Caùch ñaây 60 naêm, sau khi thi nhaân Haøn Maëc Töû laâm beänh qua ñôøi, baø Nguyeãn Thò Duy, thaân maãu cuûa thi nhaân ñaõ nhieàu laàn daën doø vaø caám ñoaùn con trai mình Nguyeãn Baù Tín khoâng heà nhaéc chi ñeán chuyeän beänh taät cuûa anh, cuõng khoâng ñaù ñoäng sôø moù chi ñeán vaên thô anh ñeå laïi, vì thôøi aáy, baø coi beänh huûi beänh cuøi laø moät tai hoïa khoâng may cho ngöôøi con cöng cuûa baø, laø moät söï ruûi ro cho gia toäc hoï haøng chaùu chaét, coøn teä hôn beänh Aids ngaøy nay. Lieàn sau ñoù, nhaø vaên Traàn Thanh Maïi cho xuaát baûn quyeån saùch ñeà töøa Haøn Maëc Töû (1) (nhaø xuaát baûn Hueá, 1941). Quyeån saùch vieát khaù tæ mæ, nhieàu chi tieát, toaøn khen laø khen thô Haøn Maëc Töû giaøu ngheä thuaät duøng chöõ, doài daøo aâm ñieäu du döông, laøm cho nhieàu ngöôøi tìm mua thöôûng thöùc ngaâm nga, tuy chæ ñaêng trích ñöôïc moät ít vaøi baøi thô Haøn Maëc Töû, saün coù trong tay em mình Traàn Thanh Ñòch, cho möôïn. Traàn Thanh Maïi khoâng phaûi laø nhôø thô, oâng hieåu sai vaø vieát sai teân bieät hieäu vaø yù nghóa Haøn Maëc Töû, oâng coøn cao höùng vieát leân moät caâu thaät taùo baïo: "...moät thi só maø treân theá giôùi khoâng moät thi só naøo saùnh kòp", ñaõ laøm cho caùc nhaø vaên thô Vieät Nam hoát hoaûng xoân xao baøn taùn. Theâm vaøo ñoù, oâng coøn tieåu thuyeát hoùa, theâm maém muoái gia vò vaøo nhöõng moái tình thô giöõa thi nhaân vôùi Hoaøng Hoa, Moäng Caàm, Thöông Thöông, Mai Ñình vaø ñaõ laøm cho nöõ só Mai Ñình giaän hôøn böïc boäi. OÂng coøn treâu choïc caû baø meï ñang buoàn khoå maát con, töôûng töôïng cho raèng baø Duy thöôøng uoáng röôïu ñeá trong thôøi kyø mang thai Haøn Maëc Töû, neân thaân theå hình dung thi nhaân oám yeáu xanh xao nhoû beù (vieãn leõ mô hoà, cho raèng choàng baø, oâng Nguyeãn Vaên Toaùn thôøi laøm sôû thueá quan thöông chaùnh, baét röôïu laäu ñem veà nhaø). Cuõng vì quyeån saùch ñaàu tieân veà Haøn Maëc Töû "laø laï" nhö theá, neân thieân haï thi nhau tha hoà maø khen, maø cheâ, maø pheâ bình ñuû thöù gaàn nöûa theá kyû nay.

Nhöng, söï thaät luoân luoân baûo veä söï thaät. Söï thaät hoâm nay ñöôïc nhaø xuaát baûn Ñoàng Nai, taïi thaønh phoá Saøi Goøn vöøa vieát leân nhöõng lôøi daãn giaûi minh oan, nhöõng bình luaän caân nhaéc ñeà cao raát coâng minh saùng toû, ñaïi dieän cho caùc nhaø xuaát baûn khaùc, cuõng ñoàng quan ñieåm, cuøng nhìn chaân trôøi môû roäng. Nhaø xuaát baûn Ñoàng Nai vieát: "Ngaøy nay, khi maøn maây muø cuûa nhöõng thaønh kieán heïp hoøi treû con aáu tró ñaõ tan bieán ñi, Haøn Maëc Töû taùi hieän tröôùc maét, chuùng ta trong daïng thöùc toaøn bích, nhö moät tinh caàu kyø dieäu, moät haønh tinh röïc rôõ uy linh. Khoâng ai coøn nghi ngôø vieäc Haøn Maëc Töû laø moät "hieän töôïng" noåi baät cuûa vaên hoïc Vieät Nam giöõa thôøi kyø cuûa "thô môùi" (nhöõng naêm cuoái thaäp nieân 1930). Cho tôùi nay, khoâng theå ñeám xueå nhöõng con ngöôøi thuoäc moïi taàng lôùp, ôû moïi trình ñoä, ñaõ nghieâng mình kính caån tröôùc anh linh Haøn Maëc Töû, khoâng theå ñong ñöôïc nhöõng gioøng leä maø ngöôøi ñôøi ñaõ nhoû xuoáng khoùc ngöôøi thi só taøi hoa baïc beänh aáy".

Coù leõ khoâng coù moät nhaø thô Vieät Nam naøo, töø tröôùc tôùi nay, sau khi cheát ñi, ñaõ ñeå laïi cho haäu theá con em nhieàu nhôù nhung, thöông tieác, ngaäm nguøi nhö ôû nhaø thô Haøn Maëc Töû. Bôûi vì nhaø thô trong cuoäc ñôøi quaù ngaén nguûi cuûa mình, chæ coù moät giaác mô ñoäc nhaát, chæ coù moät moäng töôûng thi nghieäp, laøm thô ñeå dieãn taû, ñeå san seû, ñeå gieo vaõi tình thöông giöõa moïi ngöôøi treân queâ höông xöù sôû, vaøo coû caây hoa laù, vaøo tinh tuù traêng sao. Moãi lôøi thô Haøn Maëc Töû thaâm thaám chöõ yeâu thöông.

Caùch ñaây gaàn ba theá kyû, ñaïi thi haøo yeâu meán cuûa daân toäc, cuõ Nguyeãn Du (1765-1820) ñaõ trao göûi taâm tình cuûa ngaøi vaøo 3254 caâu thô Kieàu, muoán luoân luoân nhaén nhuû ñeà cao giaù trò chöõ Taâm: "Thieän taâm ôû taïi loøng ta". Chöõ Taâm cuõng nhö chöõ Yeâu Thöông cuûa Haøn Maëc Töû gaén lieàn ñi ñoâi vôùi nhau, nhö boùng theo hình, nhö hình vôùi boùng, ñeå naâng ñôõ hoàn daân toäc, ñeå khích leä an uûi cuùng ta:

Nguyeãn Du vieát moät chuyeän Kieàu
Töøng caâu nhaén nhuû naëng chieàu Chöõ Taâm.
Haøn Maëc Töû, moät nhaø thô
Daønh cho haäu theá töøng tôø Yeâu Thöông.

Töøng tôø yeâu thöông thi nhaân daønh laïi cho gia ñình, cho anh chò, caùc em, chuù baùc, ñaõ ñöôïc nhaéc nhôû, dieãn taû baèng nhöõng lôøi leõ tình nghóa thaûm thieát trong quyeån "Haøn Maëc Töû Anh toâi" do ngöôøi em ruoät Nguyeãn Baù Tín töôøng trình thuaät laïi. (Tin Paris 1990)

Töøng tôø yeâu thöông göûi laïi cho baïn beø, keû ñoàng nghieäp trong ngheà ñaïc ñieàn coâng sôû. Cho möôïn, cho khoâng caû nhöõng boä ñoà môùi may gia ñình saém anh göûi taëng hay bôùt thôøi giôø laéng nghe taâm tö lo aâu cuûa keû khaùc, tuy baûn tính thi nhaân thích traàm laëng, ít noùi nghe nhieàu.

Töøng tôø yeâu thöông göûi veà treân queâ höông, treân ñoàng noäi thoân xoùm, ñöôïc dieãn taû tuyeät maøu trong baøi Tình Queâ (2), noùi leân tình ngöôøi, loøng taïo vaät coû caây hoa laù, nhö chen chaân nhau giöõa moät caûnh chieàu veà roän raõ, töø anh ñi caâu, ngöôøi chò lon ton gaùnh thoùc treân ñöôøng ñeâ choùi naéng, hay böôùc chaân ni coâ leân chuøa tuïng nieäm.

"Cho toâi hoa Ñeàn Ngöï
Cho toâi loøng ni coâ".

Töøng tôø yeâu thöông toû loøng bieát ôn nhöõng nöõ tu Doøng Phanxicoâ taïi beänh vieän Quy Hoøa, ñaõ töøng chaêm soùc lo laéng cho thi nhaân ñeán phuùt cuoái ñôøi:

"Ñaây nhöõng taø aùo traéng
Ñaây nhöõng maûnh traêng soi
Ñaây nhöõng taám loøng töø thieän".

Muoân muoân vaøn tôø yeâu thöông nhö theá cöù theo ñöôøng thô bay raûi raùc khaép nôi taän cuøng ñaát nöôùc queâ höông, ñeán nhöõng thoân xoùm daân Chaøm thaønh Ñoà Baøn xa vaéng. Vì theá thi nhaân ñöôïc ñeàn buø traû laïi baèng muoân vaøn yeâu thöông, baèng caûm leä thöông tieác voâ bôø maø nhaø xuaát baûn Ñoàng Nai ñaõ töøng quan saùt, ñaõ ñoïc ñöôïc taâm tình ñaïi chuùng: "Cho tôùi nay, khoâng ñeám xueå nhöõng con ngöôøi thuoäc moïi taàng lôùp, ôû moïi trình ñoä ñaõ nghieâng mình kính caån tröôùc anh linh Haøn Maëc Töû vaø khoâng theå ñong ñöôïc nhöõng gioøng leä nhoû xuoáng, khoùc thöông ngöôøi thi só taøi hoa baïc meänh aáy". Thaät theá, töø nhöõng em beù hoïc sinh hay ngöôøi lính chieán, cho ñeán nhöõng vò laõo thaønh caàm buùt laâu naêm ñaõ laàn löôït thay nhau vieát leân naám moä, treân taám bia hay trong taäp thô töôûng nhôù löu nieäm:

"Ñôùn ñau beänh huûi beänh cuøi
Anh cheát beänh aáy ngaäm nguøi thöông Anh".

Hay lôøi thô cuûa ngöôøi lính chieán töï vieát leân baêng suùng quoác phoøng:

"Haøn Maëc Töû toâ ñeïp tình ngöôøi baèng thô
Toâi ngöôøi lính chieán, canh giöõ bôø coõi ñaát nöôùc queâ höông".

Hoaëc lôøi thô cuûa thi só Bích Khueâ, ñaïi dieän vieát thay cho Töï Löïc Vaên Ñoaøn, cho theá heä mai sau qua vieãn kính nhìn xa thaáy roäng:

"Sau nghìn naêm nöõa, treân traàn theá
Hoàn anh vaãn veà trong boùng nguyeät traêng soi".

Hoàn Haøn Maëc Töû luoân trôû veà vaø tình thöông Anh luoân trôû laïi ñeå daën doø, ñeå an uûi chuùng ta:

"Lau maét ñi, ñöøng cho leä ñaày vôi
Cöù möôøng töôïng moät nhaø thô ñang soáng". (HMT)

"Moät nhaø thô ñang soáng". Soáng maõi toàn sinh giöõa loøng ñaát queâ höông ñeå tieáp tuïc duy trì, khích leä con em haäu theá bieát gìn giöõ baûo veä laáy veû ñeïp thieâng lieâng ngaøn ñôøi cuûa toå tieân, vì chính "nhaân gian" ñaõ sôùm bieát thöøa nhaän thi nhaân Haøn Maëc Töû laø "Nhaø Thô Traêng" mang hoàn daân toäc. Khoâng nhöõng naëng veà tình troïng veà nghóa, nhöng coøn chöùa chaát nguoàn caûm höùng sung tuùc daït daøo, kheùo ñöa thanh aâm chöõ quoác ngöõ (Quoác ngöõ, chöõ nöôùc ta) vaøo nhöõng vaàn thô tuyeät dieäu cuûa mình, laáy vöøng traêng (toâ theâm traêng nhö cuï Nguyeãn Du ñaõ toâ ñeïp chuyeän Kieàu) (3) laøm gia taøi quoác saûn nhö vaên hoùa taây phöông laáy söông tuyeát laøm bình phong vaøo nhöõng böùc hoïa cuûa hoï. Traêng Haøn Maëc Töû khoâng coøn laø moät haønh tinh, moät vì tinh tuù, nhöng laø moät thöù töôïng tröng nhaân hoùa tuyeät vôøi: Traêng laø OÂng, laø Baø, laø Anh Chò. Traêng laø veû ñeïp tinh tuùy cuûa moãi ngöôøi anh em.

"Toâi cuõng traêng, maø naøng cuõng traêng
Moãi aûnh moãi hình theâm phieáu dieãu" (HMT)

Nöõ só Mai Ñình, ngöôøi yeâu thô Haøn Maëc Töû, ngöôøi em "Ñoâi hoàn" nhö naøng töï haøo thöøa nhaän, ñaõ vieát leân vaàn thô Traêng, töôûng nhôù thi nhaân:

"Traêng cuõ giôø ñaây vaãn saùng trong
Ngöôøi môø traêng cuõ caùch muoân truøng
Anh veà thaêm thaém trôøi tinh tuù
Ñeå laïi traàn gian boùng laïnh luøng" (Mai Ñình)

"Moät nhaø thô ñang soáng", ñeå laøm soáng laïi nhöõng ñöùc tính cao quyù, hieàn hoøa, khieâm nhu, toaïi nguyeän vôùi vò trí ñòa vò thaân phaän mình. Gia caûnh söï nghieäp ba maù thi nhaân khoâng giaøu sang, vaãn ñaày ñuû bình thöôøng (cha, anh caû, caùc em laøm coâng chöùc), khoâng ñeán noãi laâm vaøo caûnh ngheøo eùo le nhö nhaø thô Hoà Dzeánh, töï boàng ñöùa con thô ñi xin söõa meï ngöôøi laùng gieàng! Baø meï thi nhaân Haøn Maëc Töû gaëp hoaøn caûnh sa suùt khaùnh kieät khi ngöôøi con caû bò töû naïn, Haøn Maëc Töû laâm beänh toán tieàn thuoác thang. Nhöng Haøn Maëc Töû cöù luoân an uûi meï mình, nghe lôøi baø daën, ñeán taïm ôû nôi tuùp leàu tranh, traùnh beänh laây, traùnh heát nhöõng oàn aøo, tieáng khen ca tuïng ñoàn thoåi, ñeå töï queân mình, chôø giôø ñònh meänh ñeán:

"Anh khoâng reân...
Anh im lìm nghe soá phaän goïi teân anh.
Ñeâm ñeâm anh nguû tuùp leàu tranh
Nhöõng maûnh vaàn thô che kín ñaép thaân anh
AÙo anh raùch naùt trôøi khoâng vaù
Maø boán muøa traêng toaøn maëc vaûi traêng". (HMT)

"Moät nhaø thô ñang soáng", soáng giöõa coâ ñôn thanh vaéng, vôùi beänh taät ñôùn ñau, nhöng luoân thöùc tænh trôû veà vôùi thöïc taïi, vôùi baûn thaân, vôùi yù nghóa cuoäc ñôøi: "Ta hieåu ta roài". Ñaây phuùt thieâng lieâng ñaõ khôûi ñaàu" seõ töø giaõ coõi ñôøi nhaém maét ra ñi. Vaø cuøng giaây phuùt thieâng lieâng khôûi ñaàu aáy, thi nhaân chæ bieát caàu nguyeän laàn chuoãi Maân Coâi, roài laïi ngaâm thô. Ngaâm thô roài laïi laàn chuoãi haït, vaø cöù theá maõi ñeán phuùt cuoái ñôøi:

Kính maàng Maria ñaày ôn phuùc
Laø Tình thöông, laø söùc maïnh ñôøi ñôøi cuûa con
Kính maàng Maria ñaày ôn phuùc
Toâi no roài ôn vuõ loä hoøa chan". (HMT)

Lôøi caàu nguyeän cuoái ñôøi thi nhaân ñaõ trôû thaønh nhöõng lôøi thô tuyeät dieäu cao sieâu, chaân thaønh soát saéng. Baøi thô caàu nguyeän "Maria" (4) laø moät tuyeät taùc thi phaåm cuûa Haøn Maëc Töû, laø hôi thôû tuyeät ñænh cuûa moät linh hoàn ñaày ôn thaùnh, laø tieáng loøng thoån thöùc cuûa moät ngöôøi con, cuûa moät thi nhaân ñaõ töøng ñau khoå, ñaõ töøng traûi qua côn laâm luïy döôùi theá. Baøi thô caàu nguyeän laø tieáng haùt giöõa ngaøn sao, baèng thanh aâm hoøa taáu, baèng höông hoa trìu meán cuûa moät linh hoàn ñaõ töøng ñau khoå, ñaõ töøng yeâu thöông vaø gieo vaõi thöông yeâu. Baøi thô caàu nguyeän daãn ñöa thi nhaân vaøo coõi ñôøi ñôøi, trong moät ñeâm khuya ngaøy 11.11.1940, chaám taän 3 naêm beänh taät khoå ñau, troïn 28 tuoåi xuaân xanh vaø 60 naêm ñeå tang hoâm nay.

"Anh ra ñi...
Anh chaúng khoùc, vì ngheïn ngaøo hôi thôû
Ñeå con em töôûng nhôù, khoùc maõi cho anh". (HMT)

Chuù thích

1. Quyeån truyeän kyù cuûa nhaø vaên Traàn Thanh Mai vieát sai ñeà teân töïa, laøm maát yù nghóa töôïng tröng cuûa thi nhaân: Haøn Maëc Töû: ngöôøi con, ngöôøi thi só ngheøo), khoâng phaûi Haøn Maïc Töû (voâ nghóa, Maëc /= Maïc).

2. Nhaïc só laõo thaønh cuï Phaïm Duy, ngaøi soáng vì ñaát nöôùc voïng "Veà Mieàn Trung" ñaõ cuøng caùc con daâu reå ngaâm haùt, phoå nhaïc hoøa taáu baøi thô tình töï "Tình Queâ". Cuï ñaõ ñeán trình taáu taïi Ñöùc vaøo naêm 1998.

3. "Ñeâm thaâu khaéc laän canh taøn
Gioù caây truùt laù, traêng ngaøn ngaäm söông (Nguyeãn Du)
"Ngöôøi laø traêng, traêng ñeïp bình yeân" (Xuaân Dieäu)
"Nghìn naêm tröôùc, thuôû caùc ngöôøi coøn soáng
Yeâu traêng sao vaø thöông nhôù gioù maây" (Huy Caän)

4. Coá nhaïc só teân tuoåi Haûi Linh, vöøa thöông vöøa khoùc nhoû leä nhôù thi nhaân vöøa chaám töøng noát nhaïc hoøa aâm cho baøi thô caàu nguyeän "Maria".

5. Haõng phim Vieät Myõ taïi Myõ vöøa cho chieáu taïi AÂu Chaâu, taïi Ñöùc cuoán phim maàu thaät ñeïp Ba Muøa (Three Seasons) veà phong caûnh höõu tình Vieät Nam. Trong ñoù nhaéc nhôû töôûng nieäm ñeán hình aûnh söï nghieäp nhaø thô meán yeâu Haøn Maëc Töû, moät hieän töôïng ñeïp kyø laï trong vaàn thô Vieät Nam.

"Toâi thôø chaøng nhö moät vò thaàn linh
Daãu vì chaøng toâi phaûi hy sinh
Toâi chaáp nhaän, khoâng so ño tính toaùn".
(Mai Ñình)

Mai Ñình, moái tình thô baát dieät

Nöõ só Mai Ñình, teân thaät laø Mai Thò Leä Kieàu, sinh naêm 1916 taïi Noâng Coáng, Thanh Hoùa, thuoäc doøng Ñaïo Phaät. Thaân sinh laø moät vò quan laïi baûo thuû. Töø hoài 17, 18 tuoåi naøng baét ñaàu laøm thô. Khi ñoïc tôø baùo Saøi Goøn thôøi aáy, caøng caûm meán say meâ thô Haøn Maëc Töû kyù teân Leä Thanh, coù chaân trong Ban Bieân Taäp. Naøng lieàn göûi nhöõng baøi thô kyù teân Leâ Kieàu xin ñaêng vaø nhôø Haøn Maëc Töû söûa chöõa. Töø ñoù tình thô baét ñaàu chôùm nôû. Thaân phuï naøng bieát ñöôïc, caám ñoaùn theo doõi, neân naøng ñoåi teân khaùc laø Mai Ñình (Mai laø hoa mai, Ñình laø chuøa chieàn). Tuy theá, töø xa xoâi caùch trôû xa loä vaøo nhöõng naêm 1937, naøng töï tìm ñeán thaêm Haøn Maëc Töû, taïi caên nhaø soá 20 ñöôøng Khaûi Ñònh, Quy Nhôn. Vaøo thôøi ñieåm naøy, thi nhaân baét ñaàu laâm beänh, ñaõ khoâng tieáp ñoùn naøng cuõng nhö baïn beø ñeán thaêm, traùnh laây beänh cho keû khaùc, neân nhôø ngöôøi em uùt laø Nguyeãn Baù Hieáu tieáp chuyeän thay vaø göûi taëng naøng taäp thô vöøa xuaát baûn. Mai Ñình thoâng caûm hoaøn caûnh söï vieäc khoâng phaøn naøn hoái haän, nhöng quaù lo laéng boài hoài, coá tìm moïi caùch giuùp ñôõ cöùu beänh Haøn Maëc Töû. Ít laâu sau, naøng trôû laïi thaêm thì Haøn Maëc Töû khoâng coøn ôû ñòa chæ cuõ vôùi meï vaø caùc em nöõa. Baø meï vì quaù thöông con, phaàn vì sôï an ninh chính quyeàn ñoøi buoäc phaûi ñem vaøo beänh vieän Quy Hoøa, neân baø meï daáu kín Haøn Maëc Töû taïi moät nôi hoang vu heûo laùnh, treân baõi caùt tha ma goïi laø Goø Boài. Ñöôïc baø meï baèng loøng chaáp thuaän, cho naøng ra thaêm, nhôø moät chuù beù teân laø Phaïm Haønh daãn ñi, baêng hoâi loäi buøn, ñeán tröôùc leàu tranh xieâu veïo xô xaùc. Naøng ngheïn ngaøo oøa leân khoùc, vì thaân hình thi nhaân quaù tieàu tuïy xaùc xô, chæ coøn ñoâi maét saùng long lanh, öùa leä. Naøng sung söôùng ñöôïc nhìn thaáy roõ raøng Haøn Maëc Töû taän maét ("laàn ñaàu tieân", ngöôøi naøng kính troïng toân thôø thöông meán thaät tình. Naøng baøn vôùi Haøn Maëc Töû neân dôøi veà Quy Hoøa ñeå ñöôïc chaêm soùc thuoác thang vaø naøng cuõng deã daøng ñeán thaêm, nhöng Haøn Maëc Töû töø choái vì khoâng muoán laøm sai lôøi baø meï vaø khoâng muoán Mai Ñình vaát vaû, lo laéng hy sinh quaù nhieàu. Töø ñoù, moãi dòp thu xeáp xong coâng vieäc taïi sôû, naøng ra thaêm, chuyeän troø, trao ñoåi vaên thô. Coù bao nhieâu voán lieáng tö trang, naøng baùn ñi, laáy tieàn göûi cho baø meï Haøn Maëc Töû ñeå goùp phaàn chaêm soùc thi nhaân ñeán cuoái ñôøi. Sau ñoù, beänh tình quaù naëng, khoâng coøn cöùu caáp ngöôøi ta chôû thi nhaân vaøo beänh vieän Quy Hoøa vaø chaúng bao laâu taét thôû qua ñôøi bình an trong ñeâm 11.11.1940 maø naøng khoâng theå veà kòp tieãn ñöa anh vaøo loøng ñaát buïi tro. Veà thaêm naám noä anh, naøng nöùc nôû:

"Beân anh, xin Chuùa cho xaây maõi
Naám moà thöông nhôù, khoå thöông ñau
... Hình anh, em khaéc trong tim
Cho mai traéng nôû quanh vieàn moä anh".