ngaøy maát cuûa thi só Coâng Giaùo Haøn Maïc Töû

Ngöôïc doøng thôøi gian trôû veà vôùi gia taøi Vaên Chöông Vieät Nam, ngöôøi ta thaáy vaøo thaäp nieân 1930, moät Phong Traøo Thô Môùi ñaõ xuaát hieän treân thi ñaøn vaø ñaõ môû ra moät kyû nguyeân thô tieán boä phoùng khoaùng thay theá cho nhöõng vaàn thô Ñöôøng Luaät coå kính vôùi nhöõng nieâm luaät khaét khe goø boù.

Do aûnh höôûng cuûa traøo löu thô môùi trong Vaên Chöông Phaùp, nhöõng vaàn thô môùi ñaày saùng taïo, chaát chöùa hoàân thô, phong phuù ña daïng naøy ñaõ thuùc ñaåy caû moät phong traøo saùng taùc thô môùi trong daân gian. Trong ñoù xuaát hieän nhieàu nhaø thô teân tuoåi nhö Theá Löõ, Xuaân Dieäu, Löu Troïng Lö, Nguyeãn Bính, Cheá Lan Vieân, Haøn Maïc Töû ... Nhöõng taøi naêng thô môùi danh tieáng naøy ñaõ thuùc ñaåy neàn thi ca cuûa daân toäc Vieät böôùc vaøo nhöõng chaëng ñöôøng môùi ñaày hoa thôm coû laï...

Töø tröôùc ñeán nay treân thi ñaøn nöôùc Vieät, coù leõ khoâng coù nhaø thô Vieät Nam naøo, sau khi khi maát ñaõ ñeå laïi cho haäu theá bao nhôù thöông ngaäm nguøi baèng nhaø thô Haøn Maïc Töû, vì qua cuoäc soáng quaù ngaén nguûi cuûa mình, nhaø thô taøi hoa nhöng baïc meänh naøy ñaõ chæ coù moät giaác moäng duy nhaát laø laøm thô dieãn taû vaø chia seû tình thöông cho moïi ngöôøi. Baèng chöùng laø gaàn ñaây nhaø xuaát baûn Ñoàng Nai taïi Vieät Nam ñaõ vieát :" Khoâng ai nghi ngôø Haøn Maïc Töû laø moät hieän töôïng noåi baät trong Vaên hoïc Vieät Nam giöõa thôøi kyø thô môùi xuaát hieän. Cho ñeán nay khoâng ai ñeám xueå nhöõng con ngöôøi thuoäc moïi taàng lôùp, moïi trình ñoä, ñaõ nghieâng mình kính caån tröôùc anh linh Haøn Maïc Töû. Ngöôøi ta cuõng khoâng ñong ñöôïc nhöõng gioøng leä maø ngöôøi ñôøi ñaõ nhoû xuoáng khoùc thöông ngöôøi thi só taøi hoa nhöng baïc meänh naøy !!"

Haøn Maïc Töû laø moät Nhaø Thô Coâng Giaùo Ñaàu Tieân ñaõ tieân phong ñi tìm nguoàn caûm höùng saùng taùc trong nguoàn maïc khaûi Thaùnh Kinh. Laø moät thi só coâng giaùo taøi ba oâng ñaõ caûm nhaän ñöôïc nhöõng neùt ñeïp cuûa taâm hoàn, nhôø ñoù môùi dieãn taû heát ñöôïc hoàn thô trong saùng qua caùc vaàn thô sieâu thoaùt vöôn tôùi Chaân Thieän Myõ. Maëc daàu thôøi gian gaàn ñaây, ñaõ coù raát nhieàu vaên só, thi só, nhaø pheâ bình vaên hoïc vieát veà Haøn Maïc Töû, nhö oâng Voõ Long Teâ, moät nhaø vaên hoïc söû coâng giaùo ñaõ coù coâng ñaàu truy tìm vaø phoå bieán thô Haøn MaïcTöû ; nhaø thô Ñôn Phöông ñaõ vieát tieáp ñeå hoaøn thaønh Quaàn Tieân Hoäi cuûa Haøn Maïc Töû ; linh muïc Voõ Taù Khanh, buùt hieäu Traêng Thaäp Töï, ñaõ tìm caûm höùng vaø ñaø tieán trong maïc khaûi Kinh Thaùnh nhö Haøn Maïc Töû, tuy nhieân trong dòp gioã 60 naêm (11 thaùng 11, 2000 - 1940) ngaøy thi só quaù coá, chuùng toâi xin ñöôïc baøy toû nhöõng taâm tình quyù meán ngöôõng moä trong baøi vieát : Töôûng Nieäm Nhaø Thô Coâng Giaùo Haøn Maïc Töû.

Ñeå traùnh nhöõng ngoä nhaän, chuùng toâi xin thöa ñaây khoâng phaûi laø moät baøi vieát pheâ bình thô Haøn Maïc Töû, nhöng chæ laø moät vaøi neùt ñan thanh veà cuoäc ñôøi nhaø thô taøi hoa cuøng vôùi nhöõng suy tö caù nhaân, xin ñöôïc coi nhö moät neùn höông kính vieáng moät thi só khoâng chæ noåi danh veà söï nghieäp thi ca maø coøn ñöôïc nhaéc ñeán qua nhöõng moái tình dang dôû. - Qua baùo chí chuùng toâi ñöôïc bieát moät cuoäc hoäi thaûo lôùn veà nhaø thô Haøn Maïc Töû cuõng ñöôïc döï kieán toå chöùc trong thôøi gian gaàn ñaây taïi Bình Ñònh nhaân ngaøy maát cuûa nhaø thô.

·VAØI NEÙT TIEÅU SÖÛ NHAØ THÔ COÂNG GIAÙO HAØN MAÏC TÖÛ.

Phaïm Xuaân Tuyeån, moät nhaø söu khaûo, ñaõ caát coâng boû ra treân 30 naêm tröôøng mieät maøi trong cuoäc haønh trình söu taàm nhöõng tö lieäu chính xaùc nhaát cuûa Haøn Maïc Töû. Laø ngöôøi thò xaõ Phan Thieát, nôi coù laàu OÂng Hoaøng noåi tieáng maø nhaø thô ñaõ soáng, nôi coù moái tình ñaàu laõng maïng traêng nöôùc giöõa nhaø thô vôùi naøng Moäng Caàm, Phaïm Xuaân Tuyeån ñaõ goùp nhaët töø chöùng chæ Röûa Toäi, Theâm Söùc, baèng Tieåu Hoïc, hoà sô nhaäp Traïi Phong Quy Hoøa, nhöõng baøi thô, nhöõng hình aûnh, nhöõng baûn nhaïc, nghóa laø taát caû nhöõng tö lieäu lieân quan tôùi nhaø thô taøi hoa yeåu meänh, ñeå hoaøn thaønh moät taùc phaåm giaù trò noåi tieáng " Ñi Tìm Chaân Dung Haøn Maïc Töû ", daøy 450 trang, ñaõ ñöôïc nhaø xuaát baûn Vaên Hoïc, Vieät Nam, phaùt haønh naêm 1998. - Vôùi nhöõng tö lieäu chính xaùc treân, chuùng toâi xin ghi laïi vaøi neùt tieåu söû cuûa nhaø thô quaù coá maø raát nhieàu ngöôøi trong chuùng ta traân troïng quyù meán :

Beù Nguyeãn Troïng Tín, buùt hieäu sau cuøng Haøn Maïc Töû (con ngöôøi cuûa ngoïn buùt thoûi möïc), ñaõ caát tieáng khoùc chaøo ñôøi luùc 8 giôø saùng ngaøy 22 thaùng 9 naêm 1912 taïi nhaø, beân bôø soâng Nhaät Leä, laøng Leä Myõ, thuoäc Giaùo xöù Tam Toøa, toång Voõ Xaù, huyeän Phong Loäc, tænh Ñoàng Hôùi (nay laø tænh Quaûng Bình).

Thaân Phuï caäu laø oâng Vinh Sôn Phaoloâ Nguyeãn Vaên Toaûn, sinh naêm 1882, laøm Thoâng Phaùn Thöông Chaùnh taïi Nhaät Leä, Ñoàng Hôùi (1912), sau ñöôïc boå nhieäm Chaùnh Chuû Söï Thöông Chaùnh taïi Sa Kyø, Quaûng Ngaõi.- OÂng Nguyeãn Vaên Toaûn laø tröôûng nam cuï Phaïm Boài, ngöôøi tænh Thanh Hoùa, voán goác hoï Phaïm toäc, vì lieân heä tôùi Phong Traøo Caàn Vöông khaùng Phaùp thaát baïi neân troán vaøo laäp nghieäp taïi mieàn nuùi röøng Thanh Taân, xaõ Phong Sôn, huyeän Phong Ñieàn, tænh Thöøa Thieân Hueá. Ñeå traùnh raéc roái veà lyù lòch, cuï Phaïm Boài ñoåi hoï cho con thaønh Nguyeãn Vaên Toaûn thay vì Phaïm Toaûn. - Thaân phuï nhaø thô bò baïo beänh qua ñôøi taïi Hueá, naêm 1926, höôûng döông 45 tuoåi. Moä phaàn an taùng taïi laøng Döông Xuaân Thöôïng, thoân Thöôïng Boán, aáp Sôn Ñieàn, xaõ Thuûy Xuaân, caùch thaønh phoá Hueá 2 caây soá.

Thaân maãu caäu laø baø Maria Nguyeãn Thò Duy, sinh naêm 1881, trong moät gia ñình coâng giaùo danh tieáng theá giaù. Laø con gaùi cuï Nguyeãn Long ñaõ töøng giöõ chöùc Ngöï Y trieàu vua Töï Ñöùc, goác laøng Traø Kieäu, tænh Quaûng Nam nhöng sau naøy ra laäp nghieäp taïi laøng Vaïn Xuaân (Kim Long), ngoaïi oâ thaønh phoá Hueá. Thaân maãu nhaø thô qua ñôøi naêm 1951, höôûng thoï 70 tuoåi, taïi laøng Goø Boài, thoân Kim Xuyeân, xaõ Phöôùc Hoøa, huyeän Tuy Phöôùc, tænh Bình Ñònh, caùch thaønh phoá Quy Nhôn 15 caây soá. Thöôïng tuaàn thaùng 7 naêm 2000 vöøa qua, caùc con chaùu noäi ngoaïi ñaõ caûi taùng laáy haøi coát cha meï laø oâng Nguyeãn Vaên Toaûn vaø baø Nguyeãn Thò Duy ñöa veà Nhaø Thôø Nuùi thaønh phoá Nha Trang, tænh Khaùnh Hoøa.

Nhaø thô Haøn Maïc Töû laø ngöôøi con thöù tö trong moät gia ñình coù 8 anh chò em : anh trai laø Nguyeãn Baù Nhaân, hai chò laø Nguyeãn Thò Nhö Nghóa, Nguyeãn Thò Nhö Leã vaø boán em trai laø Nguyeãn Baù Tín, Nguyeãn Baù Hieáu, Nguyeãn Vaên Hieàn, Nguyeãn Vaên Thaûo. Vì laø moät nhaø nho hoïc, oâng Nguyeãn Vaên Toaûn ñaõ choïn Nguõ Thöôøng (Nhaân, Nghóa, Leã, Trí Tín) cuûa Ñöùc Khoång Töû ñeå ñaët teân cho caùc con vôùi öôùc mong chuùng seõ böôùc theo veát chaân cuûa caùc baäc thaùnh hieàn.

Laø moät gia ñình coâng giaùo, theo luaät Giaùo Hoäi, sau khi sinh ñöôïc 3 ngaøy, ngaøy 25 thaùng 9, 1912, beù Nguyeãn Troïng Trí ñöôïc cha meï ñöa ñeán nhaø thôø Giaùo xöù Tam Toøa, (thaønh laäp naêm 1885, sau bieán coá Vaên Thaân), tænh Ñoàng Hôùi, ñeå ñöôïc linh muïc Phoù xöù Giuse Traàn Phan röûa toäi, laáy teân thaùnh laø Phanxicoâ Assisi, ngöôøi ñôõ ñaàu laø oâng Phanxicoâ Thoâng Haøi, soå röûa toäi giaùo xöù ghi soá 437.- Nhöng maõi ñeán naêm 1933, khi Haøn Maëc Töû leân 21 tuoåi, môùi ñöôïc laõnh Theâm Söùc taïi nhaø thôø Chaùnh Toøa Quy Nhôn vôùi teân thaùnh Theâm Söùc laø Phanxicoâ Xavieâ.

Lôùn leân beù Nguyeãn Troïng Trí ñöôïc khai taâm lôùp vôõ loøng taïi tröôøng laøng vôùi caùc nöõ tu Meán Thaùnh Giaù Giaùo xöù Tam Toøa. Naêm leân 9 tuoåi (1921), caäu cuøng vôùi gia ñình theo cha di chuyeån ñeán nhieäm sôû môùi taïi Boàng Sôn, Quy Nhôn, roài töø Quy Nhôn ñeán ñònh cö taïi Sa Kyø, Quaûng Ngaõi. Luùc ñoù Nguyeãn Troïng Trí leân 12 tuoåi theo hoïc lôùp ba taïi Quaûng Ngaõi. Moät caùi tang lôùn xaûy ñeán cho gia ñình, thaùng 7 naêm 1926, ñang luùc giöõ chöùc vuï Chaùnh Chuû Söï Thöông Chaùnh Sa Kyø, Quaûng Ngaõi, thaân phuï caäu laø oâng Vinh Sôn Phaoloâ Nguyeãn Vaên Toaûn ñoät ngoät qua ñôøi vì baïo beänh.

Sau caùi cheát cuûa ngöôøi choàng vaø ngöôøi cha thaân yeâu, baø Nguyeãn Thò Duy ñöa gia ñình vaøo Quy Nhôn chung soáng vôùi ngöôøi con trai tröôûng laø oâng Nguyeãn Baù Nhaân, luùc ñoù ñang laøm coâng chöùc Sôû Caàu Ñöôøng. Thôøi gian naøy, Haøn Maïc Töû baét ñaàu laøm thô Ñöôøng Luaät xöôùng hoïa vôùi anh caû Nguyeãn Baù Nhaân, buùt hieäu Moäng Chaâu. Coøn Haøn MaïcTöû töï ñaët buùt hieäu ñaàu tieân cho mình laø Minh Dueä Thò. Taøi naêng thô cuûa Haøn Maïc Töû ñöôïc ngöôøi anh caû phaùt hieän töø sôùm vaø luoân coå voõ em tieáp tuïc vun boài phaùt trieån.

Naêm leân 16 tuoåi (1928), vì ñaëc bieät quan taâm ñeán vieäc hoïc cuûa ngöôøi con cöng, Haøn Maïc Töû ñöôïc ngöôøi meï chaét chiu göûi con ra thaønh phoá Hueá theo hoïc tröôøng Trung Tieåu Hoïc Pellerin, moät tröôøng coâng giaùo noåi tieáng thôøi ñoù vì kyû luaät nghieâm minh vaø hoïc taäp taán tôùi do caùc Sö Huynh Doøng Lasan phuï traùch. - Naêm 1930, Haøn Maïc Töû trôû veà Quy Nhôn ñöôïc Giaûi Nhaát trong moät cuoäc thi thô do moät Thi Xaõ toå chöùc vaø laáy buùt hieäu Leä Thanh vaø Phong Traàn. Thôøi gian naøy, caû nöôùc höôùng veà cuï Phan Boäi Chaâu, moät nhaø caùch maïng, moät nhaø chí só yeâu chuoäng töï do ñang tranh ñaáu cho daân toäc, bò ngöôøi Phaùp chæ ñònh cö truù taïi Beán Ngöï, thaønh phoá Hueá. Cuï Phan toå chöùc " Moäng Du Thi Xaõ " vôùi nhöõng cuoäc thi thô, bình thô vaø dó nhieân thô cuûa nhaø thô treû Haøn Maïc Töû ñöôïc cuï Phan khen ngôïi vaø coøn hoïa laïi treân baùo. Haøn Maïc Töû baét ñaàu noåi tieáng töø ñaây...

Theo taùc phaåm " Haøn Maïc Töû Anh Toâi" (Nhaø xuaát baûn Vaên Ngheä, Saøigoøn, 1991), taùc giaû laø oâng Nguyeãn Baù Tín, em trai nhaø thô, tieát loä thì moät bieán coá baát ngôø ñaõ ghi saâu trong suoát cuoäc ñôøi anh cuûa oâng. Trong moät laàn hai anh em taém bieån, anh oâng saép bò cheát ñuoái ! Töø bieán coá naøy veà sau, Haøn Maëc Töû raát sôï nöôùc, ít khi taém giaët ! Vaø luùc tröôûng thaønh, kyû nieäm sôï haõi thôøi nieân thieáu naøy ñöôïc dieãn taû qua nhöõng doøng thô baát huû vôùi hoàn thô noàng naøn tha thieát nguyeän caàu trong thi phaåm " Ave Maria".

Naêm 20 tuoåi (1932), Haøn Maïc Töû laøm thö kyù coâng nhaät Sôû Ñaïc Ñieàn Quy Nhôn, döôùi quyeàn thaân phuï ngöôøi yeâu Kim Cuùc laø Thöông Taù Hoaøng Phuøng. Anh thöôøng xuyeân lui tôùi hoäi quaùn do linh muïc Paul Andreù Maheu (teân Vieät laø coá Myõ) saùng laäp cuøng vôùi aán quaùn vaø baùn nguyeät san Lôøi Thaêm. Thôøi ñoù Haøn Maïc Töû yeâu Hoaøng Thò Kim Cuùc, quen nhaø thô Quaùch Taán, thöôøng leân chôi thaønh phoá Ñaø Laït. - Thi phaåm " Ñaø Laït Traêng Môø " noåi tieáng ñöôïc saùng taùc trong thôøi gian naøy.Vì laø moät nhaø thô taøi hoa, anh cuõng ñöôïc môøi laøm giaùm khaûo trong moät cuoäc thi thô taïi tröôøng Quoác Hoïc Quy Nhôn.

Naêm 22 tuoåi (1934), Haøn Maëc Töû theo Thuùc Teà vaøo Thuû Ñoâ Saøi Goøn böôùc chaân vaøo laøng baùo, troï taïi soá 107 ñöôøng Espagne (Leâ Thaùnh Toân hieän nay). Anh vieát baùo, laøm thô, laáy raát nhieàu buùt hieäu. Cuoäc ñôøi ñem ñeán cho anh nhieàu thaønh coâng, tình yeâu, baïn beø nhöng cuõng nhieàu thieáu thoán, gian khoå ! Thô vaø Tình ñeán vôùi anh cuøng moät löôït ! Thôøi gian naøy anh ñöôïc nhaät baùo Saøi Goøn, moät tôø baùo töông ñoái coù nhieàu ñoäc giaû vaøo nhöõng naêm 1934 - 1935 trao cho giöõ muïc vaên chöông thi phuù. Sau ñoù anh chuû tröông tôø Coâng Luaän Vaên Chöông, vieát cho caùc baùo Taân Thôøi, Trong Khueâ Phoøng.. Moät laàn nöõa, anh laïi ñoåi buùt hieäu laø Haøn Maïc Töû, ñaây laø buùt hieäu cuoái cuøng ñeå roài trôû thaønh baát töû trong thi giôùi Vieät Nam. Thôøi gian naøy anh vaãn thö töø lieân laïc vaø xöôùng hoïa thi ca vôùi ngöôøi yeâu Moäng Caàm taïi Phan Thieát.

Naêm 24 tuoåi (1936), Haøn Maëc Töû caûm thaáy söùc khoûe ngaøy caøng sa suùt, tuy chöa xaùc ñònh beänh phong, anh trôû veà Quy Nhôn, vaøo Tuy Hoøa, xin tieàn ngöôøi anh caû aán haønh taäp thô ñaàu tay Gaùi Queâ. Naêm 1937, anh hôïp taùc vôùi Nguyeãn Minh Vyõ, Hoaøng Dieäp, chuû bieân taäp san Naéng Xuaân vaø cuøng vôùi nhaø thô Cheá Lan Vieân thaønh laäp Tröôøng Thô Loaïn. - Laïi moät caùi tang lôùn ñoät ngoät xaûy ñeán vôùi gia ñình, ngöôøi anh caû laø oâng Nguyeãn Baù Nhaân qua ñôøi vì tai naïn xe hôi !- Sau khi xaùc nhaän bò heänh phong, anh töï coâ laäp khoâng tieáp xuùc vôùi baát cöù ai, ngay caû ngöôøi yeâu, nöõ só Mai Ñình töùc Mai Thò Leä Kieàu, ñeán thaêm nhieàu laàn vaø tình nguyeän ôû laïi nhaø saên soùc nhöng anh chæ gaëp ñoâi ba laàn !!

Trong nhöõng naêm 1937 - 1938, anh ñöôïc gia ñình aâm thaàm göûi ñi laùnh beänh nhieàu nôi trong tænh Bình Ñònh : Xoùm Ñoäng, Xoùm Taán, Goø Boài, Gheành Raùng, nhieàu nôi chæ laø nhöõng tuùp leàu chôi vôi troáng traûi ngoaøi ñoàng hoang vaéng !! Beänh caøng taêng, ñau khoå caøng choàng chaát, anh caøng saùng taùc raát nhieàu taäp thô, noåi tieáng nhaát laø baøi :" ÔÛ Ñaây Thoân Vyõ Daï" ñeå taëng ngöôøi yeâu Kim Cuùc. Anh cuõng vieát ñeà baït taäp thô Moät Taám Loøng cuûa Quaùch Taán, ñeà töïa taäp thô Tinh Huyeát cho nöõ só Bích Kheâ, vieát giôùi thieäu taäp thô Xaùc Thu cuûa Hoaøng Dieäp. Thôøi gian naøy Traàn Thanh Ñòch, em nhaø pheâ bìnhTraàn Thanh Maïi, giôùi thieäu moät nöõ sinh Ñoàng Khaùnh Hueá laø Thöông Thöông, anh ñaõ saùng taùc raát nhieàu taäp thô : Caåm Chaâu Duyeân, Duyeân Kyø Ngoä, Quaàn Tieân Hoäi ñeå taëng naøng.

Ngaøy 8 thaùng 9, 1940, vì khoâng theå laùnh beänh maõi nôi naøy nôi khaùc, gia ñình buoäc loøng ñöa anh vaøo beänh vieän Quy Nhôn ñöôïc moät baùc só ngöôøi Phaùp khaùm beänh. Vaøo moät buoåi saùng ngaøy 20 thaùng 9, 1940, gia ñình xin cho anh ñöôïc nhaäp Traïi Phong Quy Hoøa, hoà sô mang soá thöù töï 1134, döôùi thôøi Meï Nhaát ngöôøi Phaùp, nöõ tu Maria Juetta (tuïc danh Jolande Leroy, qua ñôøi ngaøy 27 thaùng 8, 1989 taïi Do Thaùi ). - Traïi Phong Quy Hoøa toïa laïc phía Nam Thaønh Phoá Quy Nhôn loái 7 caây soá, do linh muïc ngöôøi Phaùp Paul Andreù Maheu, doøng Thöøa Sai Truyeàn Giaùo Ba Leâ, thaønh laäp naêm 1929. Coù ngöôøi coøn goïi traïi Phong Quy Hoøa laø " Thung Luõng Tình Thöông " hay " Thung Luõng Ngaøn Hoa", cha Maheu trao cho caùc nöõ tu Meán Thaùnh Giaù Goø Thò phuï traùch. Naêm 1932, caùc nöõ tu Phan Sinh Thöøa Sai Ñöùc Meï tình nguyeän ñeán phuïc vuï caùc beänh nhaân phong cho ñeán nay.

Sau 52 ngaøy ñöôïc caùc nöõ tu, ñaêïc bieät sô Julienne vaø Meï Nhaát Maria Juetta, taän tình saên soùc, cuøng moät ngöôøi baïn thaân ñoàng beänh ñoàng ñaïo ngöôøi Hueá, oâng Nguyeãn Vaên Xeâ, giuùp ñôõ, nhaø thô taøi hoa baïc meänh Haøn Maïc Töû ñaõ nheï nhaøng taét thôû luùc 5 giôø 45 saùng ngaøy 11 thaùng 11, 1940, höôûng döông 28 tuoåi. Theo baùc só, beänh nhaân khoâng cheát vì beänh phong nan y, maø vì uoáng thuoác coù quaù nhieàu ñoäc toá cao sinh kieát lî !! Luùc 14 giôø chieàu cuøng ngaøy, thi haøi anh ñöôïc taåm lieäm trong moät quan taøi thoâ sô baèøng goã vaùn caây goøn. Ñuùng 14 giôø 30, saùu anh chò em giaùo daân tieãn ñöa anh leân nguyeän ñöôøng traïi. Tröôùc moät quan taøi phuû moät taám maøn ñen, cha Caän cöû haønh nhöõng nghi leã cuoái cuøng tieãn ñöa anh trong baàu khí buoàn thaûm thöông tieác. Nhöõng tieáng haùt kinh caàu hoàn hoøa laãn vôùi nhöõng tieáng chuoâng nguyeän ñöôøng ñoå töøng gioït buoàn ñöa tieãn nhaø thô treû tuoåi taøi hoa veà beân kia theá giôùi. Anh laø beänh nhaân ñaàu tieân ñöôïc an taùng taïi nghóa trang Quy Hoøa chæ caùch traïi 200 meùt.

Sau khi nhaø thô qua ñôøi 19 naêm, ngaøy 13 thaùng 2, 1959 gia ñình vaø ngöôøi baïn thô Quaùch Taán xin caûi taùng ñöa veà an taùng taïi Gheành Raùng, thaønh phoá bieån Quy Nhôn. Moä phaàn ñöôïc kieán truùc hình chöõ nhaät. Tröôùc moä laø moät caây thaùnh giaù lôùn baèng xi maêng cao 0 m 50. Treân ñaàu bia moä laø töôïng Ñöùc Meï Maria hai tay giang roäng maét nhìn xuoáng moä, vì tröôùc khi cheát Haøn Maëc Töû öôùc mong ñöôïc moät laàn trong ñôøi ñeán kính vieáng Ñöùc Meï taïi thaùnh ñòa La Vang Quaûng Trò nhöng khoâng thöïc hieän ñöôïc !! Böôùc leân ba baäc tam caáp, hieän nay du khaùch coù theå nhìn thaáy treân taám bia ghi roõ teân thaùnh, hoï vaø teân nhaø thô, ngaøy sinh vaø ngaøy töû cuøng teân cha meï vaø anh chò em laäp bia moä. - Naêm 1991, nhaïc só Traàn Thieän Thanh (ca só Nhaät Tröôøng) cuøng moät soá anh chò em ngheä só trong nöôùc ñaõ baûo trôï kinh phí, ñeå ban Giaùm Ñoác traïi phong Quy Hoøa xaây moät ñaøi Töôûng Nieäm nôi nhaø thô ñöôïc an taùng ñaàu tieân taïi " Khe Nöôùc Ngoïc " nghóa trang Quy Hoøa vaø moät Phoøng Löu Nieäm Haøn Maïc Töû cuõng ñöôïc thieát laäp ngay taïi ñòa ñieåm maø nhaø thô ñaõ truùt hôi thôû cuoái ñôøi.

TÖÔÛNG NIEÄM NHAØ THÔ COÂNG GIAÙO HAØN MAÏC TÖÛ.

Trong taùc phaåm Danh Nhaân Töï Ñieån ( nhaø xuaát baûn Xuaân Thu Saøigoøn 1966 ), Giaùo sö Trònh Vaân Thanh sau khi trình baøy tieåu söû vaø thi vaên nhaø thô Haøn Maïc Töû ñaõ nhaän ñònh :" Nhieàu ngöôøi thöôøng cho Haøn Maïc Töû laø moät nhaø thô laõng maïn tröõ tình. Nhöng ñích thöïc oâng laø moät thieân taøi hieám coù trong Phong Traøo Thô Môùi Vieät Nam ... Töø moät hieän taïi laønh maïnh, moät ngöôøi trai giang hoà ñi ngao du Nam Baéc tôùi moät hieän taïi ñau oám, moät beänh nhaân phong, moät pheá nhaân naèm yeân moät choã chôø cheát, Haøn Maïc Töû ñaõ tìm cho ñôøi mình moät höôùng ñi, moät con ñöôøng ñi vaøo Vónh Cöûu . . Lôøi thô cuûa Haøn Maïc Töû khoâng phaûi chæ laø tieáng noùi cuûa moät con ngöôøi vaên ngheä thôøi ñaïi, nhöng treân bình dieän con ngöôøi, oâng chính laø moät thi só maø caùc theá heä baây giôø cuõng nhö sau naøy khoâng theå naøo queân ñöôïc."

Neáu ñeà caäp ñeán thô môùi Vieät Nam, baát cöù moät nhaø vaên hoïc söû naøo cuõng khoâng theå queân khoâng nhaéc ñeán Haøn Maïc Töû, vì oâng chính laø moät taøi hoa saùng choùi trong thi ca Vieät Nam. Maëc daàu cuoäc soáng cuûa oâng chæ keùo daøi 28 xuaân xanh nhöng oâng ñaõ baét ñaàu laøm thô töø naêm 14 tuoåi. Vaø sau khi maát ñaõ ñeå laïi cho haäu theá nhöõng thi phaåm noåi tieáng vôùi nhöõng caûm höùng daït daøo tình thöông pha laãn khaéc khoaûi, maùu vaø nöôùc maét.

Trong hoaøn caûnh ñaát nöôùc ngheøo nhö Vieät Nam, raát hieám coù tröôøng hôïp chæ 2 naêm sau khi nhaø thô maát, khi nhaø pheâ bình Traàn Thanh Maïi ra maét taùc phaåm : Haøn Maïc Töû - Thaân Theá vaø Thi Vaên (Nxb Raïng Ñoâng Haø Noäi 1942 - Nxb Taân Vieät SaøiGoøn taùi baûn 1957) laø baét ñaàu caû moät phong traøo tìm ñoïc thô cuûa Haøn Maïc Töû, nhaát laø ñoái vôùi giôùí treû thôøi ñoù. Töø ñoù ñeán nay, Haøn Maïc Töû vaãn laø ñeà taøi ñöôïc raát nhieàu vaên só, thi só, nhaø pheâ bình ñeà caäp ñeán nhö moät chuû ñeà baát taän ! Thôøi gian qua, bieát bao taùc phaåm, ñaêïc san, baøi baùo ñaõ vieát veà oâng, ñaëc bieät töø naêm 1998 ñeán nay, sau khi cuoán Ñi Tìm Chaân Dung Haøn Maïc Töû, moät coâng trình söu khaûo coâng phu giaù trò do oâng Phaïm Xuaân Tuyeån phaùt haønh.

Naêm nay, ngaøy 11 thaùng 11, 2000, kyû nieäm 60 naêm (1940 - 2000) ngaøy maát cuûa Haøn Maïc Töû, raát nhieàu toå chöùc vaên hoùa trong vaø ngoaøi nöôùc seõ toå chöùc nhöõng cuoäc hoäi thaûo, nhöõng buoåi leã kyû nieäm ñeå töôûng nieäm nhaø thô taøi hoa ñoaûn meänh naøy. Ñeå boå tuùc cho nhöõng neùt tieåu söû trình baøy treân ñaây, chuùng toâi xin ñöôïc ghi laïi moät vaøi khía caïnh trong cuoäc ñôøi oâng döôùi ñaây.

Nhöõng Ngaøy Cuoái Ñôøi cuûa Haøn Maïc Töû :

Khoâng moät ngöôøi naøo bieát raát roõ nhöõng gì xaûy ra trong 52 ngaøy cuoái ñôøi cuûa nhaø thô Haøn MaïcTöû baèng oâng Roâcoâ Nguyeãn Vaên Xeâ.Vôùi nhaø thô, oâng laø moät ngöôøi ñoàng beänh, ñoàng ñaïo, moät ngöôøi baïn tri kyû ñaõ taän tình giuùp ñôõ heát mình. Sau khi nhaø thô maát, oâng ñöôïc di chuyeån vaøo Nam maát ngaøy 8 thaùng 3, 1995 taïi traïi phong Beán Saén, xaõ Khaùnh Bình, huyeän Taân Uyeân, tænh Bình Döông. Trong moät cuoäc phoûng vaán tröôùc khi maát, oâng Nguyeãn Vaên Xeâ ñaõ keå cho nhaø söu khaûo Nguyeãn Xuaân Tuyeån nhöõng chi tieát trong nhöõng ngaøy cuoái ñôøi nhaø thô nhö sau : (Trích Ñi Tìm Chaân Dung Haøn Maïc Töû).

" Ngaøy 20 thaùng 9, 1940, Trí nhaäp traïi phong Quy Hoøa, thôøi Meï Maria Juetta. Sau ba tuaàn, nhôø söï chaêm soùc taän tuïy cuûa caùc nöõ tu doøng Phan Sinh (Franciscaine), beänh tình Trí thuyeân giaûm .. Töø tuaàn leã thöù tö, sinh hoaït cuûa Trí ñeàu ñeàu nhö kinh Nhaät Tuïng : 5 giôø saùng daäy ñi nhaø nguyeän ñoïc kinh, soát saéng daâng leã, röôùc leã - 7 giôø cuøng anh em beänh nhaân duøng ñieåm taâm chaùo traéng vôùi ñöôøng taùn ñen - 8 giôø ñöôïc baêng boù, uoáng thuoác hoaëc chuyeän vaõn vôùi anh em ñoàng beänh - 11 giôø côm tröa roài nghæ ngôi - 14 giôø 30 leân nhaø nguyeän ñoïc kinh laàn haït ñeán 17 giôø duøng côm chieàu. " (xem ÑTCDHMT trg 35).

Coù laàn Trí coøn taâm söï : " Toâi ñeán Quy Hoøa naøy laø nôi coù baõi bieån, röøng döøa xanh, nuùi non huøng vó, cuø lao xanh huyeàn aûo, ñaëc bieät laø Tình Ngöôøi neân toâi ñöôïc höôûng söï bình an cuûa noäi taâm, caùi thanh tao cuûa nguoàn vui töôûng nhö ñaõ cheát trong toâi khi soáng ôû Xoùm Taán ñaày ñau khoå, ngheøo naøn, coâ ñôn, khoâng moät ai ñeán an uûi saên soùc duø laø ngöôøi thaân quyeán.." - " Trí laø moät ngöôøi raát suøng kính Ñöùc Meï Maria, luùc naøo cuõng caàu xin Ñöùc Meï vaø thöù baûy naøo cuõng xöng toäi" ..". Tröa ngaøy 30 thaùng 10, 1940, khi ñoïc kinh taïi nhaø nguyeän veà Trí hoûi toâi : Anh Xeâ coù ñeán La Vang ñi kieäu Ñöùc Meï laàn naøo chöa ? Trí loä veû maët buoàn buoàn noùi : Töø ngaøy coù beänh toâi ao öôùc coù moät laàn trong ñôøi kính vieáng Ñöùc Meï La Vang ... Luùc naøy toâi laïi caøng voâ cuøng ao öôùc ñöôïc quyø goái döôùi chaân Meï La Vang xin Ngöôøi tha thöù toäi loãi " ... " Suoát hôn moät tuaàn, töø 30 thaùng 10, 1940 ñeán 7 thaùng 11, 1940, Trí bò beänh kieát lî naëng neân maát söùc !! Ñeâm ngaøy 8 thaùng 11, 1940 Trí laáy hai taäp giaáy pelure, duøng buùt chì cuøn trong aùo veston saùng taùc baøi thô cuoái cuøng La Pureteù de l' AÂme (Taâm Hoàn Thanh Khieát) ñeå ca tuïng Ñöùc Maria cuøng caùc baø meï döôùi ñaát laø thaân maãu vaø caùc nöõ tu Phan Sinh ñaõ saên soùc Trí. Ñaây laø buùt tích cuoái ñôøi cuûa Trí."

" Chieàu 9 thaùng 11, 1940, Trí xöng toäi luùc 16 giôø 30. Saùng ngaøy 10 thaùng 11, 1940, luùc 6giôø 45 Cha Tuyeân UÙy cho Trí chòu pheùp Xöùc Daàu beänh nhaân vaø röôùc leã laàn cuoái.. Ñeâm ñoù toâi (oâng Xeâ) tröï c canh chöøng Trí. Meï Nhaát Juetta vaø sô Julienne ñeán thaêm Trí ba laàn trong ñeâm. Luùc ba giôø saùng, sô Julienne cho bieát Trí khoù loøng qua khoûi ! Thôøi gian cuûa ñeâm nay ñoái vôùi toâi nhö chuøng haún xuoáng. Toâi nhìn Trí, ngoaøi nhöûng luùc ñau beänh, Trí khi quyø, luùc ngoài, khi naèm, treân tay luùc naøo cuõng caàm chuoãi haït ñoïc kinh cho ñeán luùc 5 giôø 45 saùng ngaøy 11 thaùng 11, 1940 thì Trí nheï nhaøng taét thôû moät caùch eâm aùi "(Xem ÑTCDHMT trg 36 - 38).

Nhöõng Ngöôøi Tình cuûa Nhaø Thô Haøn Maïc Töû :

Haøn Maïc Töû dôøi gheá tröôøng Trung Tieåu Hoïc Pellerin Hueá ñeå böôùc vaøo ñôøi ôû tuoåi 18 (1930) vaø truùt hôi thôû cuoái cuøng khi chöa troøn 28 tuoåi (1940) ! Vì theá thôøi gian va chaïm vôùi ñôøi cuûa nhaø thô chæ keùo daøi chöa tôùi 10 naêm ! Nhöng trong khoaûng thôøi gian ngaén nguûi naøy, Haøn MaïcTöû ñaõ maát hôn 4 naêm vaät loän vôùi chöùng beänh phong nan y, keå töø thaùng 10 naêm 1936 tôùi ngaøy 11 thaùng 11, 1940 laø ngaøy nhaø thô qua ñôøi.

Duø söï hieän dieän cuûa nhaø thô treân coõi ñôøi chæ nhö gioù thoaûng maây bay nhö höông hoa trong khoaûng khaéc, nhöng ñaõ löu laïi nhöõng daáu veát baát töû theo thôøi gian vaø ñaõ laøm soáng maõi beân caïnh teân tuoåi oâng, hình aûnh nhöõng ngöôøi con gaùi ñaõ trôû thaønh quen thuoäc vôùi moïi ngöôøi. Neáu Moäng Caàm, Kim Cuùc, Thöông Thöông ñöôïc keå laø nguoàn thi höùng tuyeät vôøi ñeå nhaø thô taïo neân nhöõng vaàn thô kyø dieäu trong laâu ñaøi thi ca laõng maïn thì moái tình oâng daønh cho Mai Ñình, töùc Mai Thò Leä Kieàu, luoân khôi daäy nhöõng taâm tình vöøa traân troïng vöøa xoùt thöông, ñoàng thôøi cuõng goùp cho laøng thô môùi Vieät Nam moät nhaø thô nöõ.

Theo caùc taøi lieäu söu khaûo vaên hoïc thì ngoaøi haøng traêm haøng ngaøn ñoäc giaû say meâ nhöõng vaàn thô tröõ tình laõng maïn cuûa oâng ñöôïc phoå bieán treân baùo chí, coù raát nhieàu ngöôøi tình ñaõ ñi qua cuoäc ñôøi cuûa nhaø thô Haøn MaïcTöû vaø oâng ñaõ ñoå bieát bao maùu leä ñeå taëng cho hoï nhöõng vaàn thô. Trong soá 9 ngöôøi tình maø haàu heát hieän nay coøn soáng, oâng chæ gaëp 4 ngöôøi (Moäng Caàm, Kim Cuùc, Mai Ñình, Thöông Thöông), coøn 5 ngöôøi kia chæ nghe teân nhöng cuõng trao ñoåi thö töø laøm thô taëng rieâng moãi ngöôøi:

Taëng Moäng Caàm:

Ngheä hôõi Ngheä, muoân naêm saàu thaûm
Nhôù thöông coøn moät naém xöông thoâi. (Muoân Naêm Saàu Thaûm).

Taëng Kim Cuùc :

Xieâm aùo hoâm nay teà chænh quaù
Muoán oâm hoàn Cuùc ôû trong söông. ( Hoàn Cuùc).

Taëng Mai Ñình :

Quyù nhö vaøng, troïng nhö ngoïc treân ñôøi
Mai, Mai, Mai laø Nguyeät Nga giaùng theá. ( Thaém Thieát).

Taëng Thöông Thöông :

Baây giôø ñaây khoùc than nieàm ly haän
Hôõi Thöông Thöông, ngöôøi ngoïc cuûa loøng anh.(Kòch thô Duyeân Kyø Ngoä).

Taëng Ngoïc Söông :

Ta ñeà chöõ Ngoïc treân taøu chuoái
Söông ôû Cung Thieàm gioû chaúng thoâi. (Ngöôøi Ngoïc).

Taëng Thanh Huy :

Thanh Huy hôõi ! Naøng chöa laø chaâu baùu
Côù laøm sao phöôùc loäc chaûy ra thô. (Böùc Thö Xanh).

Taëng Thu Yeán :

Chò aáy naêm nay coøn gaùnh thoùc
Doïc bôø soâng traéng naéng chang chang. (Muøa Xuaân Chín).

Taëng Myõ Thieän :

Ñeâm qua traêng vöôùng treân caønh truùc
Coâ laùng gieàng beân cheát thieät roài. (Coâ Gaùi Ñoàng Trinh).

Taëng Thu Haø :

Chuùt tình beán cuõ coøn ñeo ñaúng
Huït chuyeán ñoø ñöa nghó ngheïn ngaøo. (Böôùc Giang Hoà).

Naøng Moäng Caàm laø moái tình ñaàu cuûa nhaø thô khi hai ngöôøi gaëp gôõ nhau taïi thò xaõ Phan Thieát vaø Quy Nhôn. Hai ngöôøi theà nguyeàn gaén boù keo sôn, cuøng nhau xöôùng hoïa thi vaên, ñöa nhau ñi vieáng thaéng caûnh nhö laàu OÂng Hoaøng vaø heïn hoø traêm naêm beàn chaët saét caàm. Nhöng 6 thaùng sau khi Haøn MaïcTöû laâm beänh, Moäng Caàm ñaõ ñi laáy choàng ! Coøn gì ñôùn ñau cho nhaø thô ñang luùc beänh hoaïn haønh haï thì ngöôøi yeâu laïi voäi sang ngang ! Taát caû noãi ai oaùn chaát chöùa trong taâm hoàn ñöôïc nhaø thô giaõi baøy trong hai vaàn thô baát huû ñöôïc ngöôøi ñôøi truyeàn tuïng cho ñeán nay :

" Laøm sao gieát ñöôïc ngöôøi trong moäng,
Ñeå traû thuø duyeân kieáp phuõ phaøng."

Veà sau nhaø thô ñaõ tìm caùi say tuùy luùy ñeå vôi bôùt noãi saàu vaø thöôøng ñeán taän laàu OÂng Hoaøng ñeå tìm laïi daáu veát ngöôøi xöa, nôi löu luyeán nhöõng kyû nieäm thuôû ban ñaàu !! Chính vì nhöõng chi tieát naøy, hieän nay caùc ñoaøn du lòch trong vaø ngoaøi nöôùc ñeán Phan Thieát vieáng thaêm laàu OÂng Hoaøng thöôøng ñöôïc caùc höôùng daãn vieân du lòch keå laïi moái tình dang dôû thô moäng cuûa Haøn Maïc Töû vaø Moäng Caàm.

Trong caùc ngöôøi tình cuûa Haøn Maïc Töû, coù leõ khoâng ai yeâu nhaø thô tha thieát baèng nöõ só Mai Ñình. Teân thaät naøng laø Mai Thò Leä Kieàu, sinh naêm 1916 taïi Noâng Coáng, Thanh Hoùa,thuoäcdoøng ñaïo Phaät.Thaân phuï naøng laø moät vò quan baûo thuû eùp naøng laáy moät ngöôøi maø naøng khoâng yeâu ! Luùc18 tuoåi naøng baét ñaàu laøm thô, ñoïc baùo Saøi goøn thôøi aáy caøng ñam meâ thô Haøn MaïcTöû, buùt hieäu Leä Thanh. Naøng thöôøng göûi nhöõng baøi thô kyù teân Leä Kieàu xin nhaø thô söûa vaø ñaêng baùo. Töø ñoù tình thô baét ñaàu chôùm nôû. Thaân phuï naøng bieát ñöôïc theo doõi caám ñoaùn, naøng ñoåi teân laø Mai Ñình (Hoa Mai + Ñình Chuøa). Cuoäc trao ñoåi thö töø giöõa hai ngöôøi tieáp dieãn ñeàu ñaën …

Nghe tin nhaø thô bò beänh, ba laàn Mai Ñình ñeán thaêm taïi soá 20 ñöôøng Khaûi Ñònh, Quy Nhôn nhöng khoâng ñöôïc gaëp !! Tuy vaäy naøng khoâng thaát voïng vieát thö cho bieát naøng khoâng sôï söï taøn phaù cuûa chöùng beänh nguy hieåm treân thaân xaùc ngöôøi yeâu. Meï chaøng giaáu kín Haøn Mac Töû taïi moät nôi hoang vu heûo laùnh treân baõi caùt tha ma Goø Boài. Cuoái cuøng theo lôøi khuyeân cuûa ngöôøi meï,Mai Ñình ñöôïc Haøn MaïcTöû tieáp vôùi ñieàu kieän naøng phaûi bòt kín ñoâi maét vaø trong khi noùi chuyeän khoâng ñöôïc nhìn troäm !! Chaøng ngaâm thô cho naøng nghe. Caû hai cuøng buøi nguøi xuùc ñoäng. Haøn Maïc Töû ngheïn lôøi coøn Mai Ñình khoùc loùc nöùc nôû. Naøng noùi seõ nhôù maõi nhöõng kyû nieäm maø naøng cho laø quyù nhaát trong ñôøi naøng. Veà nhaø coù bao nhieâu voán lieáng tö trang, naøng baùn ñi laáy tieàn göûi baø meï Haøn Maïc Töû goùp phaàn saên soùc cho ngöôøi yeâu. Sau naøy veà thaêm moä nhaø thô, nöõ só Mai Ñình ñaõ vieát nhöõng vaàn thô nöùc nôû :

" Beân anh, xin Chuùa cho xaây maõi
Naám moà thöông nhôù, khoå thöông ñau
Hình anh, em khaéc trong tim
Cho mai traéng nôû quanh vieàn moä anh."

Moäng Caàm, Mai Ñình, Kim Cuùc ñaõ ñi qua cuoäc ñôøi Haøn Maïc Töû, nhöng hình aûnh saâu ñaäm trong traéng ñaõ khôi nguoàn thô voâ taän cho chaøng thi só ñaøo hoa beänh hoaïn naøy laïi chính laø naøng Thöông Thöông, ngöôøi maø Traàn Thanh Ñòch, em oâng Traàn Thanh Maïi, giôùi thieäu vôùi thi só vaø noùi raèng ñoù laø moät coâ gaùi Hueá yeâu kieàu maûnh mai. Nhöng kyø thöïc ñoù chæ laø coâ chaùu cuûa oâng môùi chæ 12 tuoåi ! Nhöng Haøn Maïc Töû cöù tin laø thaät vaø trong nhöõng laù thö göûi Thöông Thöông, chaøng ñaõ xaùc nhaän taát caû söï nghieäp vaên hoïc cuûa chaøng mai sau neáu coù, chính laø nhôø vaøo söï ñoùng goùp nguoàn thô cuûa Thöông Thöông. Quaû thaät naøng ñaõ trôû thaønh nguoàn caûm höùng cho Haøn Maïc Töû yeâu ñôøi saùng taùc nhieàu taäp thô nhö Caåm Chaâu Duyeân vaø hai kòch thô Duyeân Kyø Ngoä vaø Quaàn Tieân Hoäi.

Nhöõng Taùc Phaåm cuûa Haøn Maïc Töû.

Haøn Maïc Töû baét ñaàu laøm thô Ñöôøng Luaät naêm 14 tuoåi (1926) xöôùng hoïa thi ca vôùi anh caû Nguyeãn Baù Nhaân. Naêm 18 tuoåi (1930) tham döï bình thô, thi thô vôùi nhaø chí só Phan Boäi Chaâu, nhöng thöïc söï maõi tôùi naêm 22 tuoåi (1934) khi böôùc vaøo laøng baùo Saøigoøn, phuï traùch caùc nhaät baùo Saøigoøn, Taân Thôøi, chuû tröông tôø Coâng Luaän Vaên Chöông, taøi naêng vaø hoàn thô cuûa chaøng môùi phaùt trieån doài daøo vaø taïo uy tín trong laøng thô laøng baùo. Hieän nay, ngöôøi ta ghi nhaän Haøn MaïcTöû ñaõ ñoùng goùp cho Vaên HoïcVieät Nam nhöõng taùc phaåm döôùi ñaây :

Leä Thanh Thi Taäp : Thô Ñöôøng Luaät ñaêng raûi raéc treân caùc baùo.
Gaùi Queâ : Taäp thô môùi ñaàu tay phaùt haønh naêm 1936, nhaø thô Phaïm Vaên Kyù vieát töïa.
Ñau Thöông ( Thô Ñieân) : phaùt haønh 1937, goàm 50 baøi hoaøn thaønh treân giöôøng beänh.
Taäp Thô Môùi Xuaân Nhö YÙ.
Taäp Thô Môùi Thöôïng Thanh Khí.
Kòch Thô : Caåm Chaâu Duyeân, Duyeân Kyø Ngoä vaø Quaàn Tieân Hoäi (ñang vieát dôû dang).
Chôi Giöõa Muøa Traêng (Thô vaø Vaên Xuoâi).

Buùt tích cuoái ñôøi laø baøi vaên vieát baèng tieáng Phaùp vôùi caây buùt chì cuøn nhan ñeà : La Pureteù de l'AÂme (Taâm Hoàn Thanh Khieát) ñeå ca tuïng Ñöùc Meï Maria vaø caùc baø meï döôùi traàn. - Trong cuoán Ñi Tìm Chaân Dung Haøn Maïc Töû, nhaø söu khaûo Phaïm Xuaân Tuyeån cho bieát : " Khi oâng Nguyeãn Vaên Xeâ ñöa Meï Nhaát Maria Juetta, ngöôøi Phaùp, ñoïc baøi vieát naøy, Meï Juetta noùi : Gioûi quaù, uoång quaù, Haøn Maïc Töû laø moät thieân taøi hieám coù ! Nhöng Meï xin pheùp taùc giaû ñoåi chöõ " neùnuphards" (hoa suùng) thay cho chöõ "lotus" (hoa sen) vì cuoäc ñôøi tu só cuûa chuùng toâi taïi ñaây vôùi caùc beänh nhaân phong, chính laø nhöõng boâng hoa suùng leân xuoáng theo con nöôùc vaø baäp beành troâi noåi nhö moïi vaät trong hoà, chöù khoâng daùm töï nhaän mình nhö nhöõng boâng hoa sen gaàn buøn maø chaúng hoâi tanh muøi buøn".

Xin ghi laïi ñaây moät baøi thô tieâu bieåu " ÔÛ Ñaây Thoân Vyõ Giaï " cuûa Haøn Maïc Töû vaø môøi quyù ñoäc giaû thöôûng thöùc :

Sao anh khoâng veà chôi thoân Vyõ
Nhìn naéng haøng cau naéng môùi leân
Vöôøn ai möôùt quaù xanh nhö ngoïc
Laù truùc che ngang maët chöõ ñieàn.

Gioù theo loái gioù maây ñöôøng maây
Doøng nöôùc buoàn thiu hoa baép lay
Thuyeàn ai ñaäu beán soâng traêng ñoù
Coù chôû traêng veà kòp toái nay.

Mô khaùch ñöôøng xa khaùch ñöôøng xa
AÙo em traéng quaù nhìn khoâng ra
ÔÛ ñaây söông khoùi môø nhaân aûnh
Ai bieát tình ai coù ñaäm ñaø. ( trích Ñau Thöông, 1939)

NEÙT COÂNG GIAÙO TRONG THÔ HAØN MAÏC TÖÛ.

Naêm 1942, nhaø pheâ bình Vuõ Ngoïc Phan, trong boä Nhaø Vaên Hieän Ñaïi, taäp III, khi nhaän ñònh veà Nhaø Thô Haøn Maïc Töû ñaõ vieát : " Haøn Maïc Töû coù leõ laø ngöôøi Vieät Nam ñaàu tieân laøm thô ca ngôïi Thaùnh Nöõ Ñoàng Trinh Maria vaø Chuùa Gieâsu. OÂng ca tuïng ñaïo Coâng Giaùo vôùi moät gioïng raát chaân thaønh. Ñaây laø laàn ñaàu tieân thi ca Vieät Nam thaáy ñöôïc moät nguoàn caûm höùng môùi. Toâi daùm chaéc roài ñaây seõ coøn nhieàu thi só Vieät Nam ñi tìm nguoàn caûm höùng trong ñaïo giaùo vaø ñöa thi ca Vieät Nam vaøo con ñöôøng trieát hoïc."

Nhaø nghieân cöùu Voõ Long Teâ, hieän soáng taïi Canada, trong ñoaïn keát baøi Thi Haøo Coâng Giaùo Haøn Maïc Töû cuõng vieát :" Nghieân cöùu Haøn Maïc Töû ñaõ daãn oâng ñeán moät keát luaän thuù vò baát ngôø. Trong Haøn Maïc Töû, khoâng phaûi chæ coù moät taùc giaû ñöôïc thöøa nhaän nhö moät thi haøo maø coøn coù moät con ngöôøi soáng vôùi Nieàm Tin Coâng Giaùo nhieät thaønh. Ñoái vôùi Haøn Maïc Töû, laøm thô laø Laøm Ngöôøi nghóa laø Soáng Ñaïo."

Quaû thaät, vôùi baát cöù ai ñoïc thô Haøn Maïc Töû, ngöôøi ta thaáy Ñaïo ñoái vôùi oâng chính laø cöùu caùnh, laø con ñöôøng, laø Chaân Thieän Myõ tuyeät ñoái coù giaù trò vónh haèng maø nhaân loaïi maõi maõi tìm kieám, maõi maõi khaéc khoaûi trong cuoäc haønh trình vaøo ñôøi. Vôùi Haøn Maïc Töû, thô laø moät neùt ngheä thuaät cao ñi vaøo chuû nghóa sieâu linh, laø coõi xuaát theá, laø beán traêng sao an toaøn cho con ngöôøi aån naùu khi soáng trong tuyeät voïng khoå ñau, trong coâ ñôn cuûa nhaân tình theá thaùi. - Khoâng ai coù theå phuû nhaän neùt Coâng Giaùo trong thô Haøn Maïc Töû, vì chính oâng ñaõ môû roäng bieân giôùi thi ca Vieät Nam nhôø nhöõng saùng taïo ñoäc ñaùo, maø neàn giaùo duïc coâng giaùo töø cha meï, gia ñình, tröôøng Pellerin vaø göông soáng caùc nöõ tu Phan Sinh ñaõ hun ñuùc hoàn thô cuûa oâng. Trong nhöõng ngaøy cuoái ñôøi, Haøn Maïc Töû ñaõ soáng nhö moät nhaø tu thöïc söï, cuoäc soáng chìm laëng trong caâu kinh, lôøi nguyeän pha laãn vôùi nhöõng ñôùn ñau do beänh phong haønh haï. Chính nhaø thô ñaõ thoå loä :" Trong nhöõng ngaøy cuoái ñôøi, toâi chæ bieát ngaâm thô vaø caàu nguyeän laø nhieàu hôn caû."

Haøn Maïc Töû ñaõ soáng vôùi theá giôùi sieâu linh moät caùch töï nhieân ñeán möùc "hö thöïc laøm sao phaân bieät noåi ". Nhôø ñoù thi nhaân ñaõ nghe ñöôïc ñieàu chuùng ta khoâng nghe, ñaõ thaáy ñöôïc caùi maø maét traàn chuùng ta khoâng thaáy. Thi nhaân ñaõ laëng chìm vaøo traêng sao, ñaém ñuoái trong eâm aû cuûa soâng Ngaân, tan bieán trong Tình Yeâu bao la huyeàn nhieäm cuûa Thöôïng Ñeá. - Trong tröôøng ca Ñaø Laït Traêng Môø, phaûi chaêng nhaïc só Pham Duy ñaõ naém baét ñöôïc hoàân thô Haøn Maïc Töû. Trong thi phaåm Ñaø Laït Traêng Môø ñöôïc oâng phoå nhaïc thaønh tröôøng ca baát huû, Phaïm Duy ñaõ ñeå cho haùt ba laàn doøng nhaïc :"Ñaây phuùt thieâng lieâng ñaõ khôûi ñaàu " vôùi nhöõng aâm thanh vôøi vôïi moâng lung huyeàn nhieäm. Linh thieâng laøm sao moät ñeâm Ñaø Laït Traêng Môø huyeàn aûo :

Caû trôøi say nhuoäm moät maøu traêng
Vaø caû loøng toâi chaúng noùi chaúng raèng
Khoâng moät tieáng gì nghe ñuïng chaïm
Daàu laø tieáng vôõ cuûa sao baêng.

Cöù theá, tieáp tuïc ñoïc nhöõng vaàn thô cao sang thanh khieát cuûa Haøn Maïc Töû trong caùc thi phaåm : Ra Dôøi, Ñieàm Laï, Nguoàn Thôm, Xuaân Ñaàu Tieân, Ñeâm Xuaân Caàu Nguyeän, Ngoaøi Vuõ Truï, Vaàng Traêng ... trong tinh thaàn toân giaùo, taâm hoàn con ngöôøi seõ ñöôïc caát caùnh bay cao leân vôùi traêng sao, ngaøo ngaït höông hoa, maëc daàu thaân xaùc beänh hoaïn, ñau thöông doàn daäp giöõa nhöõng thaêng traàm cuûa cuoäc soáng.

Thaät laø moät thieáu soùt lôùn lao, neáu muoán tìm hieåu neùt Coâng Giaùo trong thô Haøn Maïc Töû, maø chuùng ta queân khoâng ñeà caäp ñeán thi phaåm baát huû Ave Maria (Kính Chaøo Maria). Nhaø thô khai buùt baèng lôøi chaøo möøng trang troïng cung kính Meï Maria, Ngöôøi Nöõ Tuyeät Vôøi lung linh thaùnh thieän. Trong kho taøng Ngheä Thuaät Coâng Giaùo theá giôùi, bieát bao ngheä só, hoïa só, thi só ñaõ saùng taùc muoân vaøn taùc phaåm vôùi nhöõng neùt ngheä thuaät ñoäc ñaùo nhö Michel Ange, Raphael, Fra Angelico, töø thôøi Phuïc Höng ñeán thôøi Caän Ñaïi. Ngöôøi Vieät Nam chuùng ta töï haøo vì vôùi moät Haøn Maïc Töû, chuùng ta khoâng thua keùm vôùi caùc ngheä só noåi tieáng treân theá giôùi trong laõnh vöïc toân giaùo naøy.

Nhöõng kyû nieäm moät laàn gaëp naïn treân bôø bieån Quy Nhôn, nhöõng lôøi kinh vôùi chuoãi traøng haït luoân coù beân mình, ngay caû nieàm ñau se buoát khi nhöõng ngoùn tay nhaø thô co ruùt laïi vì beänh phong, taát caû ñaõ ñöa anh ñeán traïng thaùi xuaát thaàn khi saùng taùc thi phaåm Ave Maria ñöa hoàn anh ñi raát xa trong coõi meânh moâng vôùi caùc söù thaàn thieân quoác. Nhöõng chöõ vieát veà nhaø thô coâng giaùo Haøn Maïc Töû cuûa taùc giaû baøi vieát naøy ñeå töôûng nieäm anh seõ trôû thaønh voâ nghóa, neáu khoâng kính môøi quyù ñoäc giaû ñi vaøo chính thi phaåm baát huû Ave Maria :

Nhö soùng loäc trieàu nguyeân ôn phöôùc caû
Daâng cao daâng thaàn nhaïc saùng hôn traêng
Thôm tho bay cho ñeán coõi thieân ñaøng
Huyeàn dieäu bieán thaønh muoân kinh troïng theå
Vaø Toång Laõnh Thieân Thaàn quyø laïy Meï
Tung hoâ caâu ñöôøng haï ngôùp chaâu sa.
Höông xoâng leân lôøi ca ngôïi sum hoøa
Trí mieâu dueä cuûa muoân vì raát thaùnh.

Maria ! Linh hoàn toâi ôùn laïnh !
Run nhö run thaàn töû thaáy long nhan,
Run nhö run hôi thôû chaïm tô vaøng ...
Nhöng loøng vaãn thaám nhuaàn ôn trìu meán.

Laïy Baø laø Ñaáng tinh tuyeàn thaùnh veïn,
Giaàu nhaân ñöùc, giaàu muoân loäc töø bi.
Cho toâi daâng lôøi caûm taï phoø nguy,
Côn laâm luïy vöøa traûi qua döôùi theá
Toâi caûm ñoäng röng röng hai haøng leä
Gioïng thao thao baát tuyeät cuûa nguoàn thô
Buùt toâi reo nhö chaâu ngoïc ñeàn vua
Trí toâi hôùp bao nhieâu laø khí vò ..
Vaø trong mieäng ngaäm caâu ca huyeàn bí,
Vaø trong tay naém moät naïm haøo quang ...

Toâi no roài ôn vuõ loä hoøa chan,
Taáu laïy Baø, Baø raát nhieàu pheùp laï
Ngoïc nhö yù voâ tri coøn bieát caû
Huoáng chi toâi laø Thaùnh Theå keát tinh
Toâi öa nhìn Baéc Ñaåu raïng bình minh
Chieáu cuøng heát khaép ba ngaøn theá giôùi ...
Saùng nhieàu quaù cho thanh aâm vôøi vôïi
Thôm döôøng bao cho mieäng löôõi khoâng khen.

Hôõi söù thaàn Thieân Chuùa Gabriel
Khi ngöôøi xuoáng truyeàn tin cho Thaùnh Nöõ
Ngöôøi coù nghe xoân xao muoân tinh tuù ?
Ngöôøi coù nghe naùo ñoäng caû muoân trôøi ?
Ngöôøi coù nghe thô maøu nhieäm ra ñôøi
Ñeå ca tuïng, baèng hoa höông saùng laùng
Baèng traøng haït, baèng sao mai chieáu raïng
Moät ñeâm xuaân laø raát ñoãi anh linh ?
Ñaây roài ! Ñaây roài ! Chuoãi ngoïc vaøng kinh.
Thô caàu nguyeän laø thô quaân töû yù
Tröôïng phu lôøi vaø toâng ñoà trieát lyù
Laø Nguoàn Traêng yeâu meán Nöõ Ñoàng Trinh ..
Cho toâi thaép hai haøng caây baïch laïp,
Khoùi nghieâm trang seõ daâng leân traøn ngaäp
Caû Haøn Giang, caû maøu saéc thieân khoâng
Luùt trí khoân vaø aùm aûnh höông loøng
Cho soát saéng, cho ñeâ meâ nguyeän öôùc ...

Haøn Maëc Töû, moät thi nhaân, moät nhaø thô Coâng Giaùo, moät taâm hoàn thuaán nhaàm Nieàm Tin Coâng Giaùo saâu saéc, ñöôïc nuoâi döôõng baèng kinh nguyeän, baèng ñôøi soáng noäi taâm phong phuù thaùnh thieän, ñaõ khaùm phaù ñöôïc nhöõng chieàu kích môùi laï vöôït qua nhöõng nieàm ñau baát haïnh maø thi nhaân ñaõ traûi qua. Caøng ñoïc thi phaåm baát huû Ave Maria caøng ñöa chuùng ta tôùi beán bôø huyeàn nhieäm trong theá giôùi voâ hình. Phaûi chaêng qua ñoù, nhaø thô ñaõ ñi tieân phong trong söù meänh trình baøy moät neàn Thaàn hoïc AÙ Chaâu döïa treân nhöõng suy tö vaø vaên hoùa laâu ñôøi cuûa AÙ Chaâu. Ñem toân giaùo vaøo thô, laáy nguoàn caûm höùng thô trong toân giaùo phaûi chaêng Haøn Maïc Töû ñaõ ñi ñuùng con ñöôøng maø sau naøy Toâng Huaán Giaùo Hoäi AÙ Chaâu ñaõ trình baøy. Ñaây chính laø moät vinh döï cho Giaùo Hoäi Coâng Giaùo Vieät Nam, vì coù moät ngöôøi con ñaõ ñoùng goùp vaø khai phaù moät con ñöôøng môùi trong Vaên Hoïc Vieät Nam.

Vôùi taùc giaû baøi vieát naøy, töø khi coøn theo hoïc ban vaên chöông taïi nhaø tröôøng vaãn ñaëc bieät ngöôõng moä quyù meán nhaø thô Haøn Maïc Töû. Nhöng coù moät kyû nieäm khoâng bao giôø queân, maëc daàu ñaõ 26 naêm nay! Ñoù laø nhaân Muøa Ñaïi Leã Giaùng Sinh naêm 1974, Phoøng Thoâng Tin Hoa Kyø Saøigoøn toå chöùc moät buoåi trình dieãn ñaëc bieät Thaùnh Ca Giaùng Sinh taïi thính ñöôøng Hoäi Vieät Myõ, chuùng toâi vaãn nhôù maõi khi coá Nhaïc só Haûi Linh ñieàu khieån Ca Ñoaøn Hoàn Nöôùc vôùi treân 60 ca vieân trình dieãn hai tröôøng ca 5 gioïng hai thi phaåm baát huû cuûa Nhaø Thô Haøn Maïc Töû : Ave Maria do Haûi Linh phoå nhaïc vaø Ñaø Laït Traêng Môø cuûa Phaïm Duy. Hoâm ñoù caû hoäi tröôøng ñoâng ñaûo thính giaû ngoaïi quoác vaø Vieät Nam ñaõ hoaøn toaøn nín laëng, khi nhöõng doøng nhaïc hoøa laãn hoàn thô vôùi nhöõng aâm thanh vôøi vôïi moâng lung… ñöa loøng ngöôøi vaøo moät khoâng gian huyeàn aûo thaùnh thieän tuyeät dieäu. .. Nhaân muøa töôûng nieäm 60 naêm ngaøy nhaø thô maát, xin thaønh kính göûi moät neùn höông veà beân kia theá giôùi cho nhaø thô taøi hoa baïc meänh cuûa chuùng ta. 

                  VietCatholic News, 27. 10. 2000.