäu Traïng Nguyeân ñôøi vua Traàn Thaùi Toân naêm 1266, "ñoïc saùch khoâng phaûi xem töøng haøng chöõ maø cuøng moät luùc xem suoát möôøi haøng chöõ". Nguyeãn Xí, anh huøng daân toäc môùi 9 tuoåi ñaõ theo anh laø Nguyeãn Bieän vaøo Lam Sôn tham gia khôûi nghóa (1418-1428), sau trôû thaønh danh töôùng. Cao Quyùnh, ñaäu Tieán Só ñeä tam danh (trong tam khoâi) töùc Thaùm Hoa naêm 1475, laøm quan ñeán Ñoâng Caùc Ñaïi Hoïc Só, ñöôïc phong Thöôïng Ñaúng Phuùc Thaàn vì coù coâng giuùp daân giuùp nöôùc. Tieán Só Phan Thuùc Tröïc, ñaäu Thaùm Hoa, moät söû gia cöông tröïc ñaày khí phaùch, vôùi boä söû noåi tieáng Quoác Söû Di Bieân, vieát vaøo khoaûng naêm 1848. Nguyeãn Xuaân OÂn, ñaäu Tieán Só naêm 1871, nhaø ngheøo phaûi möôïn saùch veà hoïc, "xem moät löôït laø nhôù ngay", oâng laø thuû laõnh phong traøo Vaên Thaân Caàn Vöông choáng Phaùp ôû Ngheä An. Vaên chöông cuï Ngheø OÂn "caát buùt laø thaønh vaên" neân ñöôïc khen laø Phuùc Caûo (baøi thaûo vaên ñaõ saün ôû trong buïng). Hoà Baù OÂn ñaäu Phoù Baûng naêm 1875 (phoù baûng laø baûng phuï, töùc baûng AÁt trong kyø thi Tieán Só, chæ ñaäu kyø thi Hoäi, khoâng loït kyø thi Ñình), laøm AÙn Saùt Nam Ñònh, tuy laø quan vaên nhöng khi quaân Phaùp ñaùnh thaønh Nam Ñònh, oâng caàm quaân choáng cöï, töû traän ñöôïc thôø ôû ñeàn Trung Nghóa taïi kinh ñoâ. Ñaát Haø Tónh laïi ñaày nhöõng anh huøng daân toäc vaø danh nhaân vaên hoùa. Söû Hy Nhan ñaäu Traïng Nguyeân ñôøi vua Traàn Anh Toân "khoâng saùch naøo khoâng ñoïc maø sôû tröôøng veä söù, neân nhaø vua ñaët hoï hoï Sôû". Ñaëng Taát, ñaäu Thaùm Hoa (ñöùng thöù 3 trong tam khoâi kyø thi Tieán Só, Ñình thí) vaø con laø Ñaëng Dung ñeàu laø anh huøng khaùng chieán choáng quaân Minh. Tieán só Nguyeãn Bieåu khoâng chòu khuaát teân chuû soaùi giaëc Minh laø Tröông Phuï; y baét ñöôïc oâng, cho naáu moùn ñaàu ngöôøi môøi oâng. Nguyeãn Bieåu duøng ñuõa khoeùt maét chaám giaám aên, Tröông Phuï laáy laøm khen vaø raát kính troïng. Sau Tröông Phuï laïi cho baét oâng trôû laïi. Nguyeãn Bieåu maéng Tröông Phuï, goïi y laø teân giaû nhaân giaû nghóa, "cöôùp boùc taøi saûn, taøn haïi sinh daân, thaät laø quaân giaëc vaäy". Tröông Phuï cho gieát ngay. Ñôøi Hoàng Ñöùc (1470- 1497), Leâ Thaùnh Toân truy phong oâng laø Nghóa Lieät Ñaïi Vöông vaø laäp ñeàn thôø. Thi haøo Nguyeãn Du queâ ôû Tieân Ñieàn, Nghi Xuaân, toå phuï laø Tieán Só Nguyeãn Nghieãm laøm quan ñeán Tham Tuïng Thöôïng Thö, Taû Töôùng Quoác (Thuû Töôùng), maát ñöôïc truy phong laø Ñaïi Vöông. Chuù, baùc, anh em Nguyeãn Du laøm ñeán Thöôïng Thö, Ngöï Söû, ñöôïc phong ñeán Baù, Haàu vaø Quaän Coâng. Nguyeãn Du töøng laõnh Chaùnh Söù ñi söù nhaø Thanh Trung Hoa, ñöôïc phong ñeán Caàn Chaùnh Ñaïi Hoïc Só. Buøi Döông Lòch, moät nhaø tö töôûng, moät danh Nho trieàu Nguyeãn, ñaäu Tieán Só ñeä nhaát danh (ñeä nhò giaùp töùc Baûng Nhaõn, sau Traïng Nguyeân). Nguyeãn Thieáp, quoác sö cuûa vua Quang Trung, "khoâng saùch naøo khoâng ñoïc, nhöng raát tinh vi veà caùc moân Thieân Vaên, Ñòa Lyù, dòch soá, saám vó..." Sau vua Gia Long vôøi vaøo trieàu yeát kieán, "oâng laïi vui veà nuùi, Gia Long khen oâng laø ngöôøi ñöùc cao." Ngöôøi ñôøi toân oâng laø La Sôn phu töû. Thi só Nguyeãn Coâng Tröù, ngöôøi huyeän Nghi Xuaân "laø ngöôøi loãi laïc coù taøi khí", laøm Dinh Ñieàn Söù laäp ra huyeän Kim Sôn vaø Tieàn Haûi, khi oâng qua ñôøi daân caùc huyeän caùc aáp do oâng döïng ra laäp ñeàn thôø oâng. Vieát veà ñòa phaän
Vinh nôi Nguyeãn Tröôøng Toä ra ñôøi ngay gaàn taïi trò sôû Xaõ Ñoaøi, taùc giaû
Lòch Söû Ñòa Phaän Vinh cho raèng "danh nhaân Ngheä Tónh coù caû ngaøn ngöôøi".
Ñieàu naøy khoâng coù gì quaù ñaùng, neáu keå caû danh nhaân trong nhieàu laõnh
vöïc cho ñeán suoát theá kyû XX trong cuoäc ñaáu tranh giaønh ñoäc laäp cho daân
toäc. Danh nhaân Ngheä Tónh ña soá noåi tieáng laïi do loøng yeâu nöôùc, khí
phaùch, ñaûm löôïc vaø baát khuaát. Phaûi chaêng laø nhôø nuùi Hoàng Lónh hieân
ngang cao vôøi vôïi, soâng Lam uoán khuùc quanh co, nöôùc chaûy cuoàn cuoän töù
thôøi. Ñoù laø ñeà taøi ngaøn xöa cho caùc cuï töï haøo say meâ buùt cuøn möïc
caïn chæ vì ca tuïng caûnh Hoàng Lam. Chính vì caûnh soâng saâu nuùi cao môùi
naén ñuùc ñöôïc con ngöôøi vöõng chaéc, môùi phaùt sinh ra nhieàu anh huøng haøo
kieät. (Veà Ngheä, Tónh, Bình, xem (Hoà Ñöùc Haân, Giaùo phaän Vinh, HK 1989.
tr. 17-32). Vôùi queâ höông ñaày töï haøo nhö theá, Nguyeãn Tröôøng Toä naêm ngoaøi 20 tuoåi ñaõ chöùng kieán cuoäc baùch ñaïo thaät phuõ phaøng. Ngaøy 6-1-1833, vua Minh Meänh haï chieáu chæ caám ñaïo treân toaøn quoác, ñuùng vaøo luùc NTT leân 5 tuoåi ñaõ phaûi theo cha meï troán khoûi queâ höông ñeå giöõ ñaïo, luùc leân röøng khi chaïy xuoáng thuyeàn leânh ñeânh treân maët nöôùc voâ ñònh. Chieáu chæ truyeàn cho caùc quan ñòa phöông luøng baét cho kyø heát caùc ñaïo tröôûng Taây phöông cuõng nhö baûn xöù, tieâu dieät moïi tín höõu ôû khaép nöôùc vaø phaù bình ñòa caùc Thaùnh Ñöôøng vaø Nhaø Chung. "Töø khi coù chieáu chæ naøy, treân 400.000 giaùo daân laâm vaøo caûnh ñieâu ñöùng. Trong soá ngöôøi Coâng giaùo noái tieáp ngaõ guïc döôùi löôõi göôm cuûa Minh Meänh, ngöôøi ta ñöôïc bieát danh taùnh treân 100 giaùo daân, 15 thaày giaûng, 20 linh muïc Vieät Nam vaø 9 thöøa sai ngoaïi quoác" (P. Louvet: La Cochinchine Religieuse - Paris 1885, T.II, tr. 41-43 - Lm Buøi Ñöùc Sinh, Lòch Söû Giaùo Hoäi Coâng Giaùo, Saøigoøn 1972, T.II, tr. 343-344). Linh muïc Pheâroâ Leâ Tuøy bò gieát ôû Ngheä An ngaøy 11-10-1833. Khoâng phaûi chæ coù vua Minh Meänh môùi caám ñaïo. Theá kyû thöù 17, ñaïo Coâng Giaùo ñaõ bò caám caû ôû Ñaøng Ngoaøi laãn Ñaøng Trong. eã Baéc Haø, naêm 1696, chuùa Trònh Caên, ñôøi vua Leâ Duï Toân, ra leänh caám ñaïo Gia Toâ. Chuùa Trònh Truø töùc Trònh Cöông laïi tieáp tuïc caám ñaïo (Xem: Khaâm Ñònh Vieät Söû Thoâng Giaùm Cöông Muïc - Chính bieân - T.XXXIV, tr.356 - T.XXXV, tr. 106). Naêm 1709, ñôøi vua Leâ Duï Toân laïi ra chieáu chæ caám ñaïo Hoa Lang (Ngoâ Cao Laõng, Leâ Trieàu Taïp Kyû - QÒ Baûn dòch cuûa Hoa Baèng, nxb KHXH, tr. 183) Nhöng caám laø caám, vaãn khoan hoàng, nhaân haäu, chöa thöïc taøn baïo ñaãm maùu nhö trieàu Nguyeãn. Naêm 12 tuoåi, chaøng thieáu nieân NTT ñang chìm ñaém trong röøng Nho cöûa Khoång saân Trình thì "cuoäc baùch haïi aùc lieät hôn nöõa, giaùo só giaùo daân bò gieát voâ keå", trong soá naøy ñòa phaän Vinh coù thaày giaûng Pheâroâ Nguyeãn Khaéc Töï vaø truøm xöù An Toân Nguyeãn Khaéc Naêm (Ñoàng Hôùi naêm 1840). Duø laø moät löông y nhö thaày lang Phaïm Ñaéc Hoøa cuõng vaãn bò gieát. Naêm 1841, Lm Pheâroâ Khanh bò traûm quyeát ôû Haø Tónh. Naêm 1848, laø naêm Nguyeãn Tröôøng Toä 20 tuoåi, Töï Ñöùc laïi ban haønh chieáu chæ luøng baét caùc giaùo só. Naêm sau, oân dòch lan traøn, keùo daøi suoát naêm 1850 laøm cheát gaàn 2 trieäu ngöôøi, töùc 20% daân soá toaøn quoác (L.EÏ Louvet, sñd, Q.II, tr. 160-162). Traän oân dòch vöøa chaám döùt, vua Töï Ñöùc laïi ban chieáu chæ caám ñaïo vaø luøng baét caùc giaùo só, ai chöùa chaáp bò töû hình. OÂn dòch laïi taùi phaùt. Thieân tai lieân tieáp xaûy ra: haïn haùn, baõo luït, maát muøa. Daân chuùng voâ cuøng ñoùi khoå. Naêm 1852, vua Töï Ñöùc cho leänh taïm ngöng vieäc caám ñaïo. Vaøo luùc naøy, soá giaùo daân toaøn quoác öôùc ñoä 430.000 (Xem: L.EÏ Louvet, sñd. Q.II, tr. 208-209 - Buøi Ñöùc Sinh, sñd. Q.II, tr. 349). Baáy giôø NTT ñaõ treân 25 tuoåi, ñang hoïc quan huyeän Ñòa Linh. Thuï hoïc ba naêm chæ khaûo thí moät laàn, "quan huyeän raát neå Traïng Toä" "moãi khi laøm baøi ñaët buùt laø xong baøi ngay" (Ñinh Vaên Chaáp, "Bieân Khaûo boå tuùc vaøo tieåu söû cuûa Nguyeãn Tröôøng Toä" trong NTT, Con Ngöôøi Vaø Di Thaûo, tr. 445 - Taùc giaû ngöôøi cuøng huyeän Höng Nguyeân vôùi NTT, laøng Kim Kheâ, ñaäu Tieán Só khoa Quyù Söûu 1913 - Xem: Ñoã Vaên Ninh, bia ñeà teân Tieán Só trieàu Nguyeãn - Nghieân Cöùu Lòch Söû soá 5 (282), thaùng 9-10 naêm 1985, tr. 78 - TS Ñinh Vaên Chaáp laø moät cö só Phaät giaùo, giaùo sö tröôøng Cao Ñaúng Phaät Hoïc Hueá tröôùc naêm 1945). Nhôø ngöng caám ñaïo, chuûng vieän Xaõ Ñoaøi tieáp tuïc coâng vieäc giaûng daäy. Traïng Toä ñöôïc môøi laøm giaùo sö Haùn Vaên, naêm aáy oâng môùi 25 tuoåi. ÑGM Ngoâ Gia Haäu "phuïc oâng laø ngöôøi tuoåi treû chí cao, laïi thoâng minh lanh lôïi, neân daäy oâng chöõ Phaùp vaø khoa hoïc phoå thoâng" (Tö Nguyeân, "Nguyeãn Tröôøng Toä", Vaên Hoùa Taäp San soá 26 thaùng 11-1957, tr 1013-1021). Chaúng ñöôïc bao laâu, Töï Ñöùc laïi ban chieáu chæ caám ñaïo vaøo thaùng 9 naêm 1855, laàn naøy aùc lieät hôn caùc laàn tröôùc, khoâng nhöõng nhaém vaøo ñaïo tröôûng maø coøn baét caùc ñaïo ñoà phaûi xuaát giaùo. Caùc thaùnh ñöôøng vaø nhaø chung bò trieät haï. LM. Nguyeãn Vaên Höôûng bò traûm quyeát ôû Ninh Bình ngaøy 13-2-1856; Lm. Leâ Baûo Tònh bò gieát ngaøy 6-4, Giaùm Muïc Joseù Sanjurjo An, ngöôøi Taây Ban Nha, doøng Ña Minh, bò traûm quyeát taïi Nam Ñònh ngaøy 20-7... Caùc quan vaên voõ laø ngöôøi Coâng giaùo buoäc phaûi boû ñaïo, neáu khoâng thì bò sa thaûi vaø bò tuø. Quan Thaùi Boäc Hoà Ñình Hy bò xöû traûm ôû Hueá ngaøy 22-5-1857. Duø ñaõ ban haønh 3 chieáu chæ caám ñaïo vôùi chính saùch vaø phöông phaùp raát taøn ngöôïc nhöng vieäc caám ñaïo vaãn khoâng coù keát quaû, vì nhieàu nôi caùc quan khoâng trieät ñeå thi haønh, hoaëc nhaän hoái loä, hoaëc nhieàu nôi --nhaát laø ôû mieàn Baéc-- caùc laøng löông che chôû cho giaùo daân, hoaëc caùc doøng hoï coù anh em hoï haøng laø giaùo daân thì tìm caùch che giaáu. Naêm 1847, taàu chieán Catinat baén phaù Ñaø Naüng, nhaèm luùc trieàu Thieäu Trò ñaõ ngöng caám ñaïo (keå töø naêm 1841 Thieäu Trò coi nhö maëc nhieân khoâng caám ñaïo, nhöng khoâng ban haønh saéc chæ ngöng caám). Naêm 1848, laø naêm ñaàu trieàu Töï Ñöùc ñaõ aân xaù cho nhieàu giaùo daân bò giam (Phan Khoang, Vieät Nam Phaùp Thuoäc Söû, Saigon 1961, tr. 107). Nhöng do Phaùp laïi gaây haán, ñaèng sau laïi coù maáy Thöøa Sai Phaùp, nhaát laø söù thaàn Phaùp Montigny tôùi Cöûa Haøn vôùi thaùi ñoä hoáng haùch, göûi leân Töï Ñöùc moät laù thö vôùi lôøi leõ haêm doïa neáu khoâng thoâi caám ñaïo, laøm vua Töï Ñöùc "noåi giaän, vaø moät chieáu chæ nöõa ñöôïc coâng boá ngaøy 7-6-1859. Chieáu chæ maït saùt ñaïo Coâng Giaùo, goïi caùc giaùo só laø "boïn choù maù", truyeàn phaûi thích töï hai chöõ Taû Ñaïo vaøo maët giaùo daân baát khaúng (L.EÏLouvet, sñd, Q.II, tr. 248-250 - Buøi Ñöùc Sinh, sñd, T.II, tr. 359). Laáy côù Vieät Nam caám ñaïo vaø ngöôïc ñaõi caùc giaùo só ngoaïi quoác, thöïc ra chæ laø chieâu baøi che ñaäy aâm möu ñaùnh chieám Vieät Nam, Phaùp loâi keùo theâm Taây Ban Nha keùo haïm ñoäi ñaùnh Cöûa Haøn thaùng 9-1958, roài quay vaøo ñaùnh chieám Gia Ñònh thaùng 2-1859. Vua Töï Ñöùc laïi caøng giaän döõ, ñoå heát leân ñaàu giaùo só vaø giaùo daân. Cuoäc baùch ñaïo caøng ngaøy caøng khoác lieät ôû mieàn Trung vaø mieàn Baéc vaøo ñuùng naêm Nguyeãn Tröôøng Toä 30 tuoåi, ñang daïy hoïc ôû Chuûng Vieän Xaõ Ñoaøi. Voõ quan Phan Vaên Trung vì khoâng chòu boû ñaïo, bò aùn traûm quyeát ngaøy 6-10-1858 taïi Hueá. Töï Ñöùc laïi ban haønh chieáu chæ thöù 5 ngaøy 15-12-1858 buoäc caùc binh só Coâng giaùo phaûi boû ñaïo, böôùc qua thaäp töï giaù, tröôùc khi ra chieán tröôøng ñaùnh baïi "Baïch Quyû". Ai khoâng tuaân leänh bò thích töï (Taû Ñaïo), phaûi giaûi nguõ vaø phaùt löu (Buøi Ñöùc Sinh, sñd. T.II, tr. 351). Qua naêm 1860, Töï Ñöùc laïi ban haønh chæ duï ngaøy
17-1-1860, kieåm soaùt gaét gao caùc laøng xoùm Coâng giaùo. Thaùng 7-1860, laïi
ban haønh chieáu chæ thöù 7, laàn ñaàu tieân ra leänh luøng baét caùc nöõ tu,
nhaát laø nöõ tu doøng Meán Thaùnh Giaù. Töï Ñöùc ban haønh chieáu chæ thöù 8
ngaøy 5/8/1861, thì cuoäc baùch haïi laïi caøng khoác lieät hôn nöõa, ñeán möùc
cuøng cöïc daõ man, qua keá hoaïch "phaân saùp duï daân" (Töï Ñöùc goïi giaùo
daân laø duï, moät thöù coû daïi laøm haïi luùa). Giaùo daân ôû caùc laøng xoùm
Coâng giaùo bò phaân taùn ñi khaép nôi, töôùc boû höông tòch, laáy laïi coâng
ñieàn coâng thoå. Tö ñieàn, cöûa nhaø, vöôøn töôïc vaøo tay daân laøng beân
caïnh, giaùo daân ra ñi vôùi hai baøn tay traéng "töøng ngaøn, töøng vaïn keùo
nhau chaïy troán leân röøng hoaëc chui xuoáng thuyeàn, neáu khoâng thì bò ñieäu
vaøo tuø mang goâng cuøm xieàng xích, hoaëc phaân taùn vaøo caùc laøng löông".
Ñaây laø giai ñoaïn baùch ñaïo kinh hoaøng nhaát trong lòch söû baùch ñaïo ôû
Ñoâng Nam AÙ, coøn taøn baïo khoác lieät gaáp nhieàu laàn so vôùi cuoäc baùch
ñaïo cuûa nhaø Thanh Trung Hoa. eã Bieân Hoøa, cuøng naêm, 120 giaùo daân vaø
löông y Xuaân bò gieát. Ngaøy 7-4-1861, thaûm hoïa thaät kinh hoaøng: 401 giaùo
daân bò thieâu soáng taïi Bieân Hoøa. Cuoäc baùch ñaïo caøng ngaøy caøng ñaãm
maùu hôn nöõa. Ngaøy 7-1-1861, 290 ñaøn oâng, 106 ñaøn baø, khoaûng 50 treû em
bò thieâu soáng trong traïi giam ôû Baø Ròa. "Ngoaøi ra, coøn haøng maáy traêm
ngöôøi bò gieát hoaëc buoâng soâng hay vuøi gieáng ôû Ñaát Ñoû vaø Baø ròa".
Coøn cuoäc baùch ñaïo ôû Thaùi Bình, Nam Ñònh tôùi giai ñoaïn khoác lieät nhaát.
Nhöõng bieán coá lòch söû keå treân ñaõ taùc ñoäng vaøo taâm hoàn chaøng thanh nieân Nguyeãn Tröôøng Toä raát maõnh lieät, nhaát laø vieäc quaân Phaùp gaây söï ôû Ñaø Naüng "baén chìm naêm chieán thuyeàn Vieät Nam naêm 1847 ñaõ laøm cho taâm hoàn caäu laâu nay bò giao ñoäng nay caøng theâm döùt khoaùt hôn vôùi yù nghó boû loái hoïc thi cöû ñeå theo con ñöôøng thöïc duïng". Naêm 1860, trong moät tình theá ngaët ngheøo böùc baùch, ÑGM Ngoâ Gia Haäu phaûi boû Vinh veà Phaùp, "mang theo ngöôøi giaùo höõu thoâng minh khaùc thöôøng aáy. Luùc naøy Nguyeãn Tröôøng Toä ñöôïc 31 tuoåi. Treân ñöôøng veà Phaùp, hai thaøy troø gheù laïi La Maõ, vaøo beä kieán Ñöùc GiaùoHoaøng" (Nguyeân Höông "Nguyeãn Tröôøng Toä", Vaên Hoùa Taäp San, T. XVII, soá 2 thaùng 11-1968, tr. 99-123). Theo Leâ Thöôùc, "vì coù leänh caám daân theo ñaïo, Ngoâ Gia Haäu beøn ñem tieân sinh ñi Phaùp, khi ñi ngang qua YÙ coù ñeán yeát kieán Giaùo Hoaøng La Maõ, roài ñeán Ba Leâ löu hoïc. Trong voøng maáy naêm, tieân sinh thu hoaïch ñöôïc raát nhieàu, ngoaøi ra coøn duøng thì giôø raûnh roãi khaûo cöùu theâm chính trò, hoïc thuaät vaø kyõ ngheä nöôùc Phaùp. Sau ñoù tieân sinh laïi veà nöôùc. Thuyeàn ñeán Höông Caûng, tieân sinh ñöôïc gaëp moät giaùm muïc ngöôøi Anh. Hai beân yù tình khaù hôïp. Giaùm muïc beøn löu tieân sinh ôû laïi maáy thaùng. Luùc chia tay, giaùm muïc taëng tieân sinh maáy traêm boä saùch, nhöng treân ñöôøng veà bò cöôùp bieån cöôùp maát chæ coøn laïi moät vaøi quyeån saùch chöõ Haùn. Baáy giôø tieân sinh ñaõ 33 tuoåi" (Leâ Thöôùc, tlñd.). Nguyeãn Tröôøng Toä phaûi boû nöôùc ra ñi ñeå giöõ ñaïo, "ñeán luùc Ñaïo saép bò dieät, toâi qua soâng vöôït bieån ñeå giöõ laáy chaân lyù" (NTT, Con Ngöôøi vaø Di Thaûo, "Baøi Traàn Tình", tr. 120). Duø vua vaø quan baùch ñaïo taøn teä vaø hung hieåm ñeán nhö theá, Nguyeãn Tröôøng Toä laø ngöôøi quyeát giöõ Ñöùc Tin, oâng vaãn khoâng moät chuùt oaùn giaän trieàu ñình, vua quan, luùc naøo oâng cuõng baûo veä quoác theå, oâng vieát: "... Tuy nhieân, ñeán caùc nöôùc ngoaøi, tröôùc maët nhöõng ngöôøi quyeàn quyù, lôøi noùi vieäc laøm cuûa toâi ñeàu giöõ theå dieän cho nöôùc mình. Neáu ai laøm nhuïc ñeán caùc baäc coâng khanh nöôùc ta, toâi ñeàu bieän baùc ngay khoâng chuùt sôï seät. Nhö ngöôøi khaùc ôû ñòa vò toâi luùc aáy, taát haï mình toân xöng ngöôøi, cuùi ñaàu luoàn luïy ñeå ñöôïc yeân thaân. Coøn toâi thì toâi bieän baùc ngang nhieân, toû roõ taøi naêng cuûa mình, taùn döông raát möïc nhöõng ñieàu sôû tröôøng cuûa nöôùc mình vaø che ñôõ nhöõng ñieàu sôû ñoaûn. Toâi khoâng coù chöùc phaän cuûa ngöôøi söù giaû ngoaøi boán phöông, maø laøm ñöôïc nhö theá." (Baûn Traàn Tình, tlñd, tr. 120). Voán ñaõ saün caên baûn Phaùp ngöõ vaø khoa hoïc phoå thoâng do ÑC Haäu daäy oâng ôû Chuûng Vieän Xaõ Ñoaøi, thôøi gian löu hoïc taïi Ba Leâ trong 3 naêm, "Nguyeãn Tröôøng Toä khoâng boû qua moân hoïc naøo. Khaûo cöùu töø chính trò, kinh teá sang thöông maõi, kyõ ngheä, Nguyeãn Tröôøng Toä hoïc hoûi, tìm toøi caû ñeán caùc khoa kieán truùc, myõ ngheä, quaân söï. Moân hoïc naøo Nguyeãn Tröôøng Toä cuõng chaêm chuù ghi cheùp, hoûi han ñeán taän cuøng, vì moân hoïc naøo ñoái vôùi oâng cuõng môùi laï, cuõng boå ích vì taùnh caùch thöïc duïng cuûa noù. Taát caû nhöõng taøi lieäu, saùch vôû quyù baùu aáy hoïc hoûi nghieân cöùu ñöôïc, Nguyeãn Tröôøng Toä thu thaäp kyõ löôõng mong ngaøy kia veà nöôùc coù dòp ñem ra aùp duïng". (Nguyeân Höông, tlñd,Vaên Hoùa Taäp San, T. XVII, soá 2, 1968, tr. 104). Chöa roõ Nguyeãn Tröôøng Toä ñeán Phaùp naêm naøo vaø ôû laïi bao laâu. Taøi lieäu löu tröõ taïi Vaên Khoá cuûa Hoäi Thöøa Sai (MEP) ôû Ba Leâ qua thö töø cuûa GM Gauthier vieát vaøo thôøi gian 1859-1860 "khoâng thaáy noùi gì" vaø "cuõng khoâng coù daáu veát gì veà Nguyeãn Tröôøng Toä taïi ñoù" (NTT, Con Ngöôøi vaø Di Thaûo, tr. 22). Theo GS Ñaøo Duy Anh "GM Gauthier ñöa Nguyeãn Tröôøng Toä sang Hoàng Koâng roài ñeå cho Nguyeãn Tröôøng Toä moät mình ñi Phaùp" (Ñaøo Duy Anh, Bulletin des Amis du Vieux Hue, soá thaùng 4-6/1944, tr. 135, daãn bôûi Tröông Baù Caàn, NTT, Con Ngöôøi vaø Di Thaûo, tr. 22). Cuï ngheø Ñinh Vaên Chaáp cuõng chæ ghi: "Toä
ñeán Phaùp löu hoïc ôû thaønh Ba Leâ maáy naêm". Qua YÙ, tröôùc khi ñeán Phaùp,
GM Haäu ñöa Toä vaøo yeát kieán Hoaøng Ñeá YÙ Ñaïi Lôïi laø Phi-oâ thöù 9, ñöôïc
vua taëng moät traêm boä saùch". Coù leõ soá saùch naøy cuõng bò boïn giaëc
bieån cöôùp maát. Nguyeãn Tröôøng Toä veà nöôùc naêm oâng 34 tuoåi, "ñaát nöôùc Vieät Nam luùc naøy (naêm 1862) ñang traûi qua moät thôøi kyø loaïn ly, khuûng hoaûng ñeán cuøng ñoä. Xaâm laêng beân ngoaøi, bieán loaïn beân trong nhö giaëc Tam Ñöôøng ôû Thaùi Nguyeân, loaïn Cai Toång Vaøng ôû Baéc Ninh, Côø Ñen, Côø Vaøng ñang khuaáy phaù ôû mieàn Thöôïng Du Baéc Vieät, aâm möu ñaûo chính ôû kinh ñoâ cuûa Höôøng Baûo" (Nguyeân Höông, tlñd.- Vaên Hoùa Taäp San, T. XVII - 1968, tr. 102). Luùc coøn ôû Phaùp, NTT ñoïc baùo ñaõ roõ "thaûm caûnh thieân trieàu" maø nhaø Nguyeãn Vieät Nam vaãn coi nhö maãu möïc cuûa thieân haï. Thaùng 9-1860, lieân quaân Anh Phaùp taán coâng Baéc Kinh, buoäc vua Haøm Phong nhaø Thanh phaûi rôøi Baéc Kinh vaø kyù Ñieàu Öôùc môùi ngaøy 25-10-1860, môû cöûa taát caû caùc haûi caûng, 7 tænh duyeân haûi vaø Ñaøi Loan cho AÂu Myõ ñöôïc töï do buoân baùn, phaûi nhöôïng theâm moät soá toâ giôùi. Sau khi thaéng traän ôû Trung Quoác, quaân Phaùp taäp trung haûi luïc trôû laïi chieán tröôøng Vieät Nam. Döôùi quyeàn tö leänh cuûa Ñ.Ñ. Charner, 4000 quaân Phaùp vôùi 50 taàu chieán taäp trung ôû Beán Ngheù. Ngaøy 23-2-1861, quaân Phaùp taán coâng Ñaïi Ñoàn (Kyø Hoøa). Sau 2 ngaøy chieán ñaáu quyeát lieät, coù theå noùi raát anh huøng, Ñaïi Ñoàn thaát thuû, töôùng Nguyeãn Tri Phöông bò thöông, quaân trieàu ñình ruùt veà Bieân Hoøa. Nhöng khoâng phaûi laø cuoäc chaïy troán, theo Pallu de la Barrieøre. Giöõa luùc phong traøo khaùng chieán ñang leân cao, Phaùp sa laày treân chieán tröôøng, ôû Ba Leâ thì noäi tình roái ren do cuoäc thaát traän cuûa Phaùp ôû Meã Taây Cô, hao huït ngaân saùch do cuoäc chieán ôû Trung Hoa vaø Vieät Nam. Tình hình raát baát lôïi cho Phaùp; trieàu ñình Hueá laïi xin hoøa, ra leänh giaûi giôùi caùc löïc löôïng khaùng chieán, baét hoï phaûi haï vuõ khí. Phaùp ñang beá taéc, sa laày thì trieàu ñình Hueá xin
hoøa, chính Thöïc Daân Phaùp cuõng phaûi thoát leân: "May maén thay, ñang luùc
phaûi ñoùn ñôïi laáy moät tình hình xaáu, thì Hueá laïi yeâu caàu kyù hoøa öôùc"
(Prosper Cultru, Histoire de la Cochinchine des origines aø 1883 - Paris 1910,
tr. 78 - Lòch Söû Vieät Nam, T.II, tr. 42). Hoøa öôùc Giaùp Tuaát kyù ngaøy
5/6/1862 giöõa töôùng Bonard vaø Phan Thanh Giaûn, Laâm Duy Hieäp vôùi 12 ñieàu
khoaûn, nhöôïng 3 tænh Bieân Hoøa, Ñònh Töôøng vaø Gia Ñònh cho Phaùp. Ñieàu 2
qui ñònh "Ngöôøi Phaùp vaø ngöôøi Taây Ban Nha giaûng ñaïo (töï do) ôû nöôùc
Ñaïi Nam. Ai muoán theo phaûi ñeå cho theo. Khoâng muoán theo cuõng khoâng ñöôïc
eùp". Ñaõ cöôùp ba tænh, Phaùp coøn baét ta phaûi boài thöôøng cho Phaùp
1.400.000 ñoàng ñoâ-la (moät ñoâ-la luùc aáy aên 72% laïng vaøng) - (Xem: Hoøa
Öôùc 1862 - H. Le Marchant de Trigon, Le Traiteù de 1862 entre la France,
l'Espagne et l'Annam - Bulletin des Amis du Vieux Hue, Oct.-Deùc. 1918, tr.
217-256). Nguyeãn Tröôøng Toä töø Phaùp trôû veà nöôùc trong moät tình theá ñen toái nhö treân. Hoaøn caûnh eùo le cuûa chaøng thanh nieân môùi 34 tuoåi, cuï Ngheø Ñinh Vaên Chaáp ñaõ trình baày noâng noãi aáy nhö sau: "...Veà nöôùc gaëp luùc Phaùp Nam khai haán, nguyeân soaùi Phaùp muoán duøng nhöng Toä heát söùc töø choái. Sau nghó vì tình theá nöôùc ta hieän nay taïm hoøa laø hôn, vì theá Toä ñaõ uyeån chuyeån hôïp taùc vôùi hoï, hy voïng coù theå giuùp cho hoøa cuoäc ñöôïc thaønh. Khi ñaïi ñoàn thaát thuû, soaùi Phaùp giao cho Toä lo vieäc vaên thö giaáy tôø. Tình theá chaúng khaùc naøo muõi teân ñaõ ñaët leân caây cung roài. Vaäy maø lôøi leõ cuûa Toä vaãn moät ñieàu xöng laø trieàu quan, hai ñieàu xöng laø trieàu binh. Thaáy quan laïi trieàu ñình ta bò nhuïc, thì xem nhö chính cha meï mình bò nhuïc vaäy, aâm thaàm an uûi thu xeáp. Laàn aáy giaáy tôø baøn hoøa hai beân trao ñoåi qua laïi ñeán vaøi möôi laàn. Heã thaáy trong nguyeân vaên tieáng Phaùp choã naøo thieáu nhaõ nhaën, Toä töôùc boû heát, coøn choã naøo coù lyù leõ gì lôïi ích cho nöôùc thì dòch roõ raøng ñaày ñuû. Ñeán khi thaáy hoøa cuoäc khoù thaønh ñöôïc, Toä quyeát ñònh thoâi vieäc, khoâng nhaän boång loäc. Soaùi Phaùp ñem quan chöùc ra duï thì laùnh maët boû ñi, vì chí cuûa Toä ñaâu phaûi muoán laøm vieäc laâu cho Phaùp. Nhaân dòp Phaïm Phuù Thöù vaøo Gia Ñònh, Toä daâng ba baûn ñieàu traàn: Thieân Haï Ñaïi Theá Luaän, Teá Caáp Luaän vaø Giaùo Moân Luaän. Töø naêm Töï Ñöùc thöù 15 trôû veà sau, Toä laøm raát nhieàu baûn ñieàu traàn coù ñeán ngaøn vaïn caâu." (Ñinh Vaên Chaáp, tlñd, trong NTT, Con Ngöôøi vaø Di Thaûo, tr. 445. Cuï ngheø Chaáp laø thaân phuï Hoøa Thöôïng Thích Minh Chaâu, cöïu Vieän Tröôûng Vieän Ñaïi Hoïc Vaïn Haïnh, vaø cuï Ñònh Vaên Kinh, Tham söï, coâng chöùc vieän Ñaïi Hoïc Hueá tröôùc 1963). Vieäc hôïp taùc vôùi Phaùp trong moät thôøi gian ngaén ñaõ day döùt Nguyeãn Tröôøng Toä khoâng thoâi, oâng töï coi ñoù laø moät caùi toäi. Trong baûn traàn tình göûi leân Töï Ñöùc vaø trieàu ñình, oâng boäc loä noãi nieàm vôùi khí phaùch vaø loøng töï tin cuûa moät só phu: "...Toâi nay nhö con caù voi ôû giöõa beå, trong gia ñình khoâng heä luïy vôï con, ngoaøi xaõ hoäi khoâng lo bò kieàm cheá, theá maø bieát nhôù veà coá ñoâ, caêm giaän quaân thuø. Cho daàu moät ngaøy kia may maø thaønh söï, toâi vaãn bieát khoù traùnh khoûi lôøi dò nghò maø yeân thaân ñöôïc. Hôn nöõa, toâi cuõng bieát roõ raèng toäi tröôùc khoù chuoäc, vaø keû coù taøi thì deã röôùc laáy tai öông. Toâi voán laø ngöôøi hieåu saâu ñaïo giaùo. Vieäc ñôøi ñöôïc maát vinh nhuïc, toâi ñeàu xem nhö ngoaïi vaät, chæ caàn baûo toaøn laáy caùi ñieàu raát quyù ôû nôi mình laø ñuû roài, nhöng thaáy ngöôøi coù vieäc baát bình cuõng phaûi tuoát göôm cöùu giuùp, maø baûn taâm khoâng mong ngöôøi ñoù baùo ôn. Chæ khi naøo khoâng mong ngöôøi baùo ñaùp, ngöôøi ta môùi laøm ñöôïc nhöõng vieäc phi thöôøng, khaûng khaùi." (Baûn Traàn Tình - NTT, Con Ngöôøi vaø Di Thaûo, tr. 125). Giaùo Söù Ñaøo Duy Anh cho raèng: NTT "laø ngöôøi Coâng giaùo töø luùc sinh ra, taâm hoàn tieân sinh ñaõ bò lay ñoäng maïnh bôûi tieáng bom noå ôû Ñaø Naüng naêm 1848, vaø töø luùc ñoù, ngöôøi thanh nieân 20 tuoåi aáy quyeát töø boû loái hoïc coå truyeàn ñeå ñi theo loái hoïc thöïc duïng. Tieân sinh ñaõ ñöôïc Giaùm Muïc Gauthier, giaùo phaän Xaõ Ñoaøi, daïy cho tieáng Phaùp, cung caáp cho caùc baûn dòch chöõ Haùn cuûa caùc saùch Taây phöông vaø cho ñi du lòch ôû Hong Kong vaø Singapore" (tlñd., tr. 21). Ñaõ saün voán lieáng Haùn hoïc khieán ngöôøi ñöông thôøi taëng oâng danh hieäu Traïng Toä (traïng nguyeân "daân gian" taëng cho môùi laø chaân giaù trò), oâng "traïng nguyeân" Toä tieáp xuùc vôùi vaên minh vaø hoïc thuaät Taây phöông qua Thöøa Sai Phaùp. OÂng hoïc Taây phöông, mong ñem sôû hoïc aáy veà vôùi kyø voïng canh taân ñaát nöôùc, chöù khoâng nhö ñaïi thaàn Phan Thanh Giaûn, ñi söù qua Phaùp, tröïc tieáp nhìn thaáy tieán boä cuûa vaên minh khoa hoïc thì bò "ngoäp", bò choaùng vaùng, "thaáy ñeøn khoâng phaûi ñoát löûa maø chaùy saùng (ñeøn ñieän), thuyeàn khoâng coù ngöôøi cheøo laùi maø ñi (taàu chaïy hôi nöôùc)". Hoï Phan khaâm phuïc vaên minh Taây phöông maø oâng cho laø kyø dieäu: Baù ban xaûo dieäu teà thieân ñòa Phan Thanh Giaûn choaùng vaùng tröôùc vaên minh khoa hoïc Taây phöông: Töø ngaøy ñi söù tôùi Taây kinh Töø choã khaâm phuïc ñeán choã bò khuaát phuïc, cuï Phan laø moät trong maáy quan ñaïi thaàn nghieâng theo khuynh höôùng chuû hoøa: Phen naøy mieãn ñaëng hoøa hai
nöôùc, Caàu hoøa vôùi Phaùp thöïc ra
khoâng phaûi chuû tröông cuûa hoï Phan, maø do chính vua Töï Ñöùc trao cho oâng
troïng traùch vaøo Nam thöông thuyeát vaø caàu hoøa vôùi Phaùp, toaøn quyeàn
vôùi chöùc Kinh Löôïc Söù (Xem: Phaïm Taán Kieät, "Nhöõng giôø phuùt cuoái
cuøng trong ñôøi cuï Phan Thanh Giaûn", Vaên Hoùa Taäp San, T.XXII, soá 4, 1973,
tr. 110-120) Töø Ñaïi Thaàn Nguyeãn Baù Nghi theo leänh vua vaøo Nam thöông
thuyeát caàu hoøa, ñeán Phaïm Phuù Thöù, Phan Thanh Giaûn vaø caû Binh Boä
Thöôïng Thö Traàn Tieãn Thaønh cuõng ñeàu chuû hoøa, huoáng chi moät nho só
"thaân theá lôõ laøng" nhö Nguyeãn Tröôøng Toä. Nhöng oâng khaùc ngöôøi ôû choã
hoøa chæ laø chieán thuaät ñeå ñaït tôùi muïc tieâu chieán löôïc laø giöõ nöôùc.
Hoaø ñeå mua thôøi gian canh taân ñaát nöôùc, laøm cho nöôùc maïnh ñaõ roài laáy
laïi ñaát ñaõ maát (Nam Vieät luïc tænh) cuõng khoâng muoän; Nguyeãn Tröôøng Toä
khaùc Phan Thanh Giaûn ôû choã oâng khoâng bò choaùng vaùng vaø "ngoäp" tröôùc
vaên minh khoa hoïc Taây phöông. Taùc giaû Vaên Taïo nhaän ñònh raèng: "Neáu
Phan töø choã khaâm phuïc ñeán choã chòu khuaát phuïc, kyù giaáy nhöôïng ba tænh
Nam Kyø cho Phaùp (taát nhieân coøn do loøng thöông daân phaûi khoå vì binh ñao
maø khoâng thaéng ñöôïc), thì Nguyeãn Tröôøng Toä laïi thaáy coù theå tìm ôû kyõ
thuaät vaø coâng ngheä phöông Taây caùi coù theå cöùu ñöôïc nöôùc mình, neáu
bieát tieáp thu vaø vaän duïng noù". (Vaên Taïo, "Nguyeãn Tröôøng Toä, ngöôøi
môû ñaàu cho moät doøng yeâu nöôùc coù xu höôùng canh taân ôû thôøi caän ñaïi",
Nghieân Cöùu Lòch Söû, soá 6 (265) thaùng 11&12, 1992, tr. 9-16).
Thaân theá lôõ laøng, do hoaøn caûnh maø phaûi sa chaân vaøo "vuõng buøn", nhöng Nguyeãn Tröôøng Toä vaãn nhö boâng sen, vaãn moät loøng coâ trung vôùi nöôùc. Taâm söï "oan traùi" aáy, oâng giaõi baày: "Ñöùng tröôùc tình theá khoù khaên aáy, neáu quaû toâi laø keû coù loøng phaûn boäi Toå Quoác thì sao toâi laïi coù theå caån thaän suy nghó, bí maät lo lieäu ñöôïc nhö vaäy? Keá ñoù töôùng Bonard sang. Toâi thaáy oâng ta coù nhöõng haønh ñoäng nghòch laïi vieäc baøn hoøa. Tình theá ñaõ khoù laïi khoù theâm, toâi môùi quyeát yù xin thoâi khoâng ñi laøm nöõa. Hoï khoâng chòu xeùt. Toâi nhaát ñònh töø, khoâng nhaän boång loäc. Ai cuõng cheâ cöôøi toâi laø ngu. Maëc daàu hoï coù sai ngöôøi ñeán coá naøi eùp trao cho toâi, toâi cuõng boû ñi laùnh maët. Thaáy loøng toâi quyeát ñònh, chí toâi vöõng chaéc hoï laïi ñem quan chöùc ra duï toâi. Toâi noùi: Nhaän quan chöùc thì ñöôïc boång loäc, khoâng nhaän thì duø baàn cuøng ñeán phaûi laøm ñöùa aên xin cuõng thaø laøm ñöùa aên xin chöù khoâng chòu theo maø phuïng söï cho hoï. Caâu noùi naøy hieän coù coá Hoøa vaø nhöõng ngöôøi luùc baáy giôø cuøng nghe. Xem theá thì thaáy toâi ñaõ cöông tröïc ñeán nhö theá naøo. Hôn nöõa, moãi khi noùi chuyeän vôùi nhöõng baäc trí thöùc, toâi ñeàu noùi ñeán nhöõng haønh vi vaø chính saùch haø khaéc cuûa hoï" (NTT, Con Ngöôøi vaø Di Thaûo, tr. 121-122). Dó chí, ñoái vôùi GM Gauthier, Nguyeãn Tröôøng Toä cuõng deø daët. Thöïc ra thì GM Gauthier vaø caùc Thöøa Sai cuõng khoâng aûnh höôûng ñöôïc Nguyeãn Tröôøng Toä vôùi yù chí saét theùp cuûa moät ngöôøi yeâu nöôùc ñaët quyeàn lôïi cuûa toå quoác leân haøng ñaàu. Qua caùc di thaûo cuûa Nguyeãn Tröôøng Toä, ta thaáy moái quan heä giöõa GM Gauthier vaø oâng khoâng coù gì laáy laøm thaân tình; oâng giöõ moät khoaûng caùch vôùi thaùi ñoä heát söùc deø daët. Trong baûn ñieàu traàn "Veà khaû naêng laáy laïi ba tænh mieàn Ñoâng" göûi leân vua vaø trieàu ñình ngaøy 24-10-1866, vaø baûn "Keá hoaïch vaän ñoäng ôû Phaùp ñeå giöõ ba tænh mieàn Taây" (cuøng ngaøy), oâng cho trieàu ñình bieát roõ noäi tình cuûa Phaùp ôû Gia Ñònh, cuõng nhö quyeát taâm cuûa oâng phaûi laáy laïi ba tænh ñaõ maát, oâng coøn cho trieàu ñình bieát: "Toâi coøn thaáy luùc Giaùm Muïc môùi ñeán, Taây soaùi ñoái ñaõi raát thaân thieát nhieät tình. Nay thì daàn daàn laïnh nhaït..." (NTT, Con Ngöôøi vaø Di Thaûo, tr. 201-206). Trong ñeà nghò vaøo naêm 1866, Nguyeãn Tröôøng Toä xin trieàu ñình cho oâng vaø Linh Muïc Nguyeãn Hoaøng vaøo Gia Ñònh vaän ñoäng moät soá só quan Phaùp ñoái laäp vôùi vieân thoáng soaùi vì baát bình, "khoâng muoán nhoïc söùc laøm thaân moät con choù laäp coâng laïi coù Giaùm Muïc (Gauthier) trình baày caùc yù muoán hoøa cuûa trieàu ñình ta", oâng ñònh lôïi duïng cô hoäi, gaây ly giaùn vaø döïa vaøo soá só quan baát maõn ñeå laáy laïi ba tænh mieàn Ñoâng. "OÂng ñaõ khoâng queân daën trieàu ñình ñöøng tieát loä vieäc naøy vôùi Giaùm Muïc Gauthier. Xem theá, chuùng ta khoâng theå noùi raèng Nguyeãn Tröôøng Toä ñaõ ñöôïc Giaùm Muïc Gauthier ñaøo taïo hoaëc ñaõ "chui töø oáng tay aùo" cuûa Giaùm Muïc naøy ra" (Nguyeãn Khaéc Ñaïm, tlñd, Nghieân Cöùu Lòch Söû soá 1(260) 1&2, 1992, tr. 89). Theá maø vaãn coù moät soá ngöôøi vì thieân kieán, vì caàn baøi baùc Coâng giaùo hay do moät yù ñoà naøo khaùc ñaõ baùm vaøo caùi lyù do Nguyeãn Tröôøng Toä laøm thoâng ngoân cho Phaùp ñeå leân aùn Nguyeãn Tröôøng Toä "ñaõ ñoùng moät vai troø naøo ñoù trong hoïa maát nöôùc, chöù khoâng phaûi hoaøn toaøn voâ toäi" (Nguyeãn Duy Hinh, tlñd, Nghieân Cöùu Lòch Söû soá 3&4, 1989, tr. 17). Nguyeãn Tröôøng Toä cuõng töï cho laø mình coù toäi khi hôïp taùc vôùi giaëc, duø trong moät hoaøn caûnh eùo le, böùc baùch; oâng ñaõ töï nhaän toäi maø khoâng moät chuùt maëc caûm: "Töø luùc toâi lôùn leân, böôùc chaân ra xöù khaùc, chaúng ñöôïc trieàu ñình bieát ñeán, theá maø khoâng sôï phaïm toäi, queân mình laø keû heøn moïn daùm noùi ñeán vieäc cao xa, chaúng traùnh hieàm nghi daùm trình baøy lôïi haïi. Nhö theá thaät laø ngaïo maïn. Ñoù laø toäi thöù nhaát. ÔÛ trieàu ñình toâi khoâng coù ñòa vò, yeán tieäc toâi khoâng döï. Nhöõng vieäc troïng ñaïi toâi khoâng coù lieân quan gì, theá maø khoâng bieát giöõ mình soáng baáp beânh theo chuùng laø hôn. Huoáng chi ôû trong voøng cuûa quaân ñòch maø laïi oâm chí khaùc. May ra daãu thaønh coâng cuõng khoâng traùnh khoûi söï cheâ bai. Nhö tröôøng hôïp vôï cuõ cuûa Maõi Thaàn quay ñaàu trôû veà xin chòu toäi. Cho duø löôïng beå bao dung cuõng chöa chaéc khoâng khoûi coù ñieàu lo ngaïi veà sau. Lôõ ra loøng ngöôøi khoù chaéc, sa cô baïi loä thì thaân chòu moät mình, naøo ai bieát ñeán. Theá thì toäi gì maø laøm nhö vaäy? Ñoù laø toäi thöù hai. Xöa nay, nhöõng keû trung thaàn nghóa só, ai chaúng muoán ñem taøi ra giuùp nöôùc. Nhöng moät mai vieäc khoâng thaønh bò deøm cheâ thì thaân danh baïi hoaïi söï nghieäp tieâu tan. Huoáng chi toâi ôû vaøo hoaøn caûnh khoù bieän baïch, deã bò nghi kÿ, maø laïi laøm vieäc vöôït ngoaøi phaïm vi cuûa mình, khoâng bieát giaáu teân che daïng ñeå caàu toaøn thaân, laïi coøn ñem thaân heøn moïn daâng yù kieán. Moät gioït nöôùc boå ích gì cho nuùi soâng? Sao maø ngu vaäy! Ñoù laø toäi thöù ba. Vì toâi laø keû töï bieát roõ mình, thaáy mình moät caùch chính xaùc, bao nhieâu nhöõng vieäc theá tình nham hieåm, hoaïn haûi ba ñaøo khoâng vieäc gì khoâng bieát, neân môùi cam taâm chòu ba toäi aáy." (NTT, Con Ngöôøi vaø Di Thaûo, tr. 125). [Nguyeãn Tröôøng Toä daãn ñieån tích Chu Maõi Thaàn ñôøi Haùn, vì ngheøo bò vôï boû. Sau oâng ñaäu ñaït, laøm quan, vôï cuõ quay ñaàu trôû laïi xin taùi hôïp. Maõi Thaàn laáy moät baùt nöôùc ñaày ñoå xuoáng ñaát, baûo vôï cuõ neáu muùc laïi ñaày baùt nhö cuõ, oâng môùi chòu taùi hôïp]. Tuy tieân sinh töï nhaän toäi maø thöïc ra oâng chaúng coù toäi gì, neáu goïi laø "toäi" laø do oâng sinh vaøo luùc ñaát nöôùc suy vong, laïc haäu, ñoùi ngheøo, giaëc trong thuø ngoaøi, oâng bò thôøi theá ñaåy vaøo moät hoaøn caûnh eùo le. Cuoái cuøng oâng vaãn khoâng chòu thuùc thuû. Vôùi loøng yeâu nöôùc, moät loøng moät daï vì nöôùc vaø tieàn ñoà daân toäc, oâng vaãn vöôït thoaùt ñeå thaønh "moät baäc vó nhaân lôùn nhaát cuûa nöôùc Nam... moät ngöôøi ñaùng ñöôïc caû quoác daân toân suøng. Ñaùnh giaù Nguyeãn Tröôøng Toä cao nhaát vaø töø raát sôùm, moät nhaø giaùo ñaõ coi Nguyeãn Tröôøng Toä laø moät nhaø caûi caùch ngang taàm vôùi Khang Höõu Vi ôû Trung Quoác" (Vaên Taïo, tlñd, Nghieân Cöùu Lòch Söû soá 6 (265), thaùng 11&12, 1992, tr. 9). Nhaän ñònh veà Nguyeãn Tröôøng Toä Moät ngöôøi coäng saûn maùc-xít "chuyeân chính voâ saûn" nhö Vaên Taïo, duø choáng vaø baøi baùc Coâng giaùo, Vaên Taïo cuõng phaûi theå nhaän Nguyeãn Tröôøng Toä laø moät nhaø aùi quoác, moät danh nhaân vaøo haøng vó ñaïi cuûa ñaát nöôùc. Duø vaäy, caên cöù vaøo vieäc oâng ñöôïc GM Gauthier daïy chöõ Phaùp vaø ñöôïc qua Phaùp hoïc hoûi, moät vaøi taùc giaû, hoaëc laø do tö kieán nhieàu maëc caûm vôùi Coâng giaùo, hoaëc laø do ñaët troïng taâm vaøo chuû tröông baøi xích Coâng giaùo, vieát raèng: "Nguyeãn Tröôøng Toä, ngöôøi chui töø oáng tay aùo coá ñaïo ngöôøi Phaùp Gauthier" vaø raèng "Nguyeãn Tröôøng Toä ñöôïc aên hoïc ôû phöông Taây laâu daøi do cha Haäu, Giaùm Muïc Gauthier ñaøo taïo vaø ngöôøi Phaùp söû duïng" (Nguyeãn Duy Hinh, "Heä tö töôûng Nguyeãn", Nghieân Cöùu Lòch Söû soá 3&4, 1989, tr. 12-13). Lôøi pheâ bình phieán dieän cuûa GS Hinh ñaõ bò pheâ bình laïi laø thieáu cô sôû nghieân cöùu vaø raát sai laàm. GS Nguyeãn Khaéc Ñaïm ñaõ phaûn baùc laïi qua moät baøi nghieân cöùu coâng phu vôùi nhaän xeùt chöøng möïc, traû lôøi GS Hinh: "Ñuùng laø Nguyeãn Tröôøng Toä coù ñöôïc Giaùm Muïc Phaùp Gauthier giuùp ñôõ, dìu daét ñeå thaâu thaùi theâm nhieàu kieán thöùc môùi. Nhöng chuùng ta khoâng neân queân raèng Nguyeãn Tröôøng Toä coù cha laø moät nhaø nho vaø chaéc chaén laø oâng ñaõ ñöôïc ngöôøi cha daïy cho hoïc chöõ Haùn ôû gia ñình töø khi coøn nhoû tuoåi, vaøo khoaûng naêm 1836, 1837. Tieáp theo, Nguyeãn Tröôøng Toä ñaõ theo hoïc chöõ Haùn ôû ba oâng thaøy khaùc. Sau oâng môû tröôøng daïy hoïc taïi nhaø, roài daïy chöõ Haùn taïi Nhaø Chung Xaõ Ñoaøi, queâ höông oâng. Nhö vaäy, ít ra oâng cuõng coù treân möôøi naêm ñeøn saùch. Ñoàng thôøi, caên cöù vaøo söï ñaùnh giaù cuûa ngöôøi ñöông thôøi coi oâng nhö "thaàn ñoàng", thì roõ raøng laø oâng ñaõ coù ñuû ñieàu kieän ñeå thi ñaäu Cöû Nhaân hoaëc Tieán Só theo quan nieäm cuûa ngöôøi xöa. Nhöng Nguyeãn Tröôøng Toä khoâng ñaäu ñaït gì, coù leõ vì oâng laø ngöôøi Coâng giaùo neân khoâng ñöôïc ñi thi hoaëc coù theå vì oâng khoâng muoán ñi theo con ñöôøng khoa cöû chaêng? Nhöng neáu xem kyõ caùc di thaûo cuûa oâng göûi trieàu Nguyeãn, thì vaên chöông, cuù phaùp cuõng nhö caùc kieán thöùc lòch söû, caùc ñieån coá maø oâng daãn ra, quaû laø chaúng keùm gì caùc baäc ñaäu ñaïi khoa thôøi phong kieán. Danh hieäu "Traïng Toä" do ngöôøi ñöông thôøi gaén cho oâng, theo chuùng toâi, khoâng phaûi chæ lieân quan tôùi oùc thoâng minh xuaát chuùng cuûa oâng maø coøn coù lieân quan maät thieát tôùi trình ñoä hoïc vaán uyeân baùc cuûa oâng nöõa. Theâm vaøo ñoù, neáu caên cöù vaøo loái hoïc chuoäng thöïc tieãn cuûa oâng, chuùng ta coøn coù theå noùi oâng ñaõ vöôït hôn haún caùc baäc ñaïi khoa ñöông thôøi veà trình ñoä hoïc vaán laãn kieán thöùc baùch khoa. Ñieàu naøy noùi leân hoïc vaán uyeân thaâm vaø baûn lónh chính trò cuûa oâng tröôùc khi gaëp Giaùm Muïc Gauthier. Chuùng ta ñeàu bieát Giaùm Muïc Gauthier ñeán phuï traùch giaùo khu Xaõ Ñoaøi, queâ höông Nguyeãn Tröôøng Toä, töø naêm 1846 vaø maõi sau naøy oâng Nguyeãn môùi coù ñieàu kieän ñi ra nöôùc ngoaøi hoïc hoûi quan saùt theâm. "Maët khaùc, neáu caên cöù vaøo lôøi phaùt bieåu cuûa Nguyeãn Tröôøng Toä vaøo naêm 1864 laø 15 naêm veà tröôùc oâng ñaõ "ra söùc tìm toøi hoïc hoûi trí khoân cuûa moïi ngöôøi" hoaëc lôøi phaùt bieåu cuûa oâng vaøo naêm 1867 laø töø "maáy chuïc naêm nay "oâng ñaõ boân taåu trong thieân haï, thì thôøi gian maø oâng ñöôïc vieân Giaùm Muïc naøy daïy hoïc tieáng Phaùp vaø cho xuaát ngoaïi cuõng vaøo khoaûng naêm 1848-1849 nhö taùc giaû Tröông Baù Caàn ñaõ tính toaùn, nghóa laø khi oâng ñaõ 18, 19 tuoåi, ñaõ hoaøn thaønh vieäc hoïc chöõ Haùn ôû trình ñoä uyeân thaâm vaø coù moät laäp tröôøng chính trò chín chaén. Do ñoù vieäc ñoùng goùp cuûa Giaùm Muïc Gauthier vaøo voán kieán thöùc cuûa Nguyeãn Tröôøng Toä chuû yeáu chæ giuùp cho oâng thoâng thaïo tieáng Phaùp vaø thaâu thaùi theâm nhöõng kieán thöùc khoa hoïc, kyõ thuaät phöông Taây thoâng qua caùc saùch baùo nöôùc ngoaøi ñem ñeán cho Nguyeãn Tröôøng Toä ñoïc. Vì theá cho raèng oâng ñaõ ñöôïc Giaùm Muïc Gauthier "ñaøo taïo" quaû laø khoâng chính xaùc. Hôn nöõa, theo saùt toaøn boä di thaûo cuûa Nguyeãn Tröôøng Toä, chuùng ta seõ thaáy laäp tröôøng chính trò cuûa oâng veà cô baûn khaùc vôùi laäp tröôøng cuûa thöïc daân Phaùp vaø cuûa caùc giaùo só phöông Taây, trong ñoù coù Giaùm Muïc Gauthier" (Nguyeãn Khaéc Ñaïm, "Nhìn nhaän vaø ñaùnh giaù veà Nguyeãn Tröôøng Toä", Nghieân Cöùu Lòch Söû soá 1&2, 1992, tr. 88-89). Taøi hoïc uyeân baùc cuûa Traïng Toä khoâng phaûi chæ do GM Ngoâ Gia Haäu hay nhöõng thaùng naêm ôû Phaùp (phaàn lôùn laø töï hoïc), maø taøi hoïc aáy do bao nhieâu naêm toâi luyeän. Trong baûn Ñieàu Traàn ngaøy 9-3-1868, oâng vieát: "Maáy chuïc naêm nay, toâi boân taåu trong thieân haï, thu thaäp nhöõng tình theá bieán thieân xöa nay, ñem nhöõng ñieàu ñaõ ñoïc trong saùch nghieäm ra vieäc ñôøi. Ñaõ trao ñoåi vôùi ai moät lôøi noùi, moät caâu chuyeän, thaâm taâm toâi cuõng coù yù muoán thu laáy söï hieåu bieát cuûa ngöôøi laøm cuûa mình..." "Do kieán thöùc saâu roäng cuûa oâng töø lòch söû ñeán chính trò, kinh teá, khoa hoïc, xaõ hoäi vaø cuõng do töø taám loøng aùi quoác voâ haïn cuûa oâng, oâng ñaõ nhìn thaáy roõ theá nöôùc, thaáy roõ aâm möu vaø daõ taâm cuûa thöïc daân ñeá quoác Taây phöông, chieán thuaät vaø chieán löôïc cuûa hoïc: "neáu chuùng ta theo doõi toaøn boä caùc yù kieán cuûa oâng yeâu caàu khaån thieát trieàu ñình phaûi laøm raát nhieàu coâng vieäc ñeå quaân ñoäi ñöôïc huøng maïnh leân, chính trò ñöôïc oån ñònh, daân trí ñöôïc naâng cao, noâng-coâng-thöông nghieäp ñöôïc phaùt trieån, taøi chính ñöôïc doài daøo, phong tuïc ñöôïc thuaàn phaùc, hoïc taäp ñöôïc höõu hieäu, v.v..., nghóa laø trieàu ñình phaûi coá coâng laøm sao cho ñaát nöôùc ñöôïc veû vang, saùnh ngang vôùi caùc nöôùc khaùc treân theá giôùi; thì roõ raøng laø oâng phaûi coù tinh thaàn yeâu nöôùc, yeâu daân toäc, coù söï chaêm lo ñeán quyeàn lôïi cuûa nhaân daân, töông lai cuûa Toå Quoác moät caùch maõnh lieät ñeán chöøng naøo!" (Nguyeãn Khaéc Ñaïm, tlñd, Nghieân Cöùu Lòch Söû soá 6 (265) thaùng 11&12.1992, tr. 91). Hai nhaø söû hoïc Ñaëng Huy Vaän vaø Chöông Thaâu khaúng ñònh: "Nguyeãn Tröôøng Toä laø moät só phu yeâu nöôùc vaø tieán boä" (Xem: Vaøi yù kieán nhoû baøn goùp theâm veà nhöõng ñeà nghò caûi caùch cuûa Nguyeãn Tröôøng Toä cuoái theá kyû XIX , Nghieân Cöùu Lòch Söû soá 25 thaùng 4 naêm 1961, tr. 58). Theo taùc giaû Nguyeân Höông, "Taâm söï boäc loä cuõng nhö vieäc laøm, loøng trung nghóa cuûa tieân sinh thaät ñaõ roõ raøng. Nhaän laøm thoâng ngoân chæ vì chuû ñích cöùu quoác. Vaø ñaõ laøm thì phaûi coá gaéng baûo toàn nhaân caùch, giuùp ích ngöôøi ñoàng bang; khoù khaên, nhöng laøm sao yù nghó, haønh ñoäng mình aûnh höôûng ñeán coâng vieäc giuùp nöôùc sau cuøng. Muïc ñích haønh ñoäng cuûa Nguyeãn Tröôøng Toä laø nhö vaäy." (Nguyeân Höông, "Nguyeãn Tröôøng Toä", Vaên Hoùa Taäp San, T.XVII, soá 2, 1968, tr. 99-123). Coù moät vaøi baøi baùo, moät laø vì tö hieàm toân giaùo hoaëc laø coá yù moi moùc ñeå coù theå leân aùn moät danh nhaân "chæ vì danh nhaân aáy laø Coâng giaùo", phieán dieän cho raèng Nguyeãn Tröôøng Toä "coäng taùc vôùi giaëc". GS Nguyeãn Khaéc Ñaïm bieän minh cho ngöôøi xöa maø oâng döùt khoaùt coi laø moät nhaø aùi quoác: "Ñuùng laø Nguyeãn Tröôøng Toä coù ñöôïc Phaùp söû duïng, nhöng chæ trong moät thôøi gian ngaén..." Nhöng "maëc duø oâng baét buoäc phaûi laøm vieäc cho Phaùp, nhöng oâng vaãn kieân quyeát khoâng a dua vôùi Phaùp maø tìm moïi caùch laøm lôïi cho phaùi ñoaøn ta, cuõng nhö giaáu khoâng cho Phaùp bieát caùc taøi lieäu coù lieân quan ñeán coâng cuoäc khaùng chieán cuûa quaân daân Nam Kyø. Khoâng nhöõng theá, oâng cuõng khoâng coù moät lôøi hay moät haønh ñoäng gì xin xoû Phaùp ñeå mong ñöôïc lôïi loäc, giaøu sang. Khi thaáy cuoäc hoøa nghò khoâng ñem laïi keát quaû gì, oâng ñaõ kieân quyeát khoâng laøm cho Phaùp nöõa, maëc duø chuùng heát söùc duï doã, mua chuoäc oâng. Sau khoaûng moät naêm laøm vieäc cho Phaùp, nhöng laïi coá yù laøm lôïi cho ta, oâng ñaõ ruùt ra khoûi voøng kieàm toûa cuûa chuùng ñeå chuyeân taâm vaøo coâng vieäc xaây döïng Thaùnh Ñöôøng ôû Saøigoøn hoaëc ñaøo soâng ôû queâ nhaø; vaø ñaëc bieät laø oâng chuyeân chuù vieát caùc baûn ñieàu traàn, caùc böùc thö goùp yù kieán veà moïi laõnh vöïc chính trò, quaân söï, kinh teá, vaên hoùa, giaùo duïc, v.v..." (Nguyeãn Khaéc Ñaïm, "Nhìn nhaän vaø ñaùnh giaù veà Nguyeãn Tröôøng Toä", Nghieân Cöùu Lòch Söû soá 1 (260), thaùng 1&2, 1992, tr. 89). Vieän Söû Hoïc Haø Noäi vaø Taïp Chí Nghieân Cöùu
Lòch Söû toå chöùc moät cuoäc hoäi luaän naêm 1961 taïi Haø Noäi ñeå thaûo luaän
vaø ñaùnh giaù Nguyeãn Tröôøng Toä, taùc giaû Vaên Taïo, moät caùn boä Ñaûng
(CSVN) trong chi boä laõnh ñaïo Vieän vaø Taïp Chí, thuaät laïi raèng:
"Ñaùnh
giaù cao nhaát vaø töø sôùm laø nhaø giaùo Nguyeãn Laân, ñaõ coi NTT laø moät
nhaø caûi caùch ngang taàm vôùi Khang Höõu Vi ôû TQ, laø moät "baäc vó nhaân ñeä
nhaát cuûa nöôùc Nam... Moät ngöôøi ñaùng ñöôïc quoác daân toân suøng".
"Ñaët
NTT vaøo haøng caùc danh nhaân lòch söû, nhaø söû hoïc Vaên Taân, maëc daàu coù
neâu leân nhöõng haïn cheá vaø söï thaát baïi cuûa oâng, cuõng coi NTT laø "moät
nhaân vaät yeâu nöôùc, muoán cho daân giaøu nöôùc maïnh, moät nhaân só phong
kieán khai minh" (Vaên Taïo, "Nguyeãn Tröôøng Toä, ngöôøi môû ñaàu cho moät
doøng yeâu nöôùc coù khuynh höôùng canh taân ôû thôøi caän ñaïi", Nghieân Cöùu
Lòch Söû soá 6 (265) thaùng 11&12, 1992, tr. 9-16). Taám loøng cuûa oâng ñoái vôùi ñaát nöôùc, ñoái vôùi daân toäc vaø trieàu ñình saùng roõ nhö ban ngaøy, khoâng moät chuùt môø aùm, khuaát taát. Trong baûn Traàn Tình göûi leân vua vaø trieàu thaàn, oâng giaõi baøy: "Kòp ñeán luùc ngöôøi Phaùp gaây haán vôùi ta, toâi ñaõ cöïc löïc choái töø lôøi môøi cuûa hoï. Nhöng sau nghó raèng tình theá nöôùc ta hieän nay taïm hoøa laø thöôïng saùch. Vì chöa ñuû söùc choáng choïi ñöôïc vôùi hoï, cho neân phaûi uoán naén maø theo hoï. Nhö theá may ra goùp ñöôïc moät phaàn nhoû ñoái vôùi vieäc baøn hoøa. Noãi khoå taâm cuûa toâi phaûi uyeån chuyeån ñeå ñöôïc chu toaøn thaät khoâng buùt möïc naøo taû ñöôïc. Nhöng ôû laâu vôùi nöôùc Teà ñaâu phaûi laø chí nguyeän" [Teà, do caâu: Cöûu teà phi chí, trích lôøi cuûa Maïnh Töû, ôû ñaây coù yù noùi ôû laâu vôùi Phaùp]. Sau khi
ñaïi ñoàn Kyø Hoøa thaát thuû ngaøy 24-2-1861, Phaùp giao cho Nguyeãn Tröôøng
Toä giöõ vieäc giaáy tôø. Taâm traïng cuûa oâng thaät naõo neà: "Toâi thaät
nhö muõi teân naèm treân loøng cung. Theá nhöng lôøi leõ trong caùc giaáy tôø,
moät beân toâi goïi laø "quan binh", moät beân toâi goïi laø "trieàu binh". Heã
coù nhöõng lôøi thoâ bæ nhuïc maï, toâi ñeàu söûa laïi cho ñöôïc trang nhaõ
nghieâm chænh, khoâng khi naøo döïa theá maø queân ñaïi nghóa. Ngöôøi xöa ôû
trong haøng traän maø khoâng thaát leã vua toâi. Chæ chöøng ñoù cuõng ñaõ ñöôïc
beà treân yeâu quyù. Coøn toâi ñang ôû trong loøng ñòch, khoâng quyeàn khoâng
theá, chuùng taùc uy taùc phuùc treân ñaàu maø giöõ ñöôïc leã nghóa nhö theá,
leõ naøo laïi khoâng hôn nhöõng ngöôøi xöa ñoù hay sao? Hôn nöõa toâi coøn laøm
trung gian ñieàu hoøa hai beân, ñeå giaûm bôùt söï haø khaéc gay gaét cuûa keû
ñòch ñeå cöùu giuùp nhaân daân khoûi voøng nöôùc löûa. Ñoái vôùi nhöõng ngöôøi
chòu söï giuùp ñôõ kín ñaùo ñoù, toâi cuõng khoâng laáy ñoù laøm ñieàu ôn ñöùc.
Moãi khi thaáy caùc quan cuûa trieàu ñình bò nhuïc, toâi coi hoï nhö cha meï
mình maø aâm thaàm toû loøng cung kính, an uûi, tìm caùch saép xeáp caùch cö
xöû, ñeå traùnh söï ngöôïc ñaõi cuûa keû ñòch. Nhöng toâi cuõng phaûi kheùo leùo
khoâng ñeå loä daáu tích, sôï keû ñòch sinh nghi.." (NTT, Con Ngöôøi vaø Di
Thaûo, tr. 120). Xuaát xöù: Daân Chuùa AÂu Chaâu/ vietcatholic.net
|
