Ai cuõng thöôøng mô öôùc hay coá gaéng thöïc hieän ñeå ñaït ñöôïc nhöõng gì mình thích, hoaëc muoán vì chöa coù maëc daàu chöa bieát chaéc ñieàu mô öôùc coù ñem laïi lôïi ích hay khoâng, ngöôïc laïi, coi thöôøng nhöõng gì mình coù vaø ñang ñöôïc thuï höôûng. Chaúng haïn, duøng chieác xe cuõ, chuùng ta muoán coù chieác xe môùi, tieän nghi hôn, ñeïp hôn vaø coi boä oai hôn... neân ñaâu ñeå yù hoaëc nhaän ra chieác xe cuõ ñaõ vaø ñang giuùp chuùng ta raát nhieàu veà phöông tieän di chuyeån. Chieác xe cuûa toâi ñaõ böôùc vaøo tuoåi "laõo thaønh," sôn troùc nham nhôû, kieáng tröôùc raïn nöùt hai ñöôøng ngoaèn ngoeøo; moãi khi ñoùng cöûa xe, toâi laïi coù cô hoäi taäp theå thao cho ñoâi caùnh tay. Nhöng khi chôû goã söûa nhaø treân mui, yù nghó so saùnh giöõa coâng duïng xe cuõ vaø môùi chôït ñeán bôûi neáu noù laø chieác xe môùi coù leõ khoâng bao giôø toâi daùm chôû treân mui nhö theá maø laïi phaûi toán tieàn möôùn chôû. Thöïc teá hôn, coù leõ ít khi chuùng ta nghó ñeán giaù trò cuûa khoâng khí trong cuoäc soáng, coi söï thôû hít khí trôøi laø chuyeän bình thöôøng, khoâng coù chi ñaùng noùi. Ñoâi khi ngheït muõi cuõng chæ lo giaûi quyeát sao cho muõi thoâng chöù ít ngöôøi ñaët vaán ñeà giaû söû khoâng coù khoâng khí. Coù phaûi söï thôû hít khoâng khí laø moät söï töï nhieân cuûa moïi sinh vaät neân vì theá hieám ai ñeå yù ñeán?

Cuõng vaäy, laø ngöôøi Vieät Nam, ñöôïc nuoâi döôõng trong gia ñình Vieät, lôùn leân trong yù thöùc ngöôøi Vieät, ñöôïc hun ñuùc, daïy doã töø nôi gia ñình, xaõ hoäi, moâi tröôøng soáng vôùi taâm tình Vieät neân coù theå chuùng ta khoâng ñeå yù ñeán giaù trò cuûa mình. Thöû ñaët caâu hoûi, giaù trò cuûa gia ñình Vieät Nam goàm coù nhöõng ñieåm naøo vaø aûnh höôûng theá naøo ñoái vôùi cuoäc ñôøi cuûa moät ngöôøi Vieät? Duø coá gaéng caùch maáy, toâi caûm thaáy, chuùng ta chæ coù theå nghó tôùi ñöôïc vaøi phaàn traêm laø cuøng.

Coù ñieàu hay maø khoâng bieát thì laøm sao bieát ñöôïc ñieàu dôû cuûa mình? Khoâng bieát ñieàu hay cuûa mình laøm sao nhaän ñònh ñöôïc ñieàu hay cuûa ngöôøi khaùc ñeå hoïc theo. Vieát veà Höông Hoa Daân Vieät, toâi muoán duøng Tuïc Ngöõ, Ca Dao ñeå neâu leân nhöõng ñieåm cao ñeïp saün coù nôi vaên hoùa daân Vieät cuøng vôùi heä thoáng gia ñình maø chuùng ta ñang thöøa höôûng vaø baûo veä haàu mong truyeàn thoáng toát laønh naøy ñöôïc nhaän ra roõ hôn ñoàng thôøi naâng cao nieàm haõnh dieän veà giaù trò daân toäc; giaù trò ñang chaát chöùa trong töøng lôùp xöông, töøng thôù thòt nôi moãi ngöôøi mang doøng maùu ñoû da vaøng daân Vieät.

Caép saùch ñeán tröôøng luùc coøn nhoû, khoâng ai coù theå queân nhöõng taám baûng bìa cöùng xinh xaén daùn nôi lôùp hoïc. Ñaïi khaùi nhöõng baûng hieäu naøy ñöôïc ghi leân nhöõng caâu Tuïc Ngöõ, Ca Dao veà luaân lyù; chaúng haïn: TIEÂN HOÏC LEÃ, HAÄU HOÏC VAÊN; KHOÂNG THAØY ÑOÁ MAØY LAØM NEÂN; UOÁNG NÖÔÙC NHÔÙ NGUOÀN, v.v... Nhöõng baûng caùch ngoân luaân lyù ghi laïi nhöõng chaâm ngoân cao ñeïp veà giaù trò ñaëc tính ngöôøi Vieät vôùi muïc ñích giuùp cho hoïc sinh ghi nhôù naèm loøng taâm tình luaân lyù soáng maø moät ngöôøi Vieät Nam "ñuùng nghóa" neân noi theo vaø thöïc hieän trong cuoäc ñôøi cuûa mình. Ñaây chính laø moät phaàn vaên hoùa tinh thaàn moïi ngöôøi thöôøng noùi ñeán nhöng ít khi ñeå yù vì ñaõ quaù quen thuoäc naèm loøng vaø bôûi hay loän nghóa chöõ vaên hoùa vaø vaên minh. Vaên hoùa bao goàm vaên minh. Vaên hoùa laø loái soáng bieåu hieäu taâm tö luaân lyù. Vaên hoùa bao goàm phong tuïc taäp quaùn, ngoân ngöõ vaø nhöõng saûn phaåm cao ñeïp cuûa cuoäc soáng luaân lyù nôi con ngöôøi. Cuoäc soáng con ngöôøi ñöôïc uoán naén bôûi vaên hoùa daàu vaên hoùa do chính cuoäc soáng noäi taâm vaø thöïc taïi taïo thaønh.

Nhöõng daân toäc AÙ Ñoâng noùi chung vaø ngöôøi Vieät noùi rieâng, tö töôûng vaø cuoäc soáng ñi ñoâi vôùi nhau. Mình troïng cuoäc soáng minh chöùng quan nieäm, chieàu höôùng, tö töôûng chöù khoâng taùch rôøi tö töôûng khoûi cuoäc soáng nhö Taây AÂu. Ñieàu naøy ñöôïc nhaän thaáy roõ raøng nôi chính cuoäc soáng thöôøng ngaøy. Chuùng ta khoâng caàn giaáy tôø, chæ moät lôøi noùi ñôn sô, ngöôøi khaùc coù theå tin mình hay khoâng tuøy thuoäc vaøo xöa nay mình ñaõ soáng theá naøo. Do ñoù, ngöôøi Vieät khoâng coù saùch daïy soáng maø chæ coù Tuïc Ngöõ, Ca Dao. Chaúng haïn: "Coù ñi coù laïi môùi toaïi loøng nhau," "Yeâu nhau traùi aáu cuõng troøn, gheùt nhau boà hoøn cuõng meùo," hay "Gaép löûa boû baøn tay," hoaëc "Moät caâu nhòn baèng chín caâu laønh." v.v... Nhöõng saùch meänh danh "hoïc laøm ngöôøi" sau naøy, xeùt ra mang ñaëc tính quaù haïn heïp neáu khoâng muoán noùi laø ñaõ coi con ngöôøi nhö nhöõng boä maùy raäp khuoân caùc coâng thöùc theo loái nhìn, quan nieäm moät chieàu. Taâm tình con ngöôøi ñaâu phaûi nhö nhöõng boä maùy ñöôïc cheá saün theo moät khuoân maãu thì laøm sao coù theå raäp vaøo nhöõng coâng thöùc nhö moät coäng vôùi moät laø hai cuûa Ñaéc Nhaân Taâm, cuûa Laøm Theá Naøo Ñeå Trôû Thaønh Ngöôøi Ñaøn Baø Tuyeät Vôøi, v.v... Cuoäc soáng khoâng phaûi chæ coù nhöõng maãu möïc ñuùng vaø sai ñoái nghòch nhö traéng vôùi ñen, maø thöôøng thì trong caùi ñuùng bao haøm caùi khoâng hôïp lyù. Nguyeân nhaân cuûa moät söï vieäc ñem ñeán söï sai laàm laïi cuõng chöùa ñöïng nhöõng yeáu toá ñuùng. Söï sai laàm coù theå laø keát quaû cuûa söï thieáu hoøa hôïp cuûa caùc phaàn töû, yeáu toá maø thoâi. Kinh nghieäm soáng cho chuùng ta bieát, nhöõng söï vieäc chuùng ta phaûi ñöông ñaàu giaûi quyeát, cuõng nhö caùch ñoái xöû giöõa ngöôøi vôùi ngöôøi chaúng hoaøn toaøn traéng maø cuõng khoâng hoaøn toaøn ñen; chuùng nöûa noï, nöûa kia, hoaëc giaø beân naøy, non beân kia. Nhö theá, moät coäng vôùi moät ñoái vôùi cuoäc soáng coù theå khoâng phaûi laø hai maø laø ba hay boán hoaëc hôn keùm. Laáy moät thí duï ñieån hình veà giaùo duïc con caùi. Cha meï tuøy töøng luùc, tuøy nôi choán hay moâi tröôøng maø nghieâm ngaët hay khoan hoøa ñoái vôùi con caùi chöù khoâng phaûi luùc naøo cuõng khoù khaên, huøng hoå nhö quaân haèn quaân thuø hoaëc ngöôïc laïi luùc naøo cuõng nheï nhaøng deã chòu laøm lô cho con caùi hö ñi. Cha meï naøo khoâng thöông con; theá taïi sao phaûi söûa phaït? Khoâng coù lyù thuyeát naøo coi boä nghòch lyù, nghòch tình nhö caâu: "Thuoác ñaéng ñaõ taät" hay "Thöông con cho roi cho voït, gheùt con cho ngoït cho buøi." Theá taïi sao nhöõng caâu coi boä baát thöôøng naøy laïi laø maãu möïc baát huû cho giaùo duïc gia ñình Vieät Nam. Khoâng moät ngöôøi ngoaïi quoác naøo coù theå am hieåu ñöôïc giaù trò cuûa caâu tuïc ngöõ nghòch thöôøng naøy vì hoï khoâng laø ngöôøi Vieät, khoâng mang doøng maùu vaø khoâng ñöôïc haáp thuï vaên hoùa Vieät. Caâu noùi tuy nghòch thöôøng nhöng bao haøm suùc tích nhöõng chaân lyù giaùo duïc cho baát cöù daân toäc naøo. Hôn nöõa, loái soáng, tö caùch con ngöôøi coù theå phaàn naøo so saùnh vôùi ngheä thuaät trang ñieåm hay aên maëc..., ñaâu phaûi baát cöù ai neáu khoaùc leân chieác aùo maøu vaøng röïc rôõ cuûa Ñaéc Nhaân Taâm hay hôû naùch cuûa Laøm Theá Naøo Ñeå Trôû Thaønh Ngöôøi Ñaøn Baø Tuyeät Vôøi ñeàu trôû neân duyeân daùng haáp daãn...! Chuùng chæ laø nhöõng ñoà trang söùc caàn phaûi ñöôïc löïa choïn cho tuøy ngöôøi, tuøy tröôøng hôïp ñeå phuø hôïp vôùi cuoäc ñôøi soáng ñoäng.

Töø kinh nghieäm soáng; chuùng ta suy ra trieát lyù soáng, vaø trieát lyù soáng laïi hoäi nhaäp roài aûnh höôûng chính cuoäc soáng thöôøng ngaøy vaø nhöõng theá heä tieáp noái. Saûn phaåm cuûa trieát lyù thöïc duïng naøy nôi daân toäc Vieät Nam laø Tuïc Ngöõ, Ca Dao, Phong Dao... Chuùng ta bieát naèm loøng khaù nhieàu Tuïc Ngöõ, Ca Dao. Noùi ñuùng hôn, nhöõng caâu noùi thöôøng tình haèng ngaøy, chuùng ta ñang laëp laïi Tuïc Ngöõ, Ca Dao maø khoâng ñeå yù. Nhö theá, duøng Tuïc Ngöõ, Ca Dao ñeå minh chöùng giaù trò ngöôøi Vieät khoâng coù gì hôïp tình vaø hôïp lyù hôn.

Minh Höông trong cuoán Hoa Ñoàng Coû Noäi duøng Tuïc Ngöõ, Ca Dao vôùi muïc ñích "tìm veà nguoàn coäi" (tr. 9) "Giôùi thieäu... caùi ñoäc ñaùo, caùi cao ñeïp, caùi thaâm thuùy vaø caû muoân vaøn kinh nghieäm xaùc thöïc quí baùu chöùa ñöïng trong nhöõng baøi thô nhoû moät boä phaän cuûa neàn vaên chöông truyeàn mieäng" (tr. 7). Minh Höông cho raèng Tuïc Ngöõ, Ca Dao, neàn thi ca truyeàn mieäng ñaõ coù töø thôøi laäp quoác: "Nhö chuùng ta ñaõ bieát, vaên chöông truyeàn khaåu ñaõ xuaát hieän raát sôùm, vaøo caùi thuôû bình minh cuûa daân toäc môùi thaønh hình..." (tr. 8). Taùc giaû cuoán Hoa Ñoàng Coû Noäi ñöa ra nhaän xeùt Tuïc Ngöõ, Ca Dao laø moät phaàn vaên chöông bình daân (tr. 9) hay vaên chöông ñaïi chuùng (tr. 8) "do taäp theå saùng taùc, boå xung, söûa chöõa vaø phoå bieán lieân tuïc." Neàn vaên chöông naøy "ñaõ goùp phaàn ñaùnh ngaõ ñöôïc chaùnh saùch ñoàng hoùa thaâm ñoäc cuûa ngöôøi ngoaøi vaø ñaõ kieân quyeát baûo toàn ñöôïc neàn vaên hoùa daân toäc" (tr. 9). Maëc daàu teân goïi "vaên chöông daân gian," taùc giaû nhaän xeùt Tuïc Ngöõ, Ca Dao "laø boä baùch khoa bình daân truyeàn mieäng. Trong khi goùp nhaët, phaân tích, xeáp loaïi vaø tìm hieåu nhöõng caâu thô truyeàn mieäng aáy, chuùng toâi voâ cuøng ngaïc nhieân maø nhaän thaáy neàn Vaên chöông daân gian ñaõ ñeà caäp gaàn ñuû caùc ngaønh, caùc khoa: Y Döôïc, Sinh lyù, Canh noâng, Ngheà nghieäp, Thieân vaên, Vaïn vaät, Kinh teá, Di truyeàn, Taâm lyù, Phaân taâm v.v..." Theo Minh Höông, Tuïc Ngöõ, Ca Dao phaùt xuaát töø giôùi bình daân: "Ngöôøi bình daân thöôøng gaàn guõi vôùi thieân nhieân, thaùo vaùt vôùi coâng vieäc lao ñoäng haèng ngaøy, khoâng bò tieâm nhieãm saâu saéc moät giaùo lyù, moät tö töôûng naøo trong saùch vôû neân hoï raát ñoåi thöïc teá trong tö töôûng vaø trong caû haønh ñoäng nöõa. Soáng thì ñôn sô, noùi naêng thì bình dò neân vaên chöông ñoái vôùi hoï cuõng phaûi 'Vaên hay chaúng loï ñaët daøi, vöøa môû ñaàu baøi ñaõ bieát vaên hay.' Thaät theá, hoï coù thì giôø ñaâu maø 'con caø, con keâ, con deâ, con ngoãng' hoï chæ 'aên moät ñoïi, noùi moät lôøi.' Noùi nhö theá, vaên cuûa hoï ñaâu coù phaûi coäc caèn, luùng tuùng, traùi laïi hoï raát saønh soûi trong vieäc löïa choïn chi tieát thích thuù ñeå loâi cuoán ngöôøi nghe. Nhieàu khi hoï laïi taùo baïo duøng nhieàu hình thöùc myõ töø ñeå caâu thô troâi chaûy moät caùch duyeân daùng yù nhò hôn" (tr. 253).

Baûo Vaân quan nieäm Tuïc Ngöõ, Ca Dao coù tröôùc thôøi kyø Trung Hoa ñoâ hoä vaø do nhöõng ngöôøi bình daân dieãn taû tö töôûng, taâm tình baèng nhöõng caâu vaên truyeàn mieäng: "Rieâng veà maët Vaên hoïc, Toå tieân chuùng ta ñaõ hoïc chöõ Nho, vieát chöõ Nho, haáp thuï tö töôûng vaø hoïc thuaät cuûa boïn ngöôøi thoáng trò. Maõi tôùi ñaàu Theá kyû thöù 13 (ñôøi nhaø Traàn) môùi coù moät soá Nho syõ Vieät Nam, moâ phoûng theo vaên thô chöõ Haùn maø saùng taùc ra moät soá thi ca baèng chöõ Noâm. Tuy vaäy tröôùc ñoù, nhöõng ngöôøi bình daân ñaõ ñem tö töôûng, taâm tình cuûa mình ra maø dieãn taû baèng nhöõng caâu vaên vaàn roài truyeàn mieäng ñi vôùi nhau. Ñoù chính laø hình thöùc ñaàu tieân cuûa Tuïc Ngöõ vaø Ca Dao. Traûi qua naêm, thaùng, caùc caâu ñoù ñöôïc theâm bôùt, söûa chöõa, goït giuõa ñeå roài tôùi ngaøy nay, chuùng ta ñaõ coù moät kho taøng voâ cuøng quyù giaù trong neàn Vaên hoïc Bình daân..." (Tuïc Ngöõ Ca Dao vaø Daân Ca; tr. 3).

Nôi phaàn "Nhaän Xeùt Chung veà Ca Dao," Ñaøo Vaân Hoäi cuõng cho raèng Ca Dao laø saûn phaåm cuûa daân queâ: "Ca dao töùc laø nhöõng caâu haùt thoâng thöôøng cuûa daân gian, laø saûn phaåm chung cuûa daân toäc, truyeàn tuïng töø theá heä naøy sang theá heä kia, laø tieáng noùi cuûa taâm hoàn nam nöõ ôû nhöõng nôi ñoàng luùa, röøng ruù, nuùi ñoài" (Phong Tuïc Mieàn Nam qua Maáy Vaàn Ca Dao; tr. 7). Nguyeãn Taán Long vaø Phan Canh coù ñoàng quan ñieåm veà vaên hoïc bình daân nhö tieáng noùi phaûn aûnh cuûa giôùi bình daân: "Traùi ngöôïc vôùi vaên hoïc baùc hoïc, neàn vaên hoïc bình daân phaûn aûnh taâm tö ñaïi ña soá quaàn chuùng ngheøo khoå, doát naùt, tieáng noùi cuûa hoï laø tieáng noùi chung cuûa lôùp ngöôøi cuøng soáng trong moät hoaøn caûnh, maø cuõng laø tieáng noùi chaân thaønh nhaát cuûa moãi daân toäc trong sinh hoaït xaõ hoäi" (Thi Ca Bình Daân Vieät Nam; taäp 1; tr. 12).

Nguyeãn Höõu Nghóa, Dieäu Taàn, Minh Ñaïo, vaø Trieàu Kheâ trong nhöõng baøi vieát nôi Nguyeät San Laøng Vaên soá 102 thaùng 2 naêm 1993; Toronto, Canada coù nhöõng quan ñieåm hôi khaùc veà Tuïc Ngöõ, Ca Dao. Theo Nguyeãn Höõu Nghóa, "...beân caïnh ñoù, vaên chöông truyeàn khaåu laïi raát phong phuù, vaø laø phöông tieän phoå bieán moät phaàn caùc saùng taùc cuûa nhaø nho..." (Laøng Vaên; soá 102; "Sô Thaûo veà Tuïc Ngöõ, Ca Dao;" tr. 12). Dieäu Taàn cho raèng: "Khoâng nhö vaên chöông baùc hoïc, vaên thi só thöôøng choïn caâu löïa chöõ ñeõo goït lôøi yù raát chau chuoát; vaên chöông bình daân ñôn giaûn, moäc maïc nhöng khoâng thoâ tuïc." (Laøng Vaên; soá 102; tr. 41). Nôi phaàn cuoái baøi vieát khi ñöa leân "caùi khoân, caùi nghòch ngôïm dí doûm cuûa phaùi nam," Dieäu Taàn vieát tieáp: "Tuy laø töôûng töôïng nhöng anh noâng daân ñaõ kheùo duøng ngoa ngöõ ñeå bieåu loä tình thöông yeâu..." (Laøng Vaên; soá 102; 1993; "Nhöõng Chöõ Taøi Tình Trong Ca Dao;" tr. 43). Coù theå noùi Dieäu Taàn cuõng ñoàng yù kieán Ca Dao phaùt xuaát töø giôùi bình daân maëc daàu quan nieäm "Ca dao laø thô laø nhaïc cuûa ñaïi chuùng ñöôïc gaïn loïc qua nhieàu vaên thi nhaïc só khuyeát danh" (tr. 41). So saùnh moät soá caâu Tuïc Ngöõ, Phong Dao ñöôïc phoå bieán nôi mieàn Nam vaø mieàn Baéc Vieät Nam, Minh Ñaïo xaùc quyeát vaên chöông bình daân do ngöôøi bình daân saùng taùc: "Ngöôøi bình daân mieàn Nam duøng nhieàu caâu, nhieàu tieáng goác Haùn hôn ngöôøi bình daân mieàn Baéc..." (Laøng Vaên; soá 102; 1993; "Vai Troø cuûa caùc Tieáng, caùc Caâu Goác Haùn trong Vaên Chöông Bình Daân VN;" tr. 45). Minh Ñaïo ñöa ra nhaän xeùt vaên chöông bình daân laø thaønh luõy ngaên chaän vaên hoùa Haùn cho neân ngaøy nay chuùng ta coù ngoân ngöõ Vieät maø khoâng phaûi hoïc tieáng Taøu: "Trong gaàn 1000 naêm ñoâ hoä ngöôøi Vieät, vaên hoùa Trung Hoa ñaõ aûnh höôûng raát saâu ñaäm nôi trieàu ñình vaø caùc taàng lôùp só phu, nhöng laïi khoâng thaám noåi xuoáng taàng lôùp quaàn chuùng. Cuoái cuøng ngöôøi Trung Hoa baïi caû veà quaân söï laãn vaên hoùa. Nhôø theá ngaøy nay chuùng ta môùi coù ngoân ngöõ vaên töï maø noùi, maø vieát, khoâng caàn phaûi hoïc tieáng Taøu." (tr. 47-48). Trong khi Trieàu Kheâ laïi quan nieäm hôi khaùc qua baøi vieát "Cuï-Theå-Hoùa vaø Kòch-Tính Trong Ca-Dao": "Traùi vôùi vaên chöông baùc hoïc, vaên chöông quaàn chuùng laø ca dao, khoâng ñuû töø ngöõ tröøu töôïng ñeå dieãn taû yù tình, cho neân caùc taùc giaû khuyeát danh cuûa ca dao ñaõ laáy nhöõng gì taû thöïc, coù ñuû kích thöôùc ba chieàu, ñeå ñöa vaøo nhöõng caâu thô bình dò." (Laøng Vaên; soá 102; tr. 48). Tuy theá, qua baøi vieát, Trieàu Kheâ cho raèng hai ñaëc tính cuï theå hoùa vaø kòch tính cuûa Ca Dao coù theå ñaõ laø nguoàn phaùt xuaát cho caùc boä moân khaùc: "Theá môùi bieát, ngöôøi Vieät chaúng nhöõng ñaõ giaøu hoàn thô, maø ca-dao coøn coù kòch tính. Coù leõ chính vì hai ñaëc-tính naøy maø sau ca-dao, caùc boä moân ca nhaïc kòch bình daân nhö tuoàng, cheøo, haùt boä, caûi-löông,... ñaõ phaùt-trieån maïnh vaø phoå-bieán raát nhanh" (tr. 51).

Xeùt veà nguoàn goác Tuïc Ngöõ, Ca Dao, khoâng ai coù theå xaùc quyeát roõ raøng töø ñaâu ra. Noùi raèng töø giôùi daân queâ "chaân laám tay buøn" nôi mieàn ñoàng ruoäng hay nöông raãy coù cuoäc soáng ngheøo naøn, suoát ngaøy vaát vaû vaät loän vôùi mieáng côm manh aùo vaø khoâng bao giôø coù cô hoäi ñaët chaân tôùi lôùp hoïc, chæ qua lôøi noùi ñoái ñaùp töï nhieân naåy sinh töø taâm hoàn chaát phaùc moäc maïc khi ñoái dieän vôùi caûnh vaät thieân nhieân maø phaùt sinh ra ñöôïc nhöõng caâu noùi coù vaàn ñieäu, mang yù nghóa saâu saéc laø moät ñieàu phaûn töï nhieân, khoâng hôïp lyù luaän, suy nghó. Hôn nöõa, chöõ "daân gian" hay "bình daân" ñöôïc duøng gheùp chung vôùi hai tieáng "vaên hoïc" khoâng theå ñöôïc hieåu theo nghóa chæ rieâng cho lôùp ngöôøi queâ muøa moäc maïc maø bao goàm taát caû daân chuùng töø giôùi daân queâ chaát phaùc tôùi nhöõng thaønh phaàn hoïc thöùc khoa baûng bôûi chöõ "vaên hoïc" töï noù ñaõ mang yù nghóa nhaän thöùc vaên chöông. Thöû xeùt hai caâu tieáng loùng "Boû ñi Taùm" vaø "Cho caùi buùa" ñöôïc duøng raát thònh haønh vaøo ñaàu thaäp nieân baåy möôi cuûa theá kyû hai möôi, mang caû moät giai thoaïi xuaát xöù nhöng ñaõ khoâng ñöôïc xeáp vaøo vaên chöông bình daân do tính chaát thieáu phoå quaùt cuûa chuùng. "Boû ñi Taùm" baét nguoàn töø chöông trình truyeàn thanh mang yù nghóa "chuyeän khoâng ra gì chaúng neân ñeå yù tôùi." "Cho caùi buùa" naåy sinh töø nhoùm lính gaùc ñaùnh pheù (xì toá) baét ñaàu töø loái noùi dieãn taû hôn keùm con taåy: "thua tí li taây (giaø), tí li ñaàm (ñó)" trong tröôøng hôïp hai ngöôøi chôi baøi coù hai ñoâi gioáng nhau (chaúng haïn hai ñoâi xì) treân maët baøi ñöôïc laät ngöûa. Vôùi tính chaát lyø lôïm cuûa nhöõng tay thua baïc luùc cuøng, cho duø hôn tí li taây hay tí li ñaàm thì cuõng thua "tí li voà" (choäp tieàn roài chaïy). Voà (danh töø) laø duïng cuï duøng ñeå ñaäp chaân coät baèng goã coù caùn cho deã caàm. Voà vaø choäp (ñoäng töø) duøng trong caâu noùi coù nghóa töông ñoàng chæ haønh ñoäng trong khi caùi voà vaø caùi buùa laø hai vaät coù cuøng coâng duïng ñeå ñaäp. Loái dieãn taû "Cho caùi voà" hay "Cho caùi buùa" nôi kieåu noùi thoâng thöôøng mang yù nghóa khoâng ñoàng yù tuøy theo töøng tröôøng hôïp... Ñaõ ñöôïc xöû duïng moät caùch quaûng baù nôi daân gian mieàn Nam Vieät Nam thôøi ñoù nhöng vì khoâng mang ñaëc tính phoå quaùt cuûa caâu noùi neân "Cho caùi buùa," "Boû ñi Taùm" bò chìm vaøo laõng queân, khoâng theå so saùnh vôùi nhöõng caâu moäc maïc chaúng haïn: "AÊn nhö hoå," "Meøo caäy choù xôi," "Raâu oâng caém caèm baø," hay "Ao saâu toát caù" v.v... Ñaët vaán ñeà nhö theá, nhöõng caâu Tuïc Ngöõ, Ca Dao coù theå coù xuaát xöù ñaëc bieät naøo ñoù ñeå ñöôïc truyeàn tuïng roäng raõi nhöng nhöõng giai thoaïi xuaát xöù naøy khoâng ñöôïc ghi cheùp laïi. Tuïc Ngöõ, Ca Dao coù theå laø nhöõng caâu noùi goïn gaøng thuaän vaàn luaät thi phuù, trích töø truyeän hay vaên thô. Chaúng haïn caâu: "Chöa ñoã oâng ngheø, ñaõ ñe haøng toång" ñöôïc cho raèng phaùt xuaát töø truyeän nguï ngoân "Choù Ñaù Vaãy Ñuoâi," hoaëc caâu "Chöõ taâm kia môùi baèng ba chöõ taøi" laø caâu trong Ñoaïn Tröôøng Taân Thanh. Nhöõng caâu naøy ñöôïc daân gian duøng nhieàu, dieãn taû ngaén goïn nhöng haøm chöùa khaù ñaày ñuû yù nghóa ñoàng thôøi ñoù cuõng laø moät ñieàu ñuùng phoå quaùt. Hôn nöõa, coù theå so saùnh Tuïc Ngöõ, Ca Dao vôùi loái noùi ñieån tích; ñieån tích nhaéc laïi yù caâu truyeän aùp duïng trong tröôøng hôïp noùi ñeán töông ñöông vôùi yù nghóa aùm chæ chaát chöùa nôi caâu truyeän; Tuïc Ngöõ, Ca Dao noùi leân ñieàu chung ai cuõng coù theå nhaän thaáy.

Xeùt veà nguoàn goác Tuïc Ngöõ, Ca Dao laïi caàn ñaët vaán ñeà taïi sao caâu noùi ñöôïc quaûng baù roäng raõi trong daân gian. Moät ñieàu naøo ñoù muoán cho nhieàu ngöôøi bieát tôùi ñoøi hoûi khoâng nhöõng vò theá nguoàn goác phoå bieán maø moâi tröôøng phoå bieán ñoùng vai troø quan troïng khoâng keùm. Neáu caâu noùi phaùt xuaát töø tröôøng hôïp ñoái ñaùp giöõa hai ngöôøi, laøm sao keû khaùc coù theå nhaän ra vaø ai ñeå yù roài ñem phoå bieán? Do ñoù, moät ñieàu chaéc chaén, Tuïc Ngöõ, Ca Dao thoaït ñaàu ñöôïc phoå bieán baét nguoàn töø nhöõng vò theá coù taàm aûnh höôûng ñaïi chuùng. Ñoàng thôøi ñieàu kieän cho moät caâu noùi ñöôïc daân gian haáp thuï roài ñem ra xöû duïng caàn coù ñaëc tính phoå quaùt ai cuõng coù theå nhaän ra giaù trò qua kinh nghieäm soáng. Bao nhieâu vaàn thô yù nhò, bao nhieâu baøi haùt xuaát saéc chæ ñöôïc nhaän ra sau caû moät thôøi gian daøi tröôùc khi ñöôïc ñem leân baùo chí hay nhöõng chöông trình vaên ngheä hoaëc caùc phöông tieän truyeàn thoâng ñaïi chuùng... Moät baùc noâng daân coù yù nghó tuyeät vôøi muoán ñem ra phoå bieán phoûng ñaõ ñöôïc ai ñeå yù? Roài cô hoäi naøo cho baùc phoå bieán tö töôûng mình? Kieán thöùc phoå quaùt ñaâu cho baùc coù tö töôûng phuø hôïp ñaïi chuùng ñeå xeáp thaønh caâu noùi cho coù vaàn ñieäu deã nghe, deã nhôù...?

Tuïc Ngöõ, Ca Dao thöôøng duøng ngoân töø ñôn giaûn moäc maïc dieãn taû nhöõng hình aûnh ai cuõng coù theå nhìn thaáy nôi mieàn thoân queâ ñeå ñöa leân tieáng noùi taâm tình cuûa daân Vieät neân ñaõ bò cho raèng ñoù laø saûn phaåm cuûa giôùi bình daân. Traùi laïi, ñoïc nhöõng caâu Tuïc Ngöõ, nhöõng vaàn Ca Dao, daãu ñöôïc duøng boái caûnh vaø söï vieäc xaûy ra choán daân queâ, nhöõng caâu naøy vaãn haøm chöùa saéc thaùi luaân lyù saâu ñaäm coù theå noùi ñoù laø tuùi khoân voâ taän cuûa moät daân toäc; bôûi vaäy chaúng laï gì Tuïc Ngöõ, Ca Dao ñaõ ñöôïc naâng leân haøng "Kinh Vieät Nam." Xeùt nhö theá, Tuïc Ngöõ, Ca Dao döôùi hình thöùc thô vaên hoaëc veø v.v... phaûi laø saûn phaåm cuûa giôùi thöùc giaû, töùc caûnh sinh tình trong nhaän thöùc luaân lyù. Thöû hoûi laøm sao giôùi bình daân khoâng hoïc haønh coù cô hoäi noùi leân ñöôïc caûm nhaän "Laøm giaøu coù soá, aên coã coù phaàn"? Daãu tin vaøo Trôøi, daãu kinh nghieäm "Soá khoù laøm chaúng neân giaàu," nhöng döïa vaøo ñaâu laøm goác gaùc cho caâu noùi hoaøn chænh goïn gaøng ñeán ñoä duø theâm voâ baát cöù chöõ naøo cuõng thöøa hoaëc boû bôùt chæ daáu phaåy ñaõ laø moät söï thieáu soùt khoâng theå chaáp nhaän. Hôn nöõa, xeùt tính chaát caâu tuïc ngöõ "Laøm giaøu coù soá, aên coã coù phaàn," giôùi bình daân sao coù theå ñaët vaán ñeà aên coã coù phaàn nôi heä thoáng laøng xaõ ngaøy xöa. Môùi chæ thoaùng qua nhaän xeùt ñôn giaûn naøy ñaõ coù theå noùi Tuïc Ngöõ, Ca Dao laø saûn phaåm cuûa yù thöùc luaân lyù cao ñoä ñöôïc phaùt xuaát töø taâm hoàn vaên chöông thi phuù loàng trong boái caûnh soáng daân queâ giuùp cho ngöôøi bình daân deã nhôù ñeå truyeàn ñaït... hay noùi caùch khaùc, moät thöù vaên chöông truyeàn khaåu, moät loaïi kinh ñi saâu taän loøng daân toäc... noùi leân taâm tình, luaân lyù, trieát lyù soáng, caùch xöû theá maø daân Vieät neân theo cuõng nhö trình baøy thöïc traïng taâm lyù con ngöôøi vaø cuoäc soáng.

Ñöôïc goïi laø vaên chöông bình daân bôûi duøng boái caûnh mieàn daân queâ, Tuïc Ngöõ, Ca Dao khoâng mang tính chaát bình daân chuùt naøo; coù chaêng caùch duøng chöõ chính xaùc laïi phuø hôïp vôùi luaät baèng traéc cuûa thô khieán cho vaàn ñieäu ñoái öùng hoøa hôïp ñoàng thôøi haøm chöùa nhaän thöùc saâu xa neân coù theå duøng trong nhieàu tröôøng hôïp. Chaúng haïn caâu ca dao: "Baàu ôi thöông laáy bí cuøng, tuy raèng khaùc gioáng nhöng chung moät giaøn." Hai chöõ "baàu" vaø "bí" mang tính caùch ñaïi dieän phoå quaùt cho nhieàu phe phaùi ñoái nghòch. Tieáng "ôi" nhaân caùch hoùa giôùi "baàu, bí," vaø neáu khoâng coù taàm nhìn bao quaùt döïa treân loøng nhaân haäu, thöông yeâu pha ñaëc neùt gaàn guõi nhöng xoùt xa vì thöïc traïng xaõ hoäi sao coù theå ñaët vaøo mieäng tieáng "ôi" sinh ñoäng hoùa, than thôû, nhöng nheï nhaøng trìu meán naøy? Hôn nöõa, ñoái vôùi giôùi bình daân trong moät cô caáu xaõ hoäi ñöôïc ñaët döôùi quan nieäm soáng hoøa hôïp theo thöù töï lôùp lang cuûa "Tam Cöông, Nguõ Thöôøng vaø Tam Toøng, Töù Ñöùc," loái ñoái xöû, sinh hoaït ñöôïc khuoân maãu hoùa theo nhöõng taäp tuïc xaõ hoäi cuõng nhö giaùo ñieàu luaân lyù, con daân chæ coù theå nghó tôùi nhöõng gì phaûi theo, nhöõng leä phaûi giöõ do ñoù bò aûnh höôûng nôi caùch phaùt bieåu. Caâu ca dao, "Baàu ôi thöông laáy bí cuøng, tuy raèng khaùc gioáng nhöng chung moät giaøn" khoâng ñöôïm duø chæ phaûng phaát tính chaát giaùo ñieàu phaûi theo maø ngöôïc laïi noùi leân söï ñeà nghò gôïi yù. Leõ taát nhieân, xeùt theo taâm lyù chung, khoâng ai muoán "bò" hoaëc "phaûi" laøm theo moät ñieàu gì, hay trong tröôøng hôïp chaúng ñaëng ñöøng phaûi theo moät khuoân maãu naøo ñoù thì cuõng chæ laø mieãn cöôõng. Caâu ca dao thoaït nghe mang tính chaát mô maøng cuûa leõ "neân" laïi bao dung khoâng baét buoäc ñeå ngöôøi nghe töï höôùng loøng chaáp nhaän. Bình thöôøng trong khuoân maãu luaân lyù, hai chöõ "thöông laáy" hay ñöôïc duøng theo loái bình daân "phaûi thöông" hoaëc laø "neân thöông." Thoaït nghe "Baàu ôi thöông laáy bí cuøng" ai khoâng caûm thaáy caâu noùi ñôn sô coù gioïng ñieäu a aù phaùt xuaát töï loái noùi daân queâ nhö "OÂng phaûi, oâng neân mua laáy, giaønh laáy, ñoøi laáy..." Ñaøng naøy ñoäng töø "thöông laáy" ñöôïc ñi lieàn theo lôøi môøi goïi "baàu ôi" mang tính chaát thoâi thuùc ñaùnh ñoäng taâm hoàn chöù khoâng boù buoäc, baét laøm theo khieán ngöôøi nghe coù khuynh höôùng chieàu theo maø khoâng coù yù nghó phaûn khaùng voâ tình thöôøng coù nôi loái noùi bình daân luoân luoân keøm theo tieáng "phaûi" hoaëc ñeå yù cho lòch söï hôn thì tieáng "neân" hay "caàn".

Nhö theá, daãu caâu luïc baùt "Baàu ôi thöông laáy bí cuøng, tuy raèng khaùc gioáng nhöng chung moät giaøn" tuy duøng nhöõng chöõ bình dò, ñöôïc phaùt sinh töø caûm öùng töùc caûnh nôi moät giaøn baàu bí cuøng leo nhöng mang ñaày huøng khí cuûa moät só phu taâm can naëng nôï vôùi tình töï queâ höông. Bình thöôøng, khi noùi ñeán hai tieáng queâ höông, ngöôøi ta chæ coù theå nghó tôùi nôi "choân nhau caét roán" ñöôïc goïi laø laøng, xaõ, hay cuøng laém laø mieàn, vuøng mình ôû. Ñaøng naøy, taùc giaû caâu ca dao ñaõ coù caùi nhìn vöôït haún quan nieäm bình thöôøng maø ñoàng hoùa chieác giaøn vôùi moät quoác gia trong ñoù baàu vaø bí töôïng tröng cho nhöõng nhoùm ñoái nghòch tranh giaønh ñeå roài töø ñoù voâ tình hay höõu yù mang aån yù theâm nghóa xaây döïng nôi ñoäng töï "thöông" cho ñaát nöôùc ñöôïc aùm chæ bôûi chieác giaøn. Giôùi naøo coù theå nhìn chieác giaøn baàu, giaøn bí lieân töôûng tôùi giaûi sôn haø? Giôùi naøo môùi coù theå caûm nhaän ñöôïc nieàm ñau tranh giaønh cuûa caùc phe phaùi trong moät quoác gia...?

Thöû xeùt theâm caâu: "Ñaàu ngoøi coù con ba ba, keû goïi con traïnh, ngöôøi la con ruøa." Môùi thoaït nghe, caâu luïc baùt coù veû raát taàm thöôøng vaø hieån nhieân theo kinh nghieäm soáng haèng ngaøy. Nhöng neáu ñaët vaán ñeà taïi sao laïi ñöa leân söï nhaän ñònh khaùc bieät veà moät con ba ba qua nhöõng teân goïi khoâng gioáng nhau, caâu ca dao mang yù nghóa roäng lôùn hôn. Soáng trong vuøng gaàn ñaàu ngoøi, ngöôøi daân taát nhieân raát quen thuoäc vôùi nhöõng lôøi noùi thöôøng duøng hoaëc teân caùc con vaät, caây coû, ñòa danh hay tieáng loùng; nhö vaäy con ba ba vaø con ruøa chaúng coù gì laï luøng ñoái vôùi daân chuùng coù cuoäc soáng ngheøo naøn phaûi moø cua baét oác kieám theâm thöïc phaåm phuï thuoäc laøm ñoà aên vôùi côm gaïo. Hoûi thöû baát cöù ngöôøi bình daân naøo soáng nôi mieät ñoàng ruoäng, hoï seõ noùi cho bieát neáu con ba ba ñaõ caén thì duø coù saám seùt noåi leân cuõng khoâng nhaû hoaëc muoán "thòt" ba ba phaûi laøm sao, naáu ba ba caàn nhöõng gì, aên ñöôïc nhöõng phaàn naøo, hay mu con ruøa khaùc mu con ba ba theá naøo. Nhö theá, nôi mieàn queâ, neáu coù con ba ba ôû ñaàu ngoøi chöa chaéc ñaõ coù tieáng ñoàn cho ngöôøi khaùc bieát maø ngöôïc laïi chæ coù tieáng ñoàn ai ñaõ baét ñöôïc con ba ba aáy veà laøm thòt.

Vaäy taïi sao laïi ñaët vaán ñeà "keû goïi con traïnh, ngöôøi la con ruøa?" Vaø duø cho noù laø con ba ba hay laø con gì ñi nöõa thì coù chi ñaùng noùi. Theá neân caâu ca dao nhaán maïnh nôi phaàn taùm chöõ keû noùi laø con naøy vaø ngöôøi tuyeân boá con kia, toû ra mình bieát nhöng bieát traät bôûi noù chaúng phaûi laø con traïnh cuõng khoâng phaûi laø con ruøa. Taát nhieân, ñieàu aùm chæ cuûa caâu ca dao "Ñaàu ngoøi coù con ba ba, keû goïi con traïnh, ngöôøi la con ruøa" khoâng ñöôïc duøng cho giôùi daân queâ moäc maïc maø mang tính chaát dieãu côït nhaïo cöôøi nhöõng ngöôøi coå voõ cho ñieàu mình khoâng bieát... Xeùt veà loái duøng chöõ, hai caëp "keû goïi, ngöôøi la," khoâng mang tính chaát bình daân cuûa ngöôøi mieät vöôøn töôïc, ñoàng ruoäng chuùt naøo. "Keû goïi" vaø "ngöôøi la" mang cuøng moät yù nghóa nhöng ñoái nhau chænh vaän nhö hai thaønh phaàn chaúng ñoäi trôøi chung, khoâng phaûi laø loái noùi thoâng thöôøng laïi ngöôïc caùch phaùt bieåu cuûa ngöôøi daân queâ. Caâu ca dao luïc baùt ñöôïc baäc thöùc giaû duøng boái caûnh nôi mieàn queâ ñeå dieãu côït veà ñieàu chöôùng tai gai maét nôi nhöõng ngöôøi mieäng hoâ haøo, tuyeân boá moät caùch ñao to buùa lôùn, hay laïm duïng chuyeän gì vôùi möu ñoà thaàm kín naøo ñoù. Theá môùi bieát, ngöôøi xöa noùi vaäy, nhöng mang yù töù bao haøm chöa chaéc ñaõ vaäy... Caùch duøng chöõ ñôn sô gheùp yù nheï nhaøng laïi thaâm thuùy ñi saâu vaøo taâm lyù con ngöôøi moïi thôøi moïi nôi phaûi laø saûn phaåm töø nhöõng boä oùc tuyeät vôøi cuûa giôùi só phu thöùc thôøi laên loùc kinh nghieäm ñôøi.

Xeùt veà ñaëc tính cuûa thô vaên hay giaûng thuyeát, chæ nhöõng ngöôøi thöïc söï am töôøng moät vaán ñeà naøo ñoù môùi coù theå dieãn taû baèng nhöõng lôøi noùi ñôn giaûn, bình dò ai cuõng coù theå hieåu ñöôïc. Ngöôøi naøo caøng duøng nhöõng lôøi ñao to buùa lôùn hoaëc saùo ngöõ bao nhieâu caøng khoâng hieåu roõ ñieàu mình noùi baáy nhieâu. Hôn nöõa, söï caûm nhaän traïng thaùi luaân lyù hay tö töôûng qua döõ kieän thöïc taïi ñöôïc phaùt xuaát töø taâm hoàn chöù khoâng do möùc ñoä thaêng hoa hoaëc uoán naén döõ kieän. Ñöa leân hình aûnh töï nhieân moät caùch ñôn sô "Tung taêng nhö caù trong lôø" ai cuõng coù theå nhaän thaáy ñeå roài noùi leân nhaän thöùc veà hoaøn caûnh naøo ñoù nôi cuoäc ñôøi "Trong khoâng ra ñöôïc ngoaøi ngôø raèng vui" khoâng theå ñöôïc cho laø ñôn sô, chaát phaùc, moäc maïc, ñôn giaûn, bình daân, bình dò, v.v... Duøng döõ kieän ñôn sô noùi leân qua lôøi moäc maïc, bình dò ñeå dieãn giaûi nhaän thöùc luaân lyù, taâm lyù... cuoäc ñôøi nhö theá môùi thöïc söï chöùng toû taøi naêng vaên chöông tuyeät vôøi cuûa haøng thöùc giaû. Khoâng deã gì hieåu noåi hai chöõ "bình daân" hoaëc "daân gian."