Haøn Maïc Töû maát ngaøy 11/11/1940. Töø 1942, Vuõ Ngoïc Phan ñaõ nhaän xeùt: "Töø ngaøy Haøn Maïc Töû töø traàn ñeán nay, môùi trong khoaûng hai naêm trôøi, maø ngöôøi ta ñaõ noùi raát nhieàu vaø vieát raát nhieàu veà Haøn Maïc Töû …" Vaø ñeán nay, bao nhieâu giaáy möïc ñaõ ñöôïc daønh cho nhaø thô baïc meänh. Coù leõ ôû mieàn Nam, Haøn Maïc Töû laø thi só ñöôïc nhaéc nhôû nhieàu nhaát. Toâi chæ e raèng duø vaäy söï hieåu bieát cuûa chuùng ta veà thi taøi ñoù vaãn khoâng tieán boä ñöôïc bao nhieâu. Coù leõ laïi luøi nöõa laø khaùc. Naêm 1941, Hoaøi Thanh muoán noùi ñeán Haøn Maïc Töû ñaõ hoûi möôïn thô do Traàn Thanh Ñòch giöõ. Cuõng naêm ñoù, khi vieát veà cuoán Haøn Maïc Töû, coù leõ Traàn Thanh Maïi cuõng duøng nguoàn taøi lieäu ñoù, töùc laø cuûa em mình. Ngaøy nay, ngoaøi taäp thô Haøn Maïc Töû moûng manh cuûa nhaø xuaát baûn Taân Vieät, chuùng ta khoâng coøn thi lieäu naøo khaùc. Chính Quaùch Taán, baïn thaân, aân nhaân, ngöôøi ñaõ ñöôïc nhaø thô kyù thaùc troïn veïn taùc phaåm, cuõng toû veû khoâng coù nhieàu taøi lieäu hôn chuùng ta. Trong baøi noùi veà nhaø thô quaù coá ñaêng treân Vaên( 73-74 ngaøy 7/1/1976), Quaùch tieân sinh, khi trích thô Haøn Maïc Töû, ñaõ laøm moät vieäc maø ai cuõng laøm ñöôïc, nhö Vuõ Ngoïc Phan ñaõ laøm, nghóa laø trích töø taäp thô thieáu soùt kia, hay trích laïi cuûa Traàn Thanh Maïi vaø Hoaøi Thanh -tröø vaøi baøi töù tuyeät khoâng maáy quan troïng. Lyù do raát giaûn dò: chieán tranh ñaõ laøm thaát laïc heát taøi lieäu, maëc duø Quaùch Taán ñaõ gìn giöõ caån thaän, sao nhieàu baûn göûi Boä Giaùo Duïc Mieàn Nam thôøi ñoù vaø taát caû baïn beø cuûa Töû (Vaên sñd) . Nhö vaäy trong moïi haønh trình vaøo taùc phaåm Haøn Maïc Töû , chuùng ta seõ daãm chaân taïi choã, ñua nhau keå cuoäc ñôøi aùi tình vaø söï nghieäp cuûa nhaø thô - dó nhieân laø eùo le gay caán, nhöng khoâng giuùp hieåu theâm nhaø thô bao nhieâu - tröø moät vaøi baøi quan troïng, nhö cuûa Quaùch Taán treân soá Vaên thöôøng daãn, ngoaøi vieäc ñöa ra moät soá söï kieän chung quanh vieäc saùng taïo cuûa Haøn Maïc Töû coøn boå chính nhieàu ñieàu do Traàn Thanh Maïi keå trong cuoán bieân khaûo veà Haøn Maïc Töû (Traàn Thanh Maïi, Haøn Maïc Töû, Taân Vieät taùi baûn, Saigon 1957), xöa nay voán laø taøi lieäu tham khaûo caên baûn cho moïi ngöôøi veà cuoäc tranh tuïng giöõa hai hoï Quaùch vaø Traàn naêm 1942, thì chuùng toâi khoâng coù yù kieán gì.

Nhöng xin taùn ñoàng Quaùch Taán veà hai ñieåm: thöù nhaát laø Traàn Thanh Maïi aåu, thöù hai laø oâng khoâng hieåu thô, vaø cöù öa pheâ bình thô, vaø Vuõ Ngoïc Phan cuõng ñoàng yù nhö vaäy. (Vuõ ngoïc Phan sñs tr. 63-83). Tuy nhieân, neáu khoâng coù caùi aåu, caùi trích daãn böøa baõi cuûa hoï Traàn, thì caùc nhaø nghieân cöùu - keå caû Quaùch Taán , - laáy ñaâu ra thô Haøn Maïc Töû ñeå tham khaûo, sau khi ngöôøi giöõ baûn quyeàn ñeå thaát laïc heát di thaûo? Töôûng khi nhaéc ñeán chuyeän 30 naêm veà tröôùc, Quaùch tieân sinh khoâng neân chua cay thì môùi coâng bình. (QT, Vaên sñd tr. 141-148).

Chuùng toâi trình baøy nhöõng khoù khaên veà taøi lieäu ñoù laø coù yù raøo ñoùn nhöõng thieáu soùt trongbaøi naøy, khi ñeà caäp ñeán moät ñeà taøi heä troïng vaø bao quaùt : Ñöùc Tin Thieân Chuùa Giaùo trong thô Haøn Maïc Töû . Chuùng toâi khoâng khaùm phaù ra ñieàu gì môùi meû, maø chæ khai trieån moät nhaän xeùt cuûa caùc oâng Vuõ Ngoïc Phan, Hoaøi Thanh…caùch ñaây maáy möôi naêm. Chuùng toâi chæ ñaøo saâu theâm taùc phaåm ñeå coù moät caùi nhìn nhaát quaùn treân toaøn theå thi phaåm. Thay vì trích daãn nhöõng caâu coù hình thöùc Thieân Chuùa Giaùo nhö "Maria, linh hoàn toâi"…thì toâi chuùng minh laø kieán truùc toaøn boä cuûa thô Haøn Maïc Töû ñeàu vang doäi lôøi truyeàn giaûng cuûa Phuùc AÂm. Baøi baùo chia laøm 5 phaàn:

1. Nhaän ñònh toång quaùt
2. Gaùi Queâ: theá giôùi ñôïi chôø
3. Ñau thöông : con ngöôøi chòu ñöïng
4. Ñau thöông : con ngöôøi saùng taïo vaø mô öôùc
5. Xuaân nhö yù : theá giôùi khaûi huyeàn.

"Toâi ñaõ soáng maõnh lieät vaø ñaày ñuû. Soáng baèng tim, baèng phoåi, baèng maùu, baèng leä, baèng hoàn…Thoâi môøi coâ cöù vaøo…aùnh saùng laï trong thô toâi…" (tr. 8)

Ñoái vôùi Haøn Maïc Töû thô vaø ñôøi soáng laø moät baát khaû thaân nhaát laø khi laâm troïng beänh. "Naøng ñaùnh toâi ñau quaù, toâi baät ra tieáng khoùc, tieáng gaøo, tieáng ruù" (*tr. 8)

Taùc phaåm cuûa Haøn mang teân Ñau Thöông , vì noù laø ñau thöông, noù laø "kinh nghieäm tröôùc heát cuûa moät con ngöôøi, moät thöïc taïi con ngöôøi ngay trong thaân phaän"(Huyønh Phan Anh, Vaên soá 73-74 sñd).

Vuõ Ngoïc Phan nhaän xeùt: "Coù leõ oâng laø ngöôøi Vieät Nam ca ngôïi Thaùnh nöõ Ñoàng Trinh Maria vaø Cbuùa Gieâsu baèng thô tröôùc nhaát. OÂng ca tuïng Kitoâ Giaùo moät gioïng raát chaân thaønh. Laàn naøy cuõng laø laàn ñaàu, thi caVieät Nam thaáy ñöôïc moät nguoàn höùng môùi" (Vuõ Ngoïc Phan sñd tr. 322)

Hoaøi Thanh noùi roäng ñeán vaán ñeà töông quan giöõa toân giaùo vaø daân toäc, "Thô Haøn Maïc Töû ra ñôøi, ñieàu aáy chöùng raèng ñaïo Thieân Chuùa ôû xöù naøy ñaõ taïo ra moät caùi khoâng khí coù theå keát tinh laïi thaønh thô. Toâi tin raèng chæ nhöõng tình caûm coù theå dieãn ra thô môùi thaät laø nhöõng tình caûm ñaõ thaám taän ñaùy hoàn ñoaøn theå" (Hoaøi Thanh vaø Hoaøi Chaân sñd tr 212)

Nhaän xeùt naøy cuûa moät keû "thieáu loøng tin, du khaùch bôõ ngôõ" (Hoaøi Thanh vaø Hoaøi Chaân, sñd tr. 212), laø Hoaøi Thanh, mang moät yù nghóa ñaëc bieät, trong ngöôøi Kitoâ giaùo Vieät Nam nieàm tin Thieân Chuùa ñaõ trôû thaønh nieàm tin thuaàn tuyù Vieät Nam.

Vaø thô Haøn Maïc Töû ñaõ chöùng thöïc ñieàu ñoù; moät ñöùc tin Vieät Nam ôû Thieân Chuùa, dieãn ñaït baèng moät ngoân ngöõ Vieät Nam: ngoân ngöõ cuûa thi ca.

Ñoù laø ñieàu toâi muoán trình baøy qua moät daøn baøi bình dò: Toâi chæ khai trieån theâm moät caâu cuûa Haøn Maïc Töû trong lôøi töïa : Ngöôøi ñang say söa ñi trong Mô Öôùc, trong Huyeàn Dieäu, trong Saùng Laùng vaø vöôït haún ra ngoaøi Hö Linh…(tr. 7) trong ñoù ngöôøi ñoïc gaëp laïi nhöõng chuû ñeà cöông lónh cuûa Kinh Thaùnh:

- Moät vuõ truï ngaây thô ñoå vôõ vì nguyeân toäi;
- Nhöõng khoå haïnh cuûa thaân xaùc nhö moät kinh nghieäm cuûa Mô Öôùc vaø Huyeàn Dieäu;
- Ñeå vöôn tôùi moät theá giôùi saùng laùng, ngoaøi hö linh, theá giôùi cuûa phuïc Sinh, cuûa Khaûi Huyeàn.

Ba giai ñoaïn ñoù laø cô caáu cuûa ñôøi thô Haøn Maïc Töû .

Vuõ truï Gaùi queâ ñaõ suïp ñoå trong Ñau thöông maø nhaø thô ñaõ chòu ñöïng
Ñeå ñôïi soáng laïi moät muøa Xuaân Nhö YÙ.

Ai noùi vöôøn traêng laø noùi vöôøn mô. Ai noùi beán moäng laø noùi beán tình.
Ngöôøi thô laø khaùch laï ñi giöõa nguoàn trong treûo. Treân ñaàu ngöôøi laø cao caû, voâ bieân vaø voâ löôïng, chung quanh nguôøi laø môn trôùn vôùi yeâu ñöông…

Nhöõng doøng môû taùc phaåm khoâng khoûi laøm ta nhôù ñeán thieân Saùng Theá Kyù môû ñaàu Cöïu Öôùc. Nhöng vöôøn ñaây khoâng naèm ôû höôùng ñoâng nhö vöôøn Eden (Gen II, 8), maø chæ laø moät vöôøn mô, beán moäng, nieàm nhôù nhung ñaèng ñaüng, veà moät haïnh phuùc nguyeân thuûy. Haïnh phuùc cuûa nguoàn trong treûo, maø loaøi ngöôøi phaûi töø giaõ ra ñi, vaø bò caám caûn ñöôøng veà (Gen III, 24). Nguoàn ôû ñaây laø doøng soâng tröôùc khi chia ra laøm 4 nhaùnh, töôùi vöôøn Eden baèng tình yeâu cao caû, voâ bieân vaø voâ löôïng chöa bò giôùi haïn vì nguyeân toäi khi con ngöôøi chöa khoù nhoïc, chöa ñoå moà hoâi, chöa bieát choâng gai vaø muøi caùt buïi (Gen III, 17. 18. 19).

Baøi töïa cuûa Haøn Maïc Töû ñaõ mô öôùc khoâi phuïc laïi Muøa Xuaân trinh nguyeân cuûa ngaøy saùng theá, ñaày thinh saéc, tinh hoa vaø chaâu baùu, nhö nhuõ höông vaø bích ngoïc beân bôø nhaùnh soâng thöù nhaát (Gen II, 12). Thô Haøn, cuõng nhö loøng leâ thöù, noùi nhö Pascal, laø nieàm hoaøi voïng baát löïc veà moät haïnh phuùc sô khai, moät traùng leä ñaõ phoâi pha.

Coøn ñaâu traùng leä nhöõng thôøi xanh
Muøi vò thôm tho moät aùi tình
Ñoá kieám cho ra trong lôùp buïi
Ít nhieàu hôi haùm cuûa kieân trinh. (tr. 32).

Sau khi phaïm traùi caám, loaøi ngöôøi khoâng nhöõng mang nguyeân toäi , ra khoûi ñòa ñaøng, roài döng laïi moät bình an khaùc. Vôùi toäi kieâu caêng, loaøi ngöôøi phaøi chòu bao nhieâu laø höng pheá, töø Hoàng Thuûy cho ñeán côn thònh noä cuûa Thieân Chuùa huûy hoaïi thaùp Babel, thaønh Sodome vaø Gomorrhe, bao nhieâu lôùp buïi pheá höng ñaõ laàp maát caùnh ñoàng xaùnh laãn hôi haùm kieân trinh.

Hoàn xöa töï aáy khoâng veà nöõa
ÔÛ coõi hö voâ daáu ñaõ chìm (Tr. 32)

Daân Do thaùi, löu linh coøn hy voïng coù ngaøy tìm veà Ñaát Höùa, coøn con ngöôøi ñaõ vónh vieãn ñaùnh maát taát caû traùng leä cuûa thôøi xanh. Nhöng thô Haøn Maïc Töû vaãn laø moät öôùc mô, moät ñoùn ñôïi, nhö Cöïu Öôùc laø söï chôø ñoùn Ñaáng Cöùu Theá. Trong Gaùi Queâ vaø nhöõng baøi ñaàu Ñau Thöông, thô laø nieàm mong ñôïi.

Tröôùc saân anh thô thaån
Ñaêm ñaêm troâng nhaïn veà.

Ngaøy xöa mong ñôïi ñoù coøn thuaàn löôïng, coøn laø moät muøa xuaân ngoaïi ñaïo - moät thöù printemps paien - hoàn nhieân vaø voâ tö löï, nhö taát caû nhöõng hoäi heø cuûa muøa xuaân Vieät Nam.

Trong laøn naéng öûng khoùi mô tan
Ñoâi maùi nhaø tranh laám taám vaøng
Soät soaït gioù treâu taø aùo bieác
Treân giaøn thieân lyù -Boùng xuaân sang
Soùng coû xanh töôi gôïn tôùi trôøi
Bao coâ thoân nöõ haùt treân ñoài
Ngaøy mai trong ñaùm xuaân xanh aáy
Coù keû theo choàng boû cuoäc chôi.

Caùi hoàn haäu ñoù, nhö Hoaøi Thanh ñaõ noùi "chæ laø moät muøa xuaân ñaàu naêm"(sñd tyr. 211), toâi noùi theâm laø laø moät u minh ñôïi chôø ñeå môû leân moät muøa xuaân saùng theá "hoài trôøi ñaïo môùi döïng leân" hay muøa xuaân taùi taïo" ra ñôøi moät laàn vôùi Chuùa Jesus (sñd tr211).

Khaùc bieät ñoù khoâng coù gì maâu thuaãn vaø Hoaøi Thanh cuõng khoâng caàn ngaïi ngöôøi ñoàng ñaïo vôùi nhaø thô seõ " khoù deã vì moät hai daáu tích Phaät giaùo coøn soùt laïi" (sñd tr. 211). Quaùch Taán coøn cöïc ñoan hôn: "Toâi nhaän thaáy vang boùng cuûa ñaïo Phaät coù phaàn ñaäm hôn Ñaïo Thieân Chuùa"(Vaên, sñd tr, 120). Söï phaân löôïng e raèng khoù chính xaùc, nhöng veát tích Phaät giaùo vaø ngay caû Laõo giaùo, Khoång giaùo trong thô Haøn Maïc Töû ñaäm ñaø, töø trong rung caûm ñeán ngoân ngöõ. Ñieàu ñoù khoâng coù gì nghòch lyù caû. Haït maàm Thieân Chu1a, khi naåy nôû treân ñaát Vieät Nam thì töï nhieân thích öùng vôùi khí haäu, phong thoå.

Gaàn ñaây, toâi coù ñöôïc ñoïc taùc phaåm cuûa linh muïc Jacques Dournes noùi veà vieäc truyeàn giaùo taïi boä laïc Jorai Cao Nguyeân Trung Phaàn. Saùch coù nhieàu ñieåm teá nhò vaø saâu saéc, nhaèm baûo veä truyeàn thoáng chuûng toäc: '"Cô quan haønh chaùnh phaùt cho daân Jorai haït gioáng boâng vaûi goác Phi chaâu, naêng suaát cao hôn gioáng ñòa phöông;daân Jorai ñaõ gieo haùi, nhöng chæ moät laàn thoâi, roài khoâng tieáp tuïc. Lyù do laø hoï phaûi nhuoäm chæ tröôùc khi deät, va thuoác nhuoäm laø baèng laù caây cuûa hoï khoâng aên vaøo chæ boâng nhaäp caûng. Hoï laïi phaûi trôû laïi vôùi gioáng boâng cuõ. Töø ñoù toâi khoâng queân baøi hoïc boâng vaûi"(J. Dournes, Dieu aime les Paiens, Aubier 1963, tr, 149. ) Vaø toâi laïi caøng khoâng daùm queân khi vieát baøi naøy.

Theo Quaùch Taán, gia ñình Haøn Maïc Töû (döôøng nhö) theo Thieân Chuùa töø ñôøi noäi toå Töû, teân Phaïm Boài, vì lieân can quoác söï neân ñoåi theo hoï meï;roài ñöôïc moät linh muïc Phaùp ñôõ ñaàu, roài laäp nghieäp taïi Thöøa Thieân, thaân sinh Haøn Maïc Töû laø Nguyeãn vaên Toaûn hoïc Ñaïi chuûng vieän Hueá, ñeán chöùc Thaøy Tö roài boû ra ñôøi (Vaên sñd tr 47). OÂng sinh haï ñuôïc 6 ngöôøi con vaø ñaët teân laø Nhaân, Nghóa, mLeã, Trí , Tín vaø Hieáu. Toâi daøi doøng nhö vaäy ñeå trình baøy khoâng khí vaø giaùo duïc gia ñình nhaø thô, moät maûnh ñaát môùi ñang haáp thuï ñöùc tin, ñang daàn daàn thaám nhuaàn ôn trìu meán.

Toâi laø traêng coå ñoä
Löôïng Trôøi roäng bao la (Tr.34)

Phaûi, loøng chaøng laø beán ñôïi. Trong nhöõng kích thöôùc moâng meânh;coù theå laø moät trôøi thu man maùc, coù theå laø moät haøng cau naéng môùi leân;thöôøng thöôøng laø moät ñeâm traêng sao ñaém ñuoái. Vaâng, nhö ñoùn töø xa. Nhö ñôïi töø xa:

Cho ta nhaän laáy khoâng ñeàn ñaùp
Ôn troïng thieâng lieâng xuoáng bôûi Trôøi (Tr. 44)

Nhöng chaøng ñaõ ñeàn ñaùp. Baèng taát caû. Ñau thöông: tieáng Thô vaø cuoäc soáng. Chaøng ñaõ ñem cuoäc ñôøi ñeå traû lôøi ôn phöôùc caû ñang ngaân vang trong maàu nhieäm phuû ban ñeâm, moät tieáng goïi cuûa thöôïng taàng khoâng khí. Töø luùc nhaän ñieàm coù tieân tri thì vuõ truïn Gaùi queâ vaø nhöõng baøi Ñau thöông ñaàu tieân nhuoám caùi yù thöùc nguyeân toäi, ngöôøi löông seõ goïi laø maëc caûm toäi loãi. Nhöõng baøi ñoù gôïi caûm giaùc coù toäi tröôùc khiù phaïm loãi. Vuõ Ngoïc Phan vaø Hoaøi Thanh ñoàng yù raèng taäp Gaùi queâ thieân veà duïc tính;coù leõ ta caàn minh ñònh theâm veà khuynh höùong aáy. Moät ngöôøi chæ xin hoa ñeàn ngöï vaø loøng nicoâ thì duïc tình…ñi tôùi ñaâu?Toâi xin giaûi thích theâm veà ñieåm naøy:

Môùi lôùn leân traêng ñaõ theïn thoø
Thôm nhö tình aùi cuûa ni coâ. (Tr. 29).

Taïi sao traêng laïi phaûi theïn thoø? Theïn thoø laø caûm giaùc cuûa Adam vaø vôï khi ñoùng khoá che thaân laùnh maët Ñöùc Chuùa Trôøi (Gen III, 7-8) sau khi aên traùi caám. Adam theïn thoø vì ñaõ phaïm toäi. Coøn traêng vieäc gì maø phaûi theïn thoø nhaát laø khi môùi lôùn leân? Söï theïn thoø cuûa thaân theå ñoù, chuùng ta ñaõ thöøa keá cuûa Adam, cho neân toâi môùi noùi khoâng khí raïo röïc trong Gaùi queâ laø di saûn cuûa nguyeân toäi. Nhöõng caâu thô Vuõ Ngoïc Phan cho laø "gôïi tình, thieân veà xaùc thòt" (Vieät NamP sñd tr. 326), laø moät duïc voïng, nhöng ñoàng thôûi cuõng laø moät caám ñoaùn, moät gheû laïnh:

Da thòt trôøi ôi traéng rôïn mình

Haøn Maïc Töû nhaéc ñeán tình aùi cuûa ni coâ, hay da thòt naøng, ñaâu ñeå gôïi leân caùi voâ toäi cuûa mình trong moät theá giôùi ñaõ hö hoûng vì nguyeân toäi, maø mình phaûi gaùnh chòu. Ngay trong giaùo lyù, duïc tình, töï noù khoâng phaûi laø toäi loãi: "Ñoù laø moät caên beänh, chöù khoâng phaûi laø toäi loãi. Tuy nhieân caên beänh ñoù laø hình phaït cuûa moät toäi loãi" (J. E. Kerns, SJ Les Chretiens, le mariage et la sexualite'. Edit du Cerf 1966 Paris tr. 93) - taùc giaû muoán noùi laø nguyeân toäi; vaø "duïc tình baûn naêng sinh lyù nhö ta thöôøng thaáy laø tieáng gaøo phaûn khaùng cuûa moät hình haøi bò thöông toån"(JE Kerns sñd tr 94).

Nhaø thô döï phoùng nhöõng raïo röïc cuûa baûn naêng ra ngoaøi vuõ truï; caùi nhìn cuûa chaøng vuoát ve, môn trôùn vôùi yeâu ñöông, taát caû taïo vaät. Töø aùnh traêng, ñeán caønh lieãu, maët hoà, côn gioù, cho ñeán baøi thô cuûa ngöôøi yeâu, taát caû ñeàu coù nhieät ñoä noàng naøn cuûa da thit, taát caû ñeàu töông giao trong nguoàn aùi aân bôûi traêm daây quyeán luyeán:

Traêng naèm soùng soaûi treân caønh lieãu
Ñôïi gioù ñoâng veà laû lôi
Hoa laù ngaùy tình khoâng muoán ñoäng
Loøng em hoài hoäp, chò Haèng ôi ! (Tr.22)

Duïc tình trong ñoaïn thô naèm tröôùc heát trong caùch choïn nhöõng chöõ gôïi tình, khi ñi ñoâi vôùi nhau nhö traêng vaø gioù, trong thaønh ngöõ phong nguyeät hay gioù giaêng. Hoaëc traêng vaø hoa, hoaëc lieãu vaø hoa, trong nhöõng hình aûnh nguyeät hoa hay gheïo nguyeät treâu hoa, hay lieãu ngoõ hoa töôøng. Ñoaïn thô laïi kheâu gôïi baèng nhöõng hình aûnh taùo baïo ñeán suoàng saõ nhö naèm soùng soaøi, laû lôi, ngaây tình; cuoái cuøng côn meâ ñaém coøn bieåu loä trong nhöõng yù töôûng loä lieãu ñeán soã saøng. Taát caû nhöõng chöõ, nhöõng hình aûnh, nhöõng aån duï, nhöõng yù töôûng ñoù giao thoa thaønh moät khoâng khí lôi laû, vöøa côït nhaõ vöøa tinh teá, tuy coù suoàng saõ nhöng khoâng phaûi laø khoâng kheùo leùo. Thô gôïi tình cuûa Haøn Maïc Töû coù leõ taùo baïo vaøo baäc nhaát trong thi ca môùi;caùi taøi tính cuûa oâng laø taùo baïo ñeán ñaâu vaãn coøn yù nhò. Moät loái suoàng saõ maø khoâng soáng söôïng, nhö ôû Xuaân Dieäu chaúng haïn:

Haõy saùt ñoâi ñaàu, haõy keà ñoâi ngöïc…

Moät cöû chæ, caâu noùi soáng söôïng khi töï noù , noù noùi heát nhöõng ñieàu muoán noùi, vaø ñoâi khi coøn noùi luoân nhöõng ñieàu khoâng muoán noùi. ÔÛ Haøn Maïc Töû -ít ra ôû nhöõng baøi coøn löu truyeàn ñeán ngaøy nay - duø hôû hang ñeán ñaâu, vaãn coøn coù caùi uùp môû cuûa moät ngoân ngöõ yù nhò vaø tình töù. Chuùng ta khoâng coøn nhöõng baøi nhö Haùt giaõ gaïo trong taäp Gaùi queâ ñaõ laøm cho Vuõ Ngoïc Phan "lôïm gioïng" nhöng duø muoán duø khoâng, ta phaûi coâng nhaän nhaø thô coù moät quan nieäm luyeán aùi thaùnh thieän, laønh maïnh ñeán beänh hoaïn:

Cho neân toâi töôûng toái taân hoân
Chöa tôùi, coøn xa ñeå ñöôïc buoàn
Ñeå soáng trong nieàm thöông nhôù ñaõ
Ñeå coøn möôøng töôïng ñeán giai nhaân. (Tr. 28)

Ñoïc Haøn Maïc Töû ta coù caûm giaùc moät söï giaèng co giöõa con ngöôøi phoùng tuùng vaø con ngöôøi khaéc khoå? Caùi gioïng tình cuûa oâng, duø coù côït nhaõ ñeán ñaâu, cuõng chæ taû moät thöù tình haøm thuï, moät loái aùi aân khoâng töôûng, moät moâi giôùi nhaân sinh vaø taïo vaät. Noùi goïn hôn, noù khoâng theå töï maõn, trong moät theá giôùi khoâng töï maõn.

Vì vaãn coøn laø moät theá giôùi ñôïi chôø, trong im laëng linh thieâng, baèng taát caû tröïc giaùc cuûa traêm sao ñaém ñuoái

Khoâng moät tieáng gì nghe ñoäng chaïm
Daãu laø tieáng vôõ cuûa sao baêng (Tr. 27)

Moät ñeâm thao thöùc ñôïi chôø Ñieàm Laï trong loøng vuõ truï coøn say chìm nôi baát giaùc, nhöng ñaõ ñöôïc caùc tieân tri chuaån bò ñeå ñoùn möøng Ngoâi Hai.

Haøn Maïc Töû moâ taû theá giôùi ñôïi chôø ñoù tröôùc heát baèng di saûn hoàn nhieân cuûa moät neàn vaên hoùa ngoaïi ñaïo nhöng nieàm nôû vaø höôùng thöôïng; thöù ñeán baèng ñöùc tin nuoâi döôõng trong Phuùc AÂm; hai phuï löu sung maõn ñoù ñaõ ñoå vaøo hoàn thô cuûa Haøn Maïc Töû , nhö moät doøng soâng vöøa nhaän ñöôïc côn nöôùc nguoàn thaùc luõ boãng phaûi vöôït qua moät ñòa theá hieåm ngheøo: beänh phong nan y ñaõ bieán nguoàn thô hoàn haäu thaønh moät cuoàng löu khoác lieät, neáu khoâng phaûi laø moät vuõng nöôùc xoaùy.

ÑAU THÖÔNG. Teân moät taäp thô, vaø teân moät ñònh meänh. Hay tieáng gaàm cuûa moät cuoàng löu laâm vaøo tuyeät ñòa. Chuùng ta noùi qua söï ñau thöông trong cuoäc ñôøi. Roài trong thô.

Haøn Maïc Töû nhuoám beänh töø naêm 1936. Haêm boán tuoåi, tuoåi anh hao ñang phaùt tieát. "Khi bieát mình mang beänh hieåm ngheøo, côn thaùc loaïn noåi daäy, khi nhieàu khi ít. Nhöng ngaøy roài ngaøy, noãi ñau khoå heát phaùt hieän ra ngoaøi moät caùch boàng boät, thì laïi aên saâu vaøo taâm hoàn vaø ngaám ngaàm nung naáu naïn nhaân, nung naáu ñeán toät ñoä" (Quaùch Taán sñd tr. 81)

Haøn Maïc Töû nhieàu laàn moâ taû nhöõng ñôùn ñau cuûa thaân xaùc:

Thòt da toâi söôïng saàn vaø teâ ñieáng
Toâi ñau vì ruøng rôïn ñeán voâ bieân. (Tr 53)

Tieáng keâu traàm thoáng ñoù chaát chöùa caû kieáp cuøng khoán vaät chaát laãn tinh thaàn, cho ñeán ngaøy bò côn beänh taøn phaù ñeán thaûm theâ, theo nhö moät ngöôøi baïn thaân, cuøng bò huûi, keå laïi "hai maét naèm loït vaøo hai loã muõi saâu hoaém, ñeán khoâng coøn môû ra ñöôïc. Thaân hình chæ coù da boïc laáy xöông, chaân tay thì co ruùt laïi, maø ñaàu toùc buø xuø roài treát laïi, trong aáy nhoâ nhuùc nhuõng chí laø chí"(thö cuûa oâng Nguyeãn vaên Xeâ, ñeå taïi Quy Hoøa ngaøy 25. 3. 1941) (Traàn Thanh Maïi sñd tr. 193). Toâi töôûng khoâng coù gì theâ thaûm hôn tình traïng baêng hoaïi ñoù. Aáy theá maø Haøn Maïc Töû ñaõ can ñaûm chòu ñöïng caùi caûnh laøm ta phaûi ruøng mình, vui veû chòu ñöïng nöõa laø khaùc: tuy cöïc khoå theá maø toâi vaãn an vui, ngaøy naøo cuõng coù cöôøi caû. Neáu khoâng cöôøi vôùi ai, thì cöôøi moät mình, xem ra thuù vò khoâng bieát maáy. (Traàn Thanh Maïi sñd tr. 121). Nieàm an vui ñoù Traàn Thanh Maïi , nguôøi bieát cuoäc ñôøi thaät cuûa nhaø thô cho laø "yeâu quaùi", laø "kinh dò". Coøn Vuõ Ngoïc Phan, chæ bieát Haøn Maïc Töû qua moät soá thi phaåm cuõng khoâng khoûi ngaïc nhieân: "moät ngöôøi mang beänh raát ñau ñôùn maø coù moät taâm thaàn thö thaùi, bình tónh nhö theá, thaät cuõng laï "(Vieät Nam Phan sñd tr. 330) An vui cuûa Haøn Maïc Töû khoâng phaûi cay ñaéng, göôïng gaïo, coù khi noå tung ra trong nhöõng caâu thô hôùn hôû:

Hoâm nay vui quaù anh Phuøng ôi
Buoàn xa khoâng ñeán, leä khoâng rôi
Buoàn khoâng naùt ruoät, tình khoâng laïi
Cöôøi noùi laøm sao cho haû hôi? (Traàn Thanh Maïi sñd tr 122)

Hoï Traàn pheâ bình Ñau Thöông giam caàm khoâng kyõ, thoaùt loït ra trong moät bieán theå môùi, dò kyø, quaùi gôû, thaät ñaõ ñaùng ruøng mình". Sôû dó oâng khoâng hieåu can ñaûm cuûa beänh nhaân, theo toâi vì oâng khoâng hieåu söùc maïnh cuûa ñöùc tin trong con ngöôøi Haøn Maïc Töû . Khi ñeà caäp ñeán vaán ñeà naøy, Hoaøi Thanh, cuõng laø ngöôøi ngoaïi ñaïo, nhöng tinh töôøng hôn Traàn Thanh Maïi, thöøa nhaän ngay: "Thieáu loøng tin toâi chæ laø du khaùch bôõ ngôõ" (Hoai Thanh vaø H. C sñd tr. 212), coøn hoï Traàn thì cöù phaùn ñoaùn aàm ó caû leân.

Nhöng nhôø coù oâng maø chuùng ta ñöôïc moät döõ kieän veà ñôøi soáng tín ngöôõng cuûa nhaø thô: "Trong khi söu taàm taøi lieäu veà nhaø thi só, toâi coù tìm thaáy trong moät nhaø troï cuûa chaøng, moät maåu baùo daùn treân khung cöûa soå tre, ñaõ nhaøu naùt vaøng voït, vaø nhìn loái in chöõ vaø hình aûnh toâi bieát ngay laø baùo "Vì Chuùa". Ñoaïn baøi ñaêng trong maåu baùo aáy noùi veà nguoàn an vui trong beänh taät cho raèng söï ñau oám laø do Ñöùc Chuùas Troi72i ban xuoáng cho ta, ñeå thöû loøng ta, neân chaúng nhöõng laø ta phaûi chòu moät caùch nhaãn nhòn maø laïi coøn neân vui veû baèng loøng nöõa" ( Traàn Thanh Maïi sñd tr. 120).

Baøi Ngoaøi Vuõ Truï, maø toâi ñaõ trích caùc caâu treân, tieáp theo hai baøi Hoàn lìa khoûi xaùc vaø Sieâu thoaùt soi saùng yù nghóa cuûa nhöõng baøi ñau thöông vaø baùo hieäu cho Quaàn Tieân Hoäi, Caåm Chaâu Duyeân vaø Xuaân \nhö yù. Vaäy ta coù theå ñeà caäp ñeán moät kieán truùc trong thi phaåm Haøn Maïc Töû khoâng? Ñaët daáu hoûi vì toâi ngôø raèng söï saép xeáp thöù lôùp trong taäp thô khoâng phaûi do thi só, maø nhöõng ngöôøi phuï traùch taùi baûn thô oâng , töùc laø Quaùch Taán hay Hoaøng Troïng Mieân gì ñoù. Do ñoù, toâi khoâng daùm döïa treân traät töï cuï theå cuûa taäp thô ñeå noùi ñeán kieán truùc, nhö Marcel Ruff ñaõ noùi veà : "Architecture Secrete" khi trình baøy nhaát quaùn thi phaåm Les Fleurs du Mal cuûa Beaudelaire. Toâi vaãn theo loái saép xeáp trong aán baûn Taân Vieät vì noù phaûn aùnh thöù töï bieân nieân trong quaù trình saùng taùc;toâi nghó ít ai baùc boû thuyeát cho raèng Gaùi queâ saùng taùc tröôùc Ñau thöông vaø Caåm Chaâu duyeân, Duyeân kyø ngoä saùng taùc sau cuøng, thôøi kyø nhaø thô bieát Thöông Thöông. Nhöng duøù sao toâi cuõng deø daët ñeå mong caùc nhaø bieân khaûo sau naøy coù nhieàu söû lieäu ñích xaùc hôn toâi, toâi seõ ñaøo saâu cô caáu maïch laïc cuûa vuõ truï Haøn Maïc Töû , treân bình dieän naøy hay bình dieän khaùc, hoaëc trong nguoàn saùng taïo toaøn dieän thì caøng ñeïp.

Khi ñeà caäp ñeán kinh nghieäm ñau thöông cuûa Haøn Maïc Töû , toâi tieác chöa ñöôïc ñoïc baøi vaên cuûa oâng Voõ Long Teâ, moät chuyeân gia veà vaên chöông Thieân Chuùa Giaùo veà vaán ñeà naøy;nghe noùi baøi saép söûa ñaêng baùo, toâi ñôïi hoaøi chöa thaáy. Toâi thaáy caàn noùi theâm: khoâng rieâng gì Phuùc aâm, nhöõng tín ngöôõng khaùc cuûa ngöôøi AÙ Ñoâng cuõng tìm moät giaûi ñaùp cho ñau thöông;Phaät Gíaùo thì cho ñoù laø nhöõng ñôït soùng trieàn mieân cuûa Meâ Haø hay Khoå Haûi; Laõo giaùo thì cho ñoù laø ñònh luaät cuûa voâ tri. Caùi can tröôøng cuûa nhaø thô laø do Ñöùc Tin vöõng chaéc ôû Ñaáng Cöu Theá, vaø Ñöùc Tin ñoù ñaõ ñöôïc boài döôõng trong caùi Duõng cuûa trieát lyù Ñoâng phöông, laãn caùi kieân trì trong loøng daân toäc. Noùi ñeán xaùc tín cuûa Haøn Maïc Töû khoâng phaûi laø toâi khoâng bieát (hay teä hôn nöõa, toâi khoâng nhôù) ñeán nhöõng giaù trò haèng höõu kia. Khi suy nghó veà khoå luïy cuûa nhaân sinh, toâi ñoïc laïi kinh Coran cuûa Hoài giaùo thì coù caûm giaùc nhö laø hoï khoâng chaáp nhaän khoå ñau nhö Kitoâ giaùo hay ngöôøi AÙ ñoâng, vì hoï cho laø suï haønh haï cuûa Thöông Ñeá. Vaäy trong Haøn Maïc Töû coù söï giao hoaø giöõa moät Ñöùc tin sung maõn vaø moät taâm hoàn nieàm nôû, taïo ra moät nguoàn thô heát söùc saâu xa. Trong tinh thaàn Phuùc aâm Haøn Maïc Töû ñaõ soáng troïn veïn ñau thöông cuûa hieän theá, truôùc heát, vì ñoù laø phöông tieän Chuùa ñaõ duøng ñeå cöùu theá, thöø ñeán ñeå chuaån bò cho vinh hieån mai sau, nhö lôøi giaûng treân Nuùi, söûa soaïn cho ngaøy soáng laïi cuûa Ñaáng Haèng Soáng, haèng ngöï trò. Nhöng treân bình dieän saùng taïo, quan nieäm ñau thöông ñoù ñaõ theå hieän ra sao ?Toâi tieác khoâng ñöôïc ñoïc baøi baùo cuûa Leâ Tuyeân veà nhöõng chuû ñeà trong thô Haøn Maïc Töû , ñaêng treân taïp chí Ñaïi Hoïc Sö phaïm caùch ñaây baûy, taùm naêm gì ñoù. Nay toâi laïi ñeà caäp laïi vaøi hình töôïng quen thuoäc trong thô Haøn Maïc Töû nhö Traêng, Maùu vaø Hoàn.

Traêng!Traêng!Traêng ! laø Traêng, Traêng , Traêng!

Ñoù laø ñieäp khuùc ñoäc ñieäu cuûa moät ngö phuû, theo lôøi keå cuûa Quaùch Taán. Ñoù cuõng laø khuùc nhaïc loøng cuûa nhaø thô. Tr8ang laø moät thöù aùng vaên cuûa noäi taâm, vöøa cuûa ngoaïi giôùi. ÔÛ ñaây chuùng toâi chæ ñeà caäp töông quan giöõa nhöõng hình aûnh thi ca vaø Ñöùc Tin.
Aûnh höôûng cuûa ñeâm traêng ñoái vôùi beänh phong ñaõ ñöôïc oâng Traàn Thanh Maïi khai trieån ñaày ñuû. Coøn neùt quyeán ruõ muoân ñôøi cuûa aùnh traêng ñoái vôùi thiu nhaân thì vieát bao nhieâu pho saùch cuõng coøn ñieàu chöa noùi. Nhöng khoâng theå noùi ñeán thô Haøn Maïc Töû maø khoâng ñeà caäp tôùi traêng, vì theo Traàn Thanh Maïi, thì hai phaàn ba taäp ñau thuông noùi veà traêng, nöûa phaàn coøn laïi noùi veà hoàn. (TT Maïi, sñd tr 62). Traêng, tröùoc heát laø aùnh saùng traøn ngaäp caû vuõ truï Haøn Maïc Töû :

Gioù luøa aùnh saùng voâ trong baõi
Traêng ngaäm ñaày soâng chaûy laùng lai (tr 54)

Traêng laø thöù aùnh saùng eâm dòu, maàu nhieäm phuû ban ñeâm ñoái vôùi aùnh saùng choùi chang boûng raùt cuûa maët trôøi nhieät ñôùi;traêng taïo thi vò cho boùng toái taïi nhöõng vuøng noâng nghieäp coù sinh hoaït veà ñeâm, vaø nhö Xuaân Dieäu keå, thì coù "traêng cuûa tình duyeân, traêng cuûa xa xoâi, traêng cuûa haõo huyeàn" vaø traêng cuûa "nhöõng ñeàn ñaøi moûng thoaùng". Vaên hoïc cuûa chuùng ta, töø xöa ñeán nay, vaãn le loùi nhöõng aùnh traêng baát taän. Toâi khoâng daøi doøng veà ñòa haït roäng rình khoâng bôø beán naøy, chæ muoán ñeà caäp ñeán khía caïnh töônt tröng cuûa aùnh traêng trong giaùo lyù.

Traêng tröùoc heát laø AÙnh Saùng, moät chuû ñeà roïi suoát maëc khaûi Kinh Thaùnh, töø ngaøy thöù nhaát cuûa Saùng Theá, khi Ñöùc Chuùa Trôøi phaân ñònh aùnh saùng vaø boùng toái, (Gen I, 3-4), cho ñeán chöông cuoái cuøng cuûa Khaûi Huyeàn, khi con ngöôøi, trong trôøi ñaát môùi, höôûng moätä aùnh saùng mieân vieãn (Ap. XXII, 5). Nhö vaäy theá giôùi di chuyeån töø moät vuøng aùnh saùng töông ñoái, aùnh saùng vaät chaát ñoái vôùi boùng toái ban ñeâm, ñeán moät aùnh saùng tuyeät ñoái, aùnh saùng vónh cöûu, ngay trong chaâu thaân Thieân Chuùa, vì "Ngaøi laø Söï Soáng maø Söï Soáng laø AÙnh Saùng"(Jo I, 4). Vaø quaù trình töø töông ñoái noï ñeán tuyeät ñoái kia laø söï phaán ñaáu khoâng ngöøng giöõa aùnh saùng vaø boùng toái, töïa hoà nhö cuoäc phaán ñaáu giöõa nguoàn soáng vaø coõi cheát. ÔÛ Haøn Maïc Töû , aùnh saùng laø moät thöù aùnh saùng ñang töông tranh cuøng boùng toái, trong moät tö theá bi thaûm, , khaùc vôùi maët trôøi laø chieán thaéng -duø laø taïm thôøi- cuûa AÙnh Saùng.

AÙnh traêng moûng quaù khoâng che noåi
Nhöõng veû xanh xao cuûa maët hoà
Nhöõng neùt buoàn, buoàn tô lieãu ruõ
Nhöõng lôøi naên næ cuûa hö voâ (tr. 30)

Maâu thuaãn taâm caûm cuûa nhaø thô laø vöøa yeâu boùng ñeâm -vuõ truï Haøn Maïc Töû laø moät vuõ truï veà ñeâm- vöøa yeâu aùnh saùng, vaø vöôn tôùi moät nguoàn choùi loïi.

Ta öôùc ao ñaàu ñoäi muõ trieàu thieân
Vaø taém goäi ôû trong nguoàn aùnh saùng (tr. 59).

Söï thaät maâu thuaãn ñoù naèm trong nhöõng hình aûnh ña nghóa cuûa Kinh thaùnh, vì boùng toái cuõng laø moät saùng taïo cuûa Ñöùc Chuùa Trôøi(Gen I, 1-2). Töø ñieån giaùo lyù Kinh Thaùnh khai trieån ñieåm teá nhò ñoù nhö sau : "Boùng toái töôïng tröng cho moät kinh nghieäm keùp : hoaëc noù xaùc nhaän khoâng cvoù aùnh saùng, hoaëc bao haøm söï hieän höõu cuûa aùnh saùng. Con ngöôøi muoán coù aùnh saùng traøn ñaày nhöng tìm ñeán boùng toái: Chuùa laø AÙnh Saùng, laø Löûa boûng, maø cuõng laø boùng maùt. Kinh Thaùnh lyù theo söï ña nghóa ñoù (Vocabulaire de Theologie Biblique Edit du Cerf Paris 1962, tr 714).

Chuùng toâi muoán ñeà nghò moät yù nghóa môùi cho aùnh traêng. ÔÛ Haøn Maïc Töû traêng laø moät söï töông tranh ñoàng thôøi töông öùng giöõa aùnh saùng vaø boùng toái, vöøa töông khaéc vöøa töông sinh. Traêng laø Boùng toái heát laø boùng toái vaø AÙnh saùng chöa ñuû laø AÙnh Saùng. Trong bieän chöùng Saùng-Toái ñoù, taâm hoàn Haøn Maïc Töû vaãn ñöôïc xaùc ñònh baèng AÙnh saùng, töùc laø"con cuûa AÙnh Saùng" khaùc vôùi con cuûa Boùng toái hay "con cuûa Hieän Theå" (Lc 16, 8). Vaäy nhaø thô laø aùnh traêng, vì chaøng laø con cuûa AÙnh saùng.

Khoâng gian ñaày ñaëc toaøn traêng caû
Toâi cuõng traêng maø naøng cuõng traêng. (tr. 30)

Vì, beân döôùi bình dieän sieâu hình, veà maïêt ñaïo ñöùc, vaãn phaûi coù söï phaân bieät giöõa boùng toái vaø aùnh saùng (IICor, 6, 14) giöõa aùnh saùng chaân chính vaø giaû traù.

Vaø tình ta saùng laùng nhö traêng thanh (tr. 55)

Thænh thoaûng Haøn Maïc Töû khoâng ngaïi möôïn moät vaøi hình aûnh cuûa Kinh thaùnh ñeå taû traêng, nhö :

Ngöôøi traêng aên vaän toaøn traêng caû
Goø maù rieâng thoâi laïi ñoû höôøng (Traàn Thanh Maïi tr. 64)

Chuùng ta lieân töôûng ngay ñeán moät caâu cuûaThi Thieân (104, 2) "Chuùa bao phuû mình baèng aùnh saùng nhö caùi aùo".

Traêng trong Haøn Maïc Töû khoâng nhöõng laø moät thöù aùnh saùng aûo huyeàn vaø hiu haét. , Noù coù hình coù traïng, nhö moät vaät cuï theå khaû xuùc. Coù khi laø moät moùn haøng -"ai mua traêng ta baùn traêng cho"- coù khi laø chaâu baùu, laø hôi nöôùc chaûy, hay laø moät ngöôøi ñaøn baø, maø toâi möôøng töôïng phaûi ñeïp laém trong nhan saéc laøm baèng AÙnh Saùng vaø Im Laëng.

Toâi laàn cho Traêng moät traøng chuoãi
Traêng môùi laø Traêng cuûa Raïng Ngôøi. (Traàn Thanh Maïi tr. 64)

Vaø noùi chung, traêng laø hoàn, laø maùu cuûa boùng ñeâm: toâi coù noùi ñeán ba chuû ñeà, kyø thaät chæ laø ba tieát dieän cuûa moät theá giôùi:

Gioù rít töøng cao traêng ngaõ ngöûa
Vôõ tan thaønh vuõng ñoïng vaøng khoâ
Ta naèm trong vuõng traêng ñeâm aáy
Saùng daäy ñieân cuoàng möûa ra maùu. (Traàn Thanh Maïi tr 63)

Hình aûnh maùu hoaëc nhoû töøng gioït, hoaëc oeï töøng buùng, hoaëc ñoïng thaønh vuõng, hoaëc chaûy thaønh soâng, coù leõ laø daáu hieäu cuûa beänh lyù. YÙ nghóa cuûa maùu laø cuoäc soáng vì maùu mang sinh löïc ñeán cho moãi teá baøo, maø ñoàng thôøi cuõng laø coõi cheát, khi ñaõ khoâ, ñaõ ñoïng thaønh vuõng maùu ñaøo trong aùc laën (Jean Pierre Richard. Poesie et Profondeur. Seuil. Paris, 1955). Veà hình aûnh maùu vaãn thöôøng gaëp trong thô Beaudelaire, Jean Pierre Richard vieát: "Söï xuaát hieän thieâng lieâng ôû choã noù hoäi tuï cuoäc soáng hieån nhieân vaø caùi cheát taøn nhaãn ((Jean Pierre Richard. Poesie et Profondeur. Seuil. Paris 1955). Maùu laø cuoäc soáng ñang cheát, hay laø caùi cheàt tieàm aån trong cuoäc soáng. Maùu laø hoàn cuûa theå xaùc maø cuõng laø xaùc cuûa linh hoàn, noùi khaùc ñi maùu laø thô:

Ta muoán hoàn traøo ra ñaàu ngoïn buùt
Moãi lôøi thô ñeàu dính naõo caân ta
Bao neùt chöõ quay cuoàng nhö maùu voït
Cho meâ man cheát ñieáng caû laøn da
Cöù ñeå cho ta ngaát ngö trong vuõng huyeát
Traûi nieàm ñau treân maûnh giaáy mong manh
Ñöøng naém laïi nguoàn thô ta ñang sieát
Caû loøng ai trong môù chöõ rung rinh. (Traàn Thanh Maïi tr, 58)

Maùu, cuõng nhö theá, vöøa laø moät haønh haï, vöøa laø moät giaûi thoaùt. Chuùng ta vaãn thöôøng gaëp nhöõng hình aûnh maùu trong Kinh Thaùnh: maùu laø nguyeân lyù söï soáng, nhöng khaùc vôùi linh hoàn vaãn toàn taïi ñôïi ngaøy Phuïc Sinh (P. Dhome, Revue Biblique soá 4 thaùng 10-1920 tr. 473. 474. Loaït baøi L'emploi metaphorique dans la Bible, chuyeân veà hình aûnh cuûa thaân xaùc, raát caàn cho vieäc tìm hieåu thô Haøn Maïc Töû ). Töø Maùu Cöùu Theá treân Thaùnh Giaù ñeán Maùu Chieân Con, hình aûnh cuûa ñau ñôùn, cuûa hö naùt laïi laø hình aûnh cuûa Hy voïng: maùu cuûa chuùng sinh tuy khoâng vaøo ñöôïc Nöôùc Ñöùc Chuùa Trôøi (l Cor XV, 50) vaãn laø moät moâi giôùi, moät phöông tieän, moät aùnh saùng, moät thaåm myõ:

Vaø ai gaùnh maùu ñi treân tuyeát
Maûnh aùo da cöøu ngaém nôû nang (tr. 38)

Trong baøi Bieån Hoàn Ta (tr. 52) baét ñaàu baèng caâu:

"Maùu tim ta tuoân ra laøm bieån caû…"

ngöôøi ñoïc coù caûm giaùc nhö maùu vaø hoàn laø moät, hay maùu laø hoàn cuûa xaùc thòt coøn theå phaùch laø hoàn cuûa toaøn cô theå, vì chính nhaø thô cuõng phaân bieät hoàn ngöôøi vaø hoàn trong :

Hoàn haõy thoaùt ly ra ngoaøi taâm töôûng
Laø hoàn ñöøng nghó ngôïi ñeán hoàn trong
Cöù ñeå maëc hoàn ngoaøi bay löôûng vöôûng
Ngao du cuøng khaép coõi trí meânh moâng
…Roài hoàn ngaém töû thi hoàn tan raõ
Boác thaønh aâm khí loaõng nguyeät caàu xa…

Ñaõ laø hoàn roài maø coøn coù töû thi nöõa sao? Laïi coøn ngaém ñöôïc töû thi mình nöõa sao? ÔÛ ñaây, ngoaøi söï phaân bieät "hoàn" vaø xaùc coá höõu trong tieàm thöùc ngöôøi Vieät Nam, ta coøn phaûi ghi nhaän theâm aûnh höûong phong thoå vuøng Quy Nhôn ñeán Phan Thieát, nôi Haøn Maïc Töû soáng, vuøng ñaát cuûa ngöôøi Chaøm. Nhaø thô theá naøo cuõng nghe chuyeän ma ñeâm ñeâm lìa khoûi xaùc ñi chôi hay aên ñeâm; vaø ñaõ nhôù ñeán chuyeän ñoù trong côn meâ saûng beänh hoaïn. Nhöng trong Thaùnh Kinh, nhaát laø Cöïu Öôùc, chuùng ta coøn baét gaëp daáu tích söï phaân bieät ñoù, baét nguoàn töø tö töôûng Do thaùi giaùo. Thaân theå, tieáng Hebreux (Do thaùi) goïi laø basar, dòch ra latinh laø caro, thaønh tieáng Phaùp laø chair. Xaùc thòt, neáu khoâng coù sinh khí, chæ laø moät "töû thi". Hôi thôû cuûa Yahweh ñaõ haø sinh khí vaøo xaùc thòt, nhöng chæ taïo neân moät quaân bình mong manh: "thaàn khí cuûa Ta seõ khoâng löu laïi maõi trong loaøi ngöôøi, vì loaøi ngöôøi chæ laø thaân xaùc"(Gen VI, 3); vaäy trong tö töôûng Do thaùi giaùo, chaúng nhöõng hoàn vaø xaùc khaùc bieät nhau, maø hoàn laø thaàn khí maø Ñöùc Chuùa Trôøi kyù thaùc vaøo thaân xaùc con ngöôøi ñoù thoâi, chöù khoâng haún cuûa con ngöôøi. Do ñoù, tröôùc khi cheát, Chuùa Gieâsu ñaõ noùi: "Thöa Cha, trong tay Cha con ñaõ traû laïi linh hoàn"(Lc 23, 46), vaø Huy Caän ñaõ nhaéc laïi trong caâu "Laïy Thöôïng Ñeá, toâi cuùi ñaàu traû laïi, linh hoàn toâi". Linh hoàn ñoù laø caùi thaàn khí cuûa Yaweh, nay trôû veà vôùi Yaweh, chöù khoâng phaûi laø caùi hoàn lìa khoûi xaùc cuûa Haøn Maïc Töû. Hoàn naøy laïi laø moät chuyeän khaùc, moät bieåu hieän cuûa söï soáng; hoàn naøy coù theå cheát, coù theå hö naùt nhö thòt xöông (Ps 78, 50) lang thang xuoáng aâm ty soáng ñôøi khoå aûi, cho ñeán ngaøy Thöôïng Ñeá cho linh hoàn hoài sinh töø nhöõng ñoáng xöông taûn maùt (Vocabulaire de Theologie Biblique sñd tr 31). Trong nhöõng lôøi truyeàn daïy cuûa Thaùnh Töï, Haøn Maïc Töû ñaõ nhôù nhöõng chi tieát phuø hôïp vôùi taâm hoàn hay beänh traïng mình nhaát, nghóa laø söï phaân bieät giöõa hoàn vaø xaùc, trong khi giaùo lyù Thieân Chuùa veà vaán ñeà naøy, phöùc taïp hôn nhieàu.

Vì nhaø thô , trong côn haønh haï cuûa beänh lyù dó nhieân laø tìm caùch giaûi thoaùt, duø chæ baèng meâ saûng:

Thòt da toâi söôïng saàn vaø teâ ñieáng
Toâi ñau vì ruøng rôïn ñeán voâ bieân
Toâi dìm hoàn xuoáng moät vuõng traêng eâm
Cho traêng ngaäp doàn leân tôùi ngöïc (tr. 53).

ÔÛ ñaây, ta baét gaëp 3 hình töôïng Traêng, Hoàn, Maùu doàn daäp laïi trong töông quan raát chaët cheõ; nhaø thô khaïc hoàn ra khoûi mieäng, hay ñieân cuoàng möûa maùu ra, hay ngaäm caû mieäng ta traêng laø traêng; caû 3 hình aûnh ñeàu oaø vôõ töø thaân xaùc, vaø töø thaân xaùc ñau thöông, Haøn Maïc Töû ñaõ duøng thô ñeå soáng troïn veïn tín lyù cuûa mình. Chaøng ñaõ thaáy hoàn mình trong maùu voït, vaø hoàn mình chính laø maùu ñang tuoân traøo leânh laùng; chaøng ñaõ ghi laïi nhöõng caûm giaùc ruøng rôïn ñoù, baèng nhöõng hình aûnh ta ñaõ gaëp trong Cöïu Öôùc: hoàn ôû trong maùu (Lc 17, 10), hoàn laø maùu (Lc 17, 14), moät thöù maùu luoân luoân vöôn ñeán aùnh saùng, nhö hình aûnh Ñöùc Chuùa Trôøi choùi chang trong taám aùo deät baèng AÙnh Saùng trong Thi Thieân (104, 2) vaø ñaãm maùu Chieân Con trong Khaûi Huyeàn (19, 13). Maùu Chieân Con trôû thaønh AÙnh Saùng, vaø Chieân Con laø ngoïn ñeøn baát dieät cuûa Jerusalem môùi. Do ñoù, toâi noùi Hoàn, Maùu vaø Traêng chæ laø 3 maàu saéc chieát quang cuûa moät AÙnh Saùng Duy Nhaát. Ngöôøi ñi trong Mô Öôùc. Trong mô öôùc Haøn Maïc Töû ñaõ goïi AÙnh Saùng Khaûi huyeàn ñoù laø Xuaân Nhö YÙ.

Cho mau leân!Doàn aùnh nguyeät vaøo ñaây
Ñöa ra, naøo laø nhaïc thôm, höông gaám,
Moäng ngoïc vaø hoa trinh baïch, ñaøn ly tao, tranh tuyeãt phaåm…
Vaãn laø chöa böa, chöa ñaõ: chöa nguoâi ñöôïc chí myuoân sao
Phaûi môøi cho ñöôïcx xuaân thieân ra ñôøi (tr. 65)

Nhö vaäy, Xuaân Thieân ôû ñaây phaûi laø moät muøa xuaân khaùc. Khoâng coøn laø muøa xuaân phaûng phaát ngaøy xöa trong laøn naéng öûng khoùi mô tan. Tuy laø trôøi haïo nhieân trong theá giôùi ñôïi chôø cuûa Gaùi queâ cuõng laø moät coâng trình chaâu baùu, do pheùp taéc maàu nhieäm cuûa Ñaáng voâ thæ voâ chung nhöng laø moät theá giôùi seõ hö naùt, seõ vôõ lôû, seõ chaám döùt, vì coâng trình chaâu baùu cuûa Thöôïng Ñeá, sau khi con ngöôøi töï daán thaân vaøo toäi aùc, cuõng ñoàng thôøi laø söï phaãn noä cuûa Thöôïng Ñeá; maët ñaát, nguyeân laø Queâ Höông cuûa loaøi ngöôøi ñaõ trôû thaønh Löu ñaøy, khoâng coøn laø Vöôøn Ñòa Ñaøng long lanh nhuõ höông vaø bích ngoïc, cuõng khoâng phaûi laø Ñaát Höùa oùng aùnh söõa thôm vaø maät ngoït; treân maët ñaát, luùa toát coøn moïc laãn vôùi coû hoang, traùi laønh öûng chín trong gai buïi, vaø löông thöïc loaøi ngöôøi coøn troän laãn caùt buïi vôùi moà hoâi; vaø con ngöôøi khoâng nhöõng thòt da söôïng saàn vaø teâ ñieáng maø coøn nuùc neû nhö muoán tan raõ ra cuøng vuõ truï, laøm cho meâ laãn maùu vaø hoàn, ta laø ta, hay khoâng phaûi laø ta. Theá giôùi hieän taïi, tuyu vaãn coù thanh saéc, nhuõ höông , vaãn mang saün muïc naùt trong maàm soáng. Vaø maàm soáng ñoù, coù sung maõn ñeán ñaâu, thì nhaø thô vaãn loøng thöông chua ñaõ meán chöa böa, neân phaûi môøi cho ñöôïc Xuaân Thieân.

Chuùng ta chöa queân ñöôïc Ngöôøi ñang say söa ñi trong mô öôùc ñaõ gaëp ôû trang ñaàu. Vaäy Xuaân Thieân ñaây laø nieàm mô öôùc ôû söï toàn sinh sau coõi cheát, seõ ñöôïc hoài phuïc trong caûnh trôøi môùi ñaát môùi, raïng ngôøi trong danh Cha caõ saùng. Nhöõng thi phaåm cuoái cuøng cuûa Haøn Maïc Töû nhö Xuaân Nhö YÙ gom goùp xong ñaàu naêm 1939, Thöôïng Thanh Khí ñaàu naêm 1940 vaø Caåm chaâu duyeân vieát giöõa naêm 1940, goàm hai vôû kòch thô Duyeân kyø ngoä vaø Quaàn tieân hoäi vieát dôû dang, ñeàu noùi leân nieàm mô öôùc ñoù. Trong baøi naøy, toâi taïm xeáp 3 taùc phaåm treân cuøng nhöõng baøi cuoái taäp Ñau thöông vaøo chuû ñeà Xuaân nhö yù, cho goïn, vaø nhö moät giai ñoaïn trong thi trình Haøn Maïc Töû.

Muøa xuaân Thöôïng Thanh ñoù ra sao? Veà chuû ñeà mô öôùc trong Thaùnh Kinh, moät chuyeân gia veà giaùo lyù Thieân Chuùa nhaän xeùt: "cuoäc soáng vónh vieãn ñöôïc xaùc nhaän roõ reät bao nhieâu, thì nhöõng ñöôøng neùt cuûa noù laïi môø nhaït baáy nhieâu. Khoâng nhöõng môø nhaït, maø ñoâi khi coøn thieáu soùt. Söï toàn sinh khoâng ñöôïc moâ taû, duø döôùi nhöõng hình aûnh Khaûi huyeàn" (Jacques Quillet tuû saùch giaùo lyù Themes Bilbiques, Aubier 1950 tr 75).

Laãn trong mô hoà ñoù, nhaø thô tha hoà maø töôûng töôïng quang caûnh Trôøi Môùi Ñaát Môùi. . Neáu Xuaân nhö yù coøn nhieàu hình aûnh döïa theo tín lyù Thieân Chuùa, thì Caåm chaâu duyeân laïi gaàn vôùi huyeàn töôïng cuûa daân gian, phaûng phaát khoâng khí thaàn tieân cuûa Ñaïo giaùo -moät thöù ñaïo giaùo bình daân khoâng aên thua gì ds9eán caùi "ñaïo khaû ñaïo" cuûa Laõo Töû. Vì vaäy Hoaøi Thanh cho raèng Haøn Maïc Töû "choác choác laïc vaøo theá giôùi ñoàng boùng". Thaät ra trong caùi hoa hoeø cuûa döï töôûng, noäi dung noøng coát cæa Xuaân nhö yù vaãn laø moät tín ñieàu Thieân Chuùa Giaùo.

Tröôùc heát, ñoù laø moät muøa xuaân. Nghóa laø moät theá giôùi môùi, moät khung caûnh taùi taïo, nhö caûnh thaønh Jerusalem môùi ñöôïc thaùnh Jean rao truyeàn ôû chöông Phuùc aâm. Trôøi môùi Ñaát môùi ñöôïc döïng leân treeân caûnh troän traïo, taùn loaïn cuûa ngaøy taän theá:

Caû vuõ truï taøn theo ngaøy Phaùn Xeùt
Laø khuûng khieáp caû Trôøi Ñaát tieâu dieät (tr. 60).

Muøa Xuaân ñoù ôû xa. ÔÛ thaät xa neáu nhìn töø theá giôùi hoàn nhieân cuûa Gaùi queâ:

Cöûu truøng laø choán xa xoâi aáy
Chim eùn laøm sao bay ñeán nôi. (tr. 37).

Nhöng kinh nghieäm Ñau thöông, kinh nghieäm cuûa xaùc tín trong khoå naõo, ñaõ chaép leân thaân xaùc nöùt neû cuûa nhaø thô ñoâi caùnh phöôïng hoaøng. Baèng nhöõng baát haïnh, Haøn Maïc Töû ñaõ ñeán gaàn vôùi Chuùa, vaø gaén vôùi muøa Xuaân Mô Öôùc hôn laø caùnh eùn bô vô:

Phöôïng Trì Phöôïng Trì Phöôïng Trì Phöôïng Trì !
Thô toâi bay suoát ñôøi chöa thaáu
Hoàn toâi bay suoát ñôøi chöa thaáu
Treân trieàu thieân ngôøi choùi vaïn haøo quang (tr. 78)

Trong baøi Thaùnh Nöõ Ñoàng Trinh Maria naøy, vôùi nguoàn rung caûm maõnh lieät cuûa Ñöùc tin, nhaø thô ñaõ soáng caû theá giôùi hieän taïi laãn muøa xuaân döï töôûng, ñaõ noùi ñeán côn laâm luïy vcöøa traûi qua döôùi theá nhö laø moät quaù khuù. Vaø trong Ñöùc tin ñoù, nhaø thô ñaõ veõ cho ta ñòa hình cuûa Ñaát Môùi, . trong baøi töïa taäp Xuaân nhö yù:

"Vì chöng muoân xuaân laø löông thöïc ngon ngoït myõ vò, aùnh xuaân laø nguoàn tô töôûng thôm tho, tinh khieát, khí xuaân laø maïch tröôøng sinh baát töû, tình xuïaân laø cung caám nguyeät meâ ly, tuoåi xuaân laø Ngoïc nhö yù, teân xuaân laø Daï lan höông.

Vaø xuaân laø phong vò Thaùi Hoøa cuûa naêm muoân naêm, trôøi muoân trôøi, chaâu löu treân thöôïng taàn khoâng khí, baøng baïc caû giaûi Haø Sa, chen laán voâ taän hoàn taïo vaät…

Loaøi ngöôøi haõy taän höôûng moät hôi cho ñaõ ngaùn vaø cao rao Danh Cha caû saùng. "… (tr. 66)

Chuùng ta thöû khai trieån vaøi neùt chính cuûa Xuaân nhö yù. Chuùng ta thaáy ñoù laø muøa xuaân hoài sinh, sau khi "trôøi thöù nhaát, ñaát thöù nhaát tan bieán" (AP. XXI, 2). Nhö ñaëc bieät muøa xuaân naøy naåy loäc töø muøa ñoâng, nhöng seõ khoâng bao giôø chuyeån sang muøa haï. Mai naøy thieân ñòa môùi tinh khoâi…Vaø seõ coøn tinh khoâi maõi maõi, vì ñaõ ñi vaøo coõi töù thôøi xuaân non nöôùc. Trong Caåm chaâu duyeân nhaø thô goïi laø xuaân voâ cuøng ñeán ngaøn naêm ôn phöôùc vaø moâ taû nhö moät töôi saùng trieàn mieân:

Lieân hoà ñaây boán muøa xuaân caû boán
Ngaùt höông döa trong gioù sôùm chôi vôi
Laøn nöôùc maùt vaø chöa bao giôø gôïn
Veát phong traàn ñöa laïi ôû xa khôi (Traàn Thanh Maïi tr. 147).

Ñoaïn cuoái Khaûi Huyeàn truyeàn giaûng roõ raøng. Ñaát môùi ñaây, laø chaâu thaân Thieân Chuùa; muøa xuaân cuûa Haøn Maïc Töû tröôøng sinh baát töû, naêm cuûa muoân naêm, vì ôû Khaûi huyeàn, Chuùa ñaõ keát luaän: "Ta laøm môùi moïi vaät. Ta laø Alpha vaø Omega, laø Nguyeân lyù vaø Cöïc chung" (Ap. 21, 5-6)

Xuaân nhö yù tieán ñeán laø moät vuõ truï thôm tho vaø tinh khieát vì laø caøn khoân môùi döïng leân. ÔÛ ñaây, nhaø thô nhö rôïn ngôïp trong trinh nguyeân cuûa ñaát môùi, maø töôïng tröng laø Chieân con voâ taät vaø voâ toäi, laøm ngoïn ñeøn trinh baïch roïi saùng caû hoaøng thaønh. Thi só voäi nguyeän caàu röûa toäi:

Toâi van lôn thaàm goïi Chuùa Gieâ Su
Ban ôn xuoáng cho muøa xuaân hoân phoái
Xin tha thöù nhöõng caâu thô toäi loãi
Cuûa baøn tay thi só keû leân traêng ( tr. 74).

Vaø ñeå ngôïi ca vinh hieån cuûa Nguoàn thôm, nhaø thô ñaõ cao ngaâm moät gioäng long lanh thanh thoaùt:

Ta cho ra moät doøng thô raát maùt
Môùi tinh khoâi vaø thanh saïch baèng höông (tr. 70)

Theo Hoaøi Thanh -ngöôøi may maén hôn chuùng ta ñöôïc ñoïc toan boä thi phaåm- thì Caåm chaâu duyeân, thi phaåm cuoái cuøng, laø "trong treûo hôn caû" ( HT va HC sñd tr. 214). AÂu cuõng laø chuyeän laï . Gaùi queâ, töø ban sô ñaõ laø moät doøng suoái röøng vaån ñuïc, roài chaûy qua moät cuoäc ñôøi khoå aûi, chuyeân chôû khoâng bieát bao nhieâu traàn luïy, aáy maø daàn daø laïi gaïn loäc heát phuø traàm, ñeå ñoå ra ñaïi döông baèng moät daûi Caåm chaâu trong vaét. Thaät laø moät ñaëc ñieåm thaåm myõ thi ca.

Ñaát môùi coøn laø moät xöù röïc rôõ, cao sang vì xuaân mang teân moät loaøi ngoïc:

AÙnh haøo quang chan coùi ngaát löu ly
OÂi! Cao sang khoân ví, troïng ai bì
Treân nöôùc caû coù voâ vaøn chaâu baùu (tr. 67).

Nhöõng hình aûnh traùng leä nhö gaám, ngoïc, traân chaâu, thaát baûo nhuõ höông, moäc döôïc ñeàu muoán gôûi leân moät vinh hieån, nhö khi söù ñoà taû thaønh Jerusalem môùi trong kinh Khaûi huyeàn: "Thaønh aáy choùi saùng nhö moät vieân böûu thaïch, nhö bích ngoïc raïng ngôøi: töôøng thì xaây baèng bích ngoïc, thaønh thì xaây baèng vaøng roøng, tô nhö thuûy tinh trong vaét. Möôøi hai cöûa thì laøm baèng 12 hoät chaâu" (Ap 21, 11. 18 vaø 21). Döïa theo Khaûihuyeàn, toâi cho raèng nhöõng ñeàn ñaøi döï töôûng trong Haøn Maïc Töû laø moät phoùng theå cuûa Ñöùc tin Thieân Chuùa vì caûnh Boàng Lai cuûa AÙ ñoâng, caûnh thaàn tieân cuûa ñaïo gia khoâng coù caùi huy hoaøng, röïc rôõ ñoù.

Cuoái cuøng Xuaân nhö yù laø moät Thaùi Hoøa tuyeät ñoái, trong khoâng gian vaø thôøi gian. Thaùi Hoøa cuûa naêm muoân naêm, trôøi muoân trôøi. ÔÛ ñoù, trôøi thì bình an nhö nguyeät baïch, coøn nguôøi thì hoaøn haûo, no neâ nhôø traùi caây baèng ngoïc, voû baèng gaám. Coøn noùi chung:

Thieân haï thaùi bình vaø trôøi tuoân ôn phöôùc
Nhö trieàu thieân vôøn löôïn khaép khoâng gian (tr 71)

ÔÛ ñaây, saàu ñau ñaõ chìm trong queân laõng. Ñaát môùi khoâng coøn caûnh "cheát choùc, than khoùc, keâu ca hay ñau ñôùn nöõa" (Ap. 21, 4) vì nhöõng laâm luïy döôùi theá ñaõ qua. ÔÛ ñaây, taát caû ñeàu laø aùnh saùng. Vaø aùnh saùng laø linh thò cuoái cuøng bao truøm troïn veïn thi trình Xuaân nhö yù, ñoàng thôøi roïi laïi toaøn boä taùc phaåm Haøn Maïc Töû nhö moät thaùnh theå keát tinh trieàn mieân vöôn tôùi aùnh saùng, vöôn tôùi aùnh haøo quang chan choùi ngaùt löu ly. Hay trôû veà aùnh saùng. ÔÛ ñaây, chuùng ta ñi saâu vaøo ngoõ ngaùch cuoái cuøng trong Ñöùc tin Haøn Maïc Töû:

Ta öôùc ao ñaàu ñoäi muõ trieàu thieân
Vaø taém goäi ôû trong nguoàn aùnh saùng

Toâi seõ döøng laïi ñaây, döøng laïi ôû hình aûnh Nguoàn Aùnh saùng, vöøa laø moät vöôn tôùi, vöøa laø moät trôû veà. Muøa Xuaân nhö yù ñeïp tröùoc heát vì laø Xuaân, thöù ñeán vì noù laø Nhö YÙ, noù ñöa con ngöôøi veà vôùi Chuùa, veà vôùi Nguoàn. Vaäy Nguoàn AÙnh Saùngôû ñaây laø Alpha vaø Omega, vöøa laø coäi reã vöøa laø cöùu caùnh con ngöôøi. Vaø cô caáu thô Haøn Maïc Töû do ñoù goùi gheùm caû maïc khaûi Thaùnh Töï laãn lòch trình cöùu roãi. Toâi coù caûm giaùc ñaõ laøm xong moät baøi luaän maïch laïc. Baây giôø laø heát.

Tham voïng cuûa toâi trong baøi naøy laø ñeà nghò moät loái nhìn nhaát quaùn vaøo taùc phaåm Haøn Maïc Töû, trong giôùi haïn nhöõng baøi thô coøn löu truyeàn, nghóa laø treân moät söï nghieäp bò thôøi gian caét xeùn. Khai quaät cô caáu noäi taïi cuûa söï nghieäp ñoù, chuùng toâi laïi coøn mong öôùc roïi saùng nhöõng baøi, nhöõng caâu thô maø cxaùc nhaø pheâ bình xöa nay, töø Traàn Thanh Maïi ñeán Vuõ ngoïc Phan, caû thi só Quaùch Taán ñeàu cho laø khuùc maéc. Theo chuùng toâi, hieåu taát caû caùc caâu thô, caùc baøi thô trong moät taäp thô, chöa haún laø ñaõ hieåu toaøn boä taäp thô, ít nhaát cuõng ñoái vôùi ngöôøi vieát pheâ bình. Chuùng ta coøn phaûi hieåu lieân heä noäi taïi trong moãi taäp thô ñeå naém vöõng cô caáu saùng taïo cuûa thi só ít ra cuõng trong chuû quan ngöôøi ñoïc.

Lieân heä noäi taïi ñoù, toâi ñaët treân Ñöùc tin cuûa Haøn Maïc Töû. Toâi cuõng coù theå ñeà nghò moät neàn taûng khaùc: toâi choïn chuû ñeà naøy vôùi moät duïng yù: giaûi thích nhöõng nhaän xeùt coá höõu cuûa caùc nhaø pheâ bình tieân boái vaãn cho Haøn Maïc Töû laø nhaø thô Thieân Chuùa Giaùo , maø khoâng noùi roõ, noùi ñaày ñuû, taïi sao? Caùc vò ñoù thöôøng trích daãn nhöõng baøi thô, hay caâu thô coù aâm vang toân giaùo, coù hình thöùc tín ngöôõng nhö "Maria linh hoàn toâi"… Roài keát luaän; theo toâi thì chöa ñuû, vì moät ngöôøi khoâng coù Ñöùc tin cuõng coù theå keå raát nhieàu teân thaùnh, laøm thô ca tuïng Ñaáng Toái Linh, nhö ngaøy xöa Nguyeãn höõu Tieán hay Taûn Ñaø nhaéc tôùi Thöôïng Ñeá trong Quaû Döa Ñoû hay Giaác moäng con. Theo toâi, chuùng ta chæ coù theå noùi ñeán tín lyù trong moät taùc phaåm khi toaøn boä taùc phaåm ñoù tieàm aån Ñöùc tin trong cô caáu. Noùi khaùc ñi moät ngöôøi Thieân Chuùa Giaùo chöa haún laø keû ñoïc kinh vanh vaùch, maø laø ngöôøi ñem troïn cuoäc ñôøi mình ñaùp laïi lôøi goïi cuûa Ôn Treân, vaø moät thi só Thieân Chuùa Giaùo khoâng haún laø keû töï xöng laø thi só cuûa Ñaïo quaân Thaùnh giaù (tr. 74). Nhö Haøn Maïc Töû ñaõ töï nhaän, maø laø keû ñem caû söï nghieäp thiu ca cuûa mình aâm voïng laïi tieáng goïi cuûa Thöôïng Ñeá. Vaø dó nhieân khoâng phaûi laø keû "duøng thô ñeå truyeàn baù toân giaùo cuûa mình" nhö Quaùch Taán nhaän ñònh ôû trang 118 soá Vaên thöôïng daãn. Do ñoù maø toâi coá gaéng chöùng minh toaøn taäp thi phaåm Haøn Maïc Töû laø moät tieáng voïng cuûa Thaùnhb Töï.

Dó nhieân, trong taùc phaåm Haøn Maïc Töû coøn nhieàu veát tích cuûa moät nhaân baûn Vieät Nam. Tín ngöôõng Thieân Chuùa ñaõ naûy maàm treân moät Nhaân Baûn phieám thaàn vaø ña giaùo, thì hoàn thô Haøn Maïc Töû khoâng khoûi laøm moät laêng kính hoäi tuï roài phaùt huy nhieàu nguoàn saùng khaùc nhau, vaø hoã töông laãn nhau, nhö Giaùo Hoaøng Paul VI ñaõ tuyeân boá treân ñaøi phaùt thanh Veritas Chuùa Nhaät 29. 11 vöøa qua, nhaân chuyeán coâng du sang AÙ Ñoâng : "chuùng ta ñang ôû moät vuøng ñaát maø nhöõng tö traøo coå kính cuûa Ñoâng phöông vaø nhöõng traøo löu môùi meû hôn cuûa Taây phöông ñaõ keát hôïp laïi vaø laøm giaàu cho nhau". (Le monde ngaøy 1. 12. 1970 tr. 8 coät 1).

Vaø baïn ñoïc seõ hoan hyû neáu Quaùch tieân sinh thuû lôøi höùa "noùi veà Ñaïo töø bi trong thô Töû" vì seõ hieåu theâm moät khía caïnh cuûa thi phaåm, qua kieán thöùc uyeân baùc cuûa tieân sinh veà phöông dieän Phaät lyù cuõng nhö taùc phaåm Haøn Maïc Töû. Cuoái cuøng, vieát baøi naøy toâi cuõng coù hai haäu yù rieâng tö. Tröôùc laø ñeå giaûi moät lôøi höùa vôùi toaø soaïn Vaên töø hai naêm nay; moät ñeà taøi bao quaùt vaø heä troïng nhö vaäy ñoøi hoûi moät suy nghó daøi haïn, khieán anh Traàn Phong Giao cöù traùch toâi laø "theà caù treâ chui oáng".

Thuù ñeán laø hoài ñaàu naêm nay, toâi coù vieát moät vaøi ñieåm saùch veà vôû kòch Ngoä Nhaän cuûa Vuõ Khaéc Khoan. Baøi ñoù ñaõ gaây nhieàu hieåu laàm, nhaát laø trong nhöõng ngöôøi thaân cuûa toâi, cho laø toâi baát kính ñoái vôùi Ñöùc tin Thieân Chuùa; vaø toâi raát khoå taâm; neáu coù hieåu laàm ñoù, dó hieân loãi veà phaàn toâi, vieát khoâng kheùo, noùi khoâng troïn, lôøi khoâng thanh, yù khoâng minh. Vaäy baøi naøy vieát vaøo muøa Giaùng sinh, cho soá Vaên Giaùng Sinh neáu kòp leân khuoân vaø böu ñieän phaùt ñuùng kyø, seõ laø moät boå chính cho baøi tröôùc, vaø cuøng laø lôøi taï loãi thaønh khaån cuûa toâi.

Loøng thaønh khaån ñoù, cuûa rieâng toâi, nhaân muøa Hy voïng coøn laø caùnh hoa hueä töø moät löu vöïc xa xoâi göûi veà cho queâ höông yeâu daáu. (Val de Loire 12-1970, ñaõ ñaêng taïp chí Vaên,Saigon soá 179 ngaøy 1.6.1971)

Thieân Laâm