"Hoâm nay caép saùch ñeán tröôøng
Ngoài chung moät gheá chuyeän troø quen em
Daùng em xinh ñeïp nhö tieân
Coù chieác raêng giaû böïa vaøng baùm quanh
Töôi cöôøi em noùi ñoâi lôøi
Hôi thôû noàng nhieät moïi ngöôøi quay ñi
Thöông em anh nhaén ñoâi lôøi
Neân ñi chöõa trò, ngöôøi ñôøi bôùt cheâ..."

Baøi thô treân dieãn taû vaø so saùnh moät nuï cöôøi vaø hôi thôû moät ngöôøi mình yeâu meán, Nhöng neáu boä raêng cuûa baïn maø bò suùn, saâu, hoaëc teõ ra vaø hôi thôû cuûa baïn quaù noàng naøn thì laø moät caùi naïn lôùn coù theå ñöa tôùi vieäc naûn loøng. Hoäi ñoàng Nha Khoa Myõ (American Dantal Association) phoûng ñoaùn 50-65% ngöôøi lôùn (trong 85 trieäu ngöôøi Myõ) bò chöùng beänh hoâi mieäng. Haèng naêm, ngöôøi Myõ chi tieâu khoaûng 1 tyû Myõ kim moãi naêm ñeå mua saém thuoác röûa mieäng, keïo the hoaëc chewinggum ñeå giöõ cho thôm mieäng. Nhöõng phaåm chaát naøy chæ coâng hieäu trong thôøi gian raát ngaén nguûi. Thuoác nöôùc suùc mieäng (mouthwashes) chæ coâng duïng trong khoaûng 1 tôùi 3 giôø ñoàng hoà. Chuùng ta cuõng neân bieát phaàn ñoâng nhöõng bình thuoác traùng mieäng ñeàu coù chaát alcohol vaø coù theå kích thích nhöõng moâ phaàn trong mieäng (Irritation of oral tissues) laøm cho beänh hoâi mieäng thaønh naëng hôn.

Mieäng hoâi, tieáng Myõ thöôøng goïi laø bad breath hoaëc danh töø trong chuyeân khoa goïi laø Halitosis. Chöõ Halitosis xuaát goác töø tieáng Latinh – halitus laø "hôi thôû" vaø osis laø "tình traïng". Hôi thôû hoâi laø moät vaán ñeà quen thuoäc ñoái vôùi caùc chuyeân vieân ngaønh nha vaø beänh nhaân. Coù ngöôøi töï giaùc, ñeán than vôùi baùc só raèng mình bò hoâi mieäng. Thöôøng hôn, ngöôøi bò hoâi mieäng khoâng bieát mieäng mình bò hoâi. Tình traïng naøy coù theå xaûy ra trong moïi ngöôøi ôû moïi löùa tuoåi vaø coù theå naëng ôû moät soá ngöôøi, ñeán möùc ñoä bò moïi ngöôøi xa laùnh. Baøi vieát naøy seõ trình baøy vaø daãn giaûi nhöõng lyù do ñöa tôùi beänh hoâi mieäng vaø caùch thöùc ñieàu trò caên beänh naøy.

Caùc muøi gaây khoù chòu coù theå do nhieàu nguoàn khaùc nhau trong cô theå. Chöùng beänh naëng muøi coù theå phaùt khôûi töø khoang mieäng (oral cavity), hoác muõi (nasal passages), ñöôøng khí quaûn (upper respiratory tract), hoaëc phaàn treân cuûa ñöôøng tieâu hoùa (upper digestive tract). Ngöôøi Vieät Nam chuùng ta thöôøng tin vaø nghó raèng tình traïng hoâi mieäng xaûy ra vì mình bò beänh ñau bao töû hoaëc beänh phoåi. Nhöõng nghieân cöùu cho thaáy 85% caên beänh hoâi mieäng ñeàu phaùt xuaát töø khoang mieäng. 10% coøn laïi phaùt xuaát töø ñöôøng hoâ haáp, ñöôøng tieâu hoùa, hoaëc nhöõng beänh nhö beänh vieâm gan (cirrhosis), beänh tieåu ñöôøng (diabetes), hoaëc beänh thaän (kidney failure).

Coù hai nguyeân nhaân gaây ra beänh hoâi mieäng: do mieäng, vaø khoâng do mieäng. (baûng keâ 1). Noùi chung, vôùi soá ngöôøi bò hoâi mieäng, nguyeân nhaân gaây hoâi naèm ngay trong mieäng. Lyù do chính gaây ra beänh hoâi mieäng laø söï thoái naùt cuûa vi truøng (bacterial putrefaction) vaø vieäc saûn xuaát nhöõng tính chaát sulfur. Trong khoang mieäng, chuùng ta coù hôn 300 loaïi vi truøng soáng töông trôï laãn nhau vôùi nhöõng caáu taïo phöùc taïp chung quanh nhöõng moâ bao boïc chaân raêng, löôõi vaø cuoáng hoïng. Phaàn ñoâng nhöõng vi truøng gaây bieán chöùng beänh hoâi mieäng ñeàu thuoäc loaïi "vi truøng kî khí, G-". Nhöõng vi truøng naøy chuyeån hoùa nhöõng chaát axit amino tieát ra töø thöïc phaåm vaø nhöõng chaát peptide töø nöôùc boït thaønh nhöõng khí chaát phuï khaùc (gas by-products). Nghieân cöùu cho thaáy hydrogen sulfide (H2S), methyl mercaptan (CH3SH), dimethylsulfide (CH3SCH3), hoaëc dimethyl disulfide laø nhöõng chaát sulfur deã bay hôi coù muøi hoâi, laø chuû yeáu trong chöùng hôi thôû hoâi. Nhöõng khí chaát neâu treân coøn ñöôïc goïi chung trong saùch vôû laø "hôïp chaát khí sulfur" (volatile sulfur" (volatile sulfur compounds, VSCs).

Khi noùi tôùi khoang mieäng, chuùng ta cuõng neân bieát taàm quan troïng cuûa nöôùc boït, nöôùc mieáng. Nöôùc mieáng coù raát nhieàu coâng duïng, chaúng haïn nhö coù tính chaát khaùng vi khuaån (antibacterial), khaùng sieâu vi truøng (antivirus), khaùng trò naám (antifungal), chaát löôïng dung hoøa (buffering capacity), vaø taåy saïch khoang mieäng (mechanical cleansing of the oral cavity). Toùm laïi, nöôùc mieáng ñöôïc coi nhö laø moät loaïi xaø boâng raát toát trong mieäng, coù tính chaát saùt truøng. Ñoàng thôøi, nöôùc boït coøn coù coâng duïng hoøa tan (solvent) hoaëc taän dieät nhöõng phaåm chaát bay hôi naëng muøi (malodorous volative compounds). Neáu nhöõng chaát naëng muøi naøy ñöôïc hoøa tan trong nöôùc mieáng thì söï caûm nhaän muøi hoâi cuõng ñöôïc giaûm ñi. Nhöng neáu möïc nöôùc mieáng bò ngöng chaën hoaëc giaûm thieáu, thì löôïng chaát sulfur seõ taêng tröôûng vaø seõ deã daøng caûm nhaän hôn. Phaàn nhieàu chuùng ta nuoát hoaëc hít hôi vaøo tröôùc khi phaùt aâm. Bôûi vì theá, chuùng ta raát deã daøng nhaän ra nhöõng ngöôøi bò beänh hoâi mieäng khi hoï ñang "thao thao baát tuyeät".

I. Nguoàn hoâi do mieäng (baûng keâ 2)

A. Beänh nöôùu raêng – beänh nha chu (gum diseases)

Beänh raêng vaø beänh vieâm lôïi kinh nieân (Chronic gingivitis) coù leõ laø nhöõng nguyeân nhaân gaây hoâi mieäng nhieàu nhaát, vì taïo ñieàu kieän thuaän lôïi cho caùc vi truøng phaùt trieån toái ña. Khi nöôùu raêng ñaõ bò nhieãm ñoäc, tình traïng seõ laây tôùi nhöõng hoác troáng döôùi nöôùu raêng (pockets). Nhöõng hoác roãng naøy laø nôi chöùa ñöïng nhieàu loaïi vi truøng kî khí luoân xung ñoät vôùi nhöõng khaùng toá do cô theå taïo ra. Ñoàng thôøi, nhöõng loaïi vi truøng G- gaây ra beänh nöôùu raêng cuõng saûn xuaát ra nhöõng löôïng chaát sulfur ñöa tôùi tình traïng hoâi mieäng kinh nieân (chronic bad breath) neáu tình traïng caên beänh bò keùo daøi.

B. Beänh vieâm söng mieäng (stomatitis)

Caùc tình traïng laøm vieâm khoang mieäng hay löôõi (vì beänh hoaïn, do duøng thuoác, hay do cô theå thieáu caùc sinh toá) cuõng coù theå gaây hoâi mieäng vì khi mieäng, moâi, löôõi bò lôû nöùt thì thöùc aên vaø vi truøng seõ baùm bíu vaøo nhöõng choã nöùt lôû naøy.

C. Saâu raêng (dental caries)

Thoâng thöôøng, saâu raêng ít khi naøo ñöa tôùi tình traïng hoâi mieäng. Ngoaïi tröø khi raêng bò meû khoaûng lôùn laøm cho thöùc aên bò daét vaøo vaø bò öù ñoïng laâu ngaøy. Nhöõng tình traïng khaùc nhö veát traùm bò loài loõm (faulty, overhanging restorations) hoaëc maõo raêng bò hôû (leaking crowns) cuõng coù theå laøm cho thöùc aên baùm dính vaø öù ñoïng laïi.

D. Thuoác laù (smoking)

Huùt thuoác laù loaïi naøo cuõng laøm hoâi mieäng vaø deã phaùt hieän nhaát. Chaát thuoác nicotine trong ñieáu thuoác laù baùm treân maët raêng vaø löôõi laâu ngaøy seõ laøm cho raêng, löôõi thaâm naâu (nicotine stain) vaø beà maët raêng trôû neân raùm, taïo neân cô hoäi thuaän tieän cho traêm loaïi vi truøng baùm vaøo chaân raêng vaø maët löôõi (bacterial attachment) vaø laøm hö hoaïi. Hôn nöõa, nhöõng tình traïng nguy cô khaùc coù theå xaûy ñeán nhöõng ngöôøi nghieän thuoác laù nhö laø beänh nöôùu raêng ñöa tôùi söï ruïng raêng, ung thö mieäng, cuoáng hoïng, phoåi, v.v...

E. Hôi thôû buoåi saùng (morning breath)

Trong luùc ta nguû ban ñeâm, nöôùc mieáng gaàn nhö ngöøng chaûy. Khoâng coù nhieàu nöôùc mieáng ban ñeâm, caùc vi truøng trong mieäng sinh soâi naûy nôû, taïo ra muøi hoâi. Muøi hoâi naøy phaùt xuaát töø nhöõng vi truøng kî khí (anaerobic bacteria) aån nuùp trong nhöõng keõ hôû trong löôõi vaø raêng ñaõ saûn xuaát ra chaát hydrogen sulfide.

F. Khoâ mieäng (dry mouth)

Mieäng bò khoâ do baát cöù nguyeân nhaân naøo cuõng coù theå laøm mieäng theâm hoâi vì soá löôïng nöôùc mieáng bò giaûm ñi. Nghieân cöùu cho thaáy chöùng khoâ mieäng laøm taêng theâm phaàn saûn xuaát nhöõng chaát sulfur trong mieäng. Nhöõng nguyeân nhaân ñöa tôùi chöùng giaûm nöôùc boït nhö laø duøng thuoác men, trò beänh baèng tia phoùng xaï (radiation therapy) chung quanh vuøng quai haøm maët, Sjogrens Syndrome, hoaëc thôû baèng mieäng. Söï giaûm xuaát nöôùc boït cuõng coù theå xaûy ra trong nhöõng ngöôøi giaø vì nhöõng tuyeán nöôùc boït bò boùp nhoû hoaëc teo ñi.

G. Boä phaàn raêng giaû (mouth appliances)

Nhöõng boä raêng giaû, hoaëc coá ñònh (fixed) hoaëc thaùo raùp ñöôïc (removable), laø nôi caùc vuïn thöùc aên troâi daït vaøo vaø aån naáp khi ta aên uoáng. Neáu laâu ngaøy chuùng ta khoâng chaø coï, nhöõng vuïn thöùc aên hoaëc caën baõ aáy seõ hö thoái vaø taïo neân muøi hoâi tanh. Neáu coù theå, ta neân thaùo gôõ vaø chuøi röûa boä raêng giaû hoaëc duøng sôïi chæ luoàn döôùi caàu raêng ngaøy moät laàn vaøo buoåi toái, ñeå phoøng traùnh söï öù ñoïng thöùc aên trong mieäng.

H. Nhòn ñoùi (hunger)

Ngöôøi boû böõa aên vì löôøi aên hoaëc aên kieâng cöõ hay bò hoâi mieäng. Khi aên, nhöõng taùc ñoäng nhai caén laøm nöôùc mieáng ñöôïc tieát ra nhieàu, röûa vaø gieát bôùt vi truøng trong mieäng, khieán mieäng khoâng bò hoâi.

I. Thöùc aên (foods)

Moät soá caùc chaát bieán döôõng töø thöùc aên ñöôïc haáp thuï vaøo maùu, roài thaûi ra ngoaøi cô theå qua ñöôøng phoåi. Haønh, toûi, röôïu, gaây hoâi mieäng qua cô cheá naøy. Ngöôøi Vieät Nam chuùng ta coù nhieàu moùn raát ngon, nhö laø maém caø toâm, maém ruoác, khoâ möïc, khoâ caù thieàu v.v... nhöng nhöõng moùn naøy löu tröõ trong hôi thôû raát laâu neân khi ta ôï leân thì oâi thoâi laø... hoâi!

J. Tuoåi taùc (aging)

Muøi cuûa hôi thôû thay ñoåi theo tuoåi taùc. Ta hay baûo hôi thôû cuûa treû em thôm nhö muøi söõa. Lôùn leân, töø tuoåi vò thaønh nieân (adolescence) ñeán tuoåi trung nieân (middle age), hôi thôû ñaõ keùm thôm tho. Caøng lôùn tuoåi, hôi thôû caøng... coù muøi, duø ta giöõ gìn raêng mieäng ñuùng caùch. Vì caøng lôùn tuoåi, caùc tuyeán nöôùc boït trong mieäng bò giaûm nhoû laïi thì soá löôïng vaø phaåm chaát nöôùc boït cuõng bò giaûm ñi ñöa tôùi beänh hoâi mieäng.

II. Nguoàn muøi hoâi khoâng do mieäng

Thuoác (medications)

Nhöõng thuoác duøng coù taùc duïng laøm khoâ mieäng hoaëc aûnh höôûng tôùi nhöõng tuyeán nöôùc mieáng ñeàu coù theå gaây hoâi mieäng.

Nhöõng thuoác choáng ngheït muõi (anti-histamines), duøng chöõa ngöùa, chöõa dò öùng muõi (Claritin, Benadryl, Chlor-Trimeton, Dimetapp) laøm cho muõi vaø mieäng khoâ khan. Caùc thuoác chöõa beänh taâm thaàn (anxiolytics, antidepressants, antipsychotics) vaø thuoác chöõa cao aùp huyeát (diuretics) coù theå aûnh höôûng ít nhieàu tôùi nhöõng tuyeán nöôùc mieáng.

Theo nhö neâu treân, 90% chöùng beänh hoâi mieäng phaùt xuaát töø khoang mieäng. 10% coøn laïi laø do nhöõng beänh trong cô theå gaây neân. Caùc beänh heä thoáng, laøm thay ñoåi hoùa hoïc bình thöôøng cuûa cô theå, taïo ra nhöõng chaát deã bay hôi ñeán caùc heä baøi tieát hay phoåi qua ñöôøng maùu rôøi ñöôïc thoaùt ra ôû moà hoâi, nöôùc boït, caùc dòch tieát hay khí thôû gaây ra muøi hoâi.

1. Noùng soát vaø thieáu nöôùc (fever/dehydration)

Noùng soát cao vaø thieáu nöôùc trong cô theå laøm giaûm söï tieát baøi nöôùc mieáng ñöa ñeán tình traïng hoâi mieäng. Cô theå bò thieáu caùc sinh toá nhö sinh toá A, B12, chaát saét (Iron), chaát keõm (Zinc) seõ laøm mieäng bò khoâ, nöùt neû khieán cho baõ thöùc aên vaø vi truøng deã baùm vaøo nhöõng choå nöùt neû naøy.

2. Beänh tieâu hoùa (gastrointestinal disorders)

Neáu noùi toång quaùt thì nhöõng tình traïng naøo daãn tôùi söï suy yeáu (weakening) hoaëc ngaên caûn (inhibition) vieäc kheùp ñaäy van thöïc quaûn nhö beänh doäi ngöôïc bao töû thöïc quaûn (gastroesophageal reflux disease), heïp moân vò (pyloric stenisis), hoaëc thoaùt vò loã khuyeát (hiatal hernia) ñeàu daãn tôùi nguoàn hoâi mieäng. Ví duï, ngöôøi bò beänh doäi ngöôïc bao töû thöïc quaûn (gastoesophageal reflux disease). Trong tröôøng hôïp naøy, thöùc aên trong bao töû doäi ngöôïc leân thöïc quaûn, vì van ñoùng ôû giöõa thöïc quaûn vaø bao töû bò yeáu, khieán coù theå bò hoâi mieäng. Vì van ñoùng bò yeáu, thöùc aên ôï leân vaø caùc muøi hoâi chua trong boä tieâu hoùa doäi ngöôïc leân thöïc quaûn, roài theo mieäng thoaùt ra ngoaøi.

Gaàn ñaây, moät giaû thuyeát khaùc ñöôïc ñöa ra cho chuùng ta thaáy söï lieân heä giöõa beänh hoâi mieäng vaø vi truøng Helicobacter pylori trong bao töû – moät tình traïng nhieãm truøng gaây neân beänh loeùt bao töû vaø ung thu daï daøy. Döïa treân giaû thuyeát naøy, ngöôøi ta thaáy khi duøng thuoác metronidazole thì ñaõ laøm tan bieán muøi hoâi trong mieäng vaø cuõng ñöa tôùi söï thay ñoåi hoùa löôïng soá vi truøng trong mieäng.

3. Beänh tieåu ñöôøng (diabetes)

Söï lieân heä giöõa beänh tieåu ñöôøng vaø beänh nöôùu raêng ñaõ ñöôïc giôùi y nha só xaùc nhaän roõ raøng töø nhieàu naêm qua. Thöôøng thöôøng trong nhöõng ngöôøi maéc beänh tieåu ñöôøng, heä thoáng maïch maùu bò ngheõn taéc, neân vieäc löu chuyeån caùc chaát boå döôõng, döôõng khí vaø caùc huyeát caàu tôùi nhöõng boä phaän quan troïng nhö tim, oùc, maät vaø thaän cuõng bò aûnh höôûng. Cuõng vì heä thoáng maïch maùu bò ngheõn, vieäc maùu löu thoâng ñeán nhöõng moâ chung quanh chaân raêng cuõng bò giaûm ñi, khieán nöôùu vaø xöông hoá raêng bò hö haïi nhanh hôn bình thöôøng. Nhieàu döõ kieän cho chuùng ta thaáy beänh nöôùu raêng bieán naëng mau leï hôn neáu ngöôøi ñoù cuõng bò maéc beänh tieåu ñöôøng. Theâm nöõa, theo kinh nghieäm quan saùt, ngöôøi bò beänh tieåu ñöôøng thöôøng hay coù nhieàu nhöõng boïng muû nhoït noåi chung quanh vuøng nöôùu raêng maø khoâng coù moät lyù do gì chính ñaùng. Khi nhaän ra nhöõng daáu chæ naøy trong luùc khaùm raêng, ngöôøi nha só neân göûi ngöôøi beänh tôùi moät baùc só y khoa ñeå thöû chaát löôïng ñöôøng trong maùu.

4. Nhieãm truøng ñöôøng phoåi (respiratory tract infections)

Ung thö phoåi, lao phoåi (tuberculosis), vieâm phoåi (pneumonia) hoaëc vieâm muø maøng phoåi (empyema) ñeàu phoâ baày vôùi daáu chæ hoâi mieäng. Ñaây laø ñieåm quan troïng cho 2 giôùi y-nha khoa trong phaàn ñònh beänh ñeå nhaän ra beänh sôùm vaø chöõa trò kòp thôøi.

5. Beänh lieân quan tôùi tai, muõi, hoïng (ear, nose, throat disorders)

Caùc beänh vieâm muõi, nhieãm truøng caùc xoang quanh muõi hay böôùu trong muõi hoaëc ung thö coå hoïng (pharyngeal cancer) ñeàu coù theå gaây hoâi mieäng vì ngöôøi beänh coù theå khoâng thôû ñöôïc qua ñöôøng muõi maø phaûi thôû baèng mieäng.

6. Beänh suy thaän (renal failure)

7. Beänh xô gan (cirrhosis)

8. Nhieãm truøng naám (fungal infection)

Naám Cadida moïc trong mieäng cuõng gaây hoâi mieäng. Naám Cadida laø moät loaïi naám gaây beänh hay moïc ôû nhöõng choã aåm öôùt trong cô theå. Tröôøng hôïp naøy thöôøng thaáy ôû nhöõng ngöôøi coù beänh taät laøm giaûm söùc khaùng cöï cuûa cô theå nhö beänh AIDs, caùc beänh ung thö, tieåu ñöôøng v.v... Nhöõng ngöôøi bò nhieãm truøng naám Candida thöôøng thôû ra muøi ngoït traùi caây (sweet, fruit odor). Trong tröôøng hôïp naøy, nhöõng thuoác khaùng trò naám nhö chlortrimazole hoaëc nystatin coù theå duøng ñeå giaûm beänh vaø chöõa trò tình traïng hoâi mieäng.

9. Hoâi mieäng töôûng töôïng (imaginary halitosis)

Trong tröôøng hôïp hieám coù naøy, ngöôøi beänh nhaân coù caûm töôûng mình bò hoâi mieäng traàm troïng ñöa tôùi vieäc moïi ngöôøi xa laùnh. Sau khi ñöôïc khaùm kyõ löôõng maø vaãn khoâng tìm ra nguyeân nhaân naøo roõ reät, vò baùc só seõ baét ñaàu nghó raèng baïn bò beänh aûo töôûng hoâi mieäng. Trong vaán ñeà naøy thì ngöôøi beänh coù theå ñöôïc göûi tôùi nhöõng vò baùc só taâm thaàn (psychiatrist) ñeå khaùm nghieäm.

Chaån beänh

Tröôùc kia, ñeå bieát mình coù hôi thôû hoâi hay khoâng, thì chuùng ta thöû nghieäm baèng caùch lieám treân coå tay hoaëc luoàn sôïi chæ nha khoa qua raêng roài ñem leân muõi ngöûi ñeå töï xeùt ñoaùn. Caùch naøy khoâng ñöôïc chính xaùc maáy ngoaïi tröø chính mình töï giaùc vaø chaáp nhaän raèng mình coù beänh. Caùch khaùc laø nhôø ngöôøi ngoaøi, baïn beø hoaëc nhöõng ngöôøi trong gia ñình "aâm thaàm maùch baûo". Caùch naøy tuy hôi xoã xaøng nhöng chæ coù nhöõng ngöôøi thöông yeâu lo laéng vaø gaàn guõi chuùng ta nhaát môùi baïo daïn "nhaéc kheùo" ñöôïc.

Trong phaàn chi tieát nguoàn goác beänh hoâi mieäng, phaàn nhieàu lyù do gaây neân hôi thôû hoâi ñeàu phaùt xuaát töø trong mieäng, chæ coù moät phaàn raát nhoû phaùt nguoàn töø nhöõng caên beänh trong cô theå. Bôûi theá, khaùm raêng vaø khoang mieäng raát laø quan troïng. Ung thö cuoáng hoïng, saâu raêng, hoaëc vieâm nöôùu raêng laø nhöõng tình traïng chính ñöa tôùi nguoàn hoâi mieäng. Nhöõng tình traïng khaùc nhö chieác raêng caám moïc ngaàm, keõ raêng taùch hôû, thöùc aên baùm vöôùng, hoaëc nhöõng veát traùm loài loõm khoâng mòn maøng cuõng laø nhöõng lyù do tröïc tieáp ñöa tôùi chöùng beänh hoâi mieäng. Rieâng nhöõng ngöôøi beänh nhaân phaûi ñeo boä raêng giaû thì ta neân thaùo gôõ ra thöôøng nhaät nhaát laø veà ban ñeâm khi ta ñi nguû vì lyù do nhö:

1. Khi ta nguû thì chaát löôïng nöôùc mieáng bò giaûm thieáu ñi nhieàu.

2. Beân trong boä raêng giaû laø nôi aåm öôùt taïo neân baàu khí lyù töôûng cho vi truøng vaø naám Candida baùm víu vaø tha hoà taêng tröôûng.

3. Voøm nöôùu raêng bò bít kín neân oxygen khoâng ñöôïc luaân chuyeån ñieàu hoøa.

4. Coù theå bò nuoát ngheïn neáu boä raêng giaû laøm quaù nhoû.

Khoå hôn nöõa neáu quyù vò naøo phaûi caàn chaát coàn/keo daùn ñeå giöõ cho boä raêng mình khoâng bò lung lay hoaëc rôùt ra thì caøng neân thaùo ra moãi ngaøy.

Khi ñi khaùm raêng, chuùng ta cuõng neân hoûi ngöôøi nha só cuûa mình coi coù bò beänh nöôùu raêng hay khoâng vì soá vi truøng thöôøng hay aàn naùu trong nhöõng hoác roãng chung quanh chaân raêng. Nhöõng chaát muû quyeän chung vôùi maùu tieát ra töø nhöõng chaân raêng gaây neân chöùng beänh hoâi mieäng kinh nieân. Caùc coâng cuoäc nghieân cöùu cho thaáy söï quan heä giöõa beänh vieâm nöôùu raêng, beänh nha chu vaø tình traïng hoâi mieäng. Neáu nha só cho chuùng ta bieát ñang bò beänh nöôùu raêng, thì neân chöõa trò ngay chöù ñöøng keùo daøi vì caên beänh seõ tieán trieån naëng hôn vaø coù theå ñöa tôùi söï ruïng raêng hoaëc laây qua nhöõng vuøng khaùc. Vò nha só coù theå thoaûi maùi chöõa trò beänh nöôùu raêng cho baïn hoaëc göûi tôùi nhöõng nha só chuyeân khoa veà beänh nöôùu raêng (Periodontist).

Veà phaàn khoâ mieäng, chuùng ta hieåu beänh khoâ mieäng coù theå do tuoåi taùc hoaëc do nhieàu chöùng beänh khaùc hoaëc do duøng thuoác ñöa tôùi söï giaûm thieåu löôïng chaát nöôùc boït. Chuùng ta cuõng neân ñeå yù hôn caùc daáu hieäu vaø trieäu chöùng khoâ mieäng bao goàm söï giaûm vò giaùc (decrease of taste sensation), khoù nuoát (difficulty in swallowing), vieâm nieâm maïc mieäng (inflamed oral mucosa), vaø saâu raêng boø lan (rampant caries) ñaëc bieät chung quanh phaàn coå raêng (cervical tooth margins).

Trong phaàn chuaån beänh, chuùng ta cuõng neân cho vò baùc só , nha só bieát beänh hoâi mieäng cuûa mình baét ñaàu töø luùc naøo, thöôøng tröïc (constant) hoaëc baát thöôøng luùc coù luùc khoâng (intermittent). Ñoàng thôøi, chuùng ta cuõng neân cho bieát thoùi quen aên uoáng cuûa mình, coù huùt thuoác laù khoâng, coù duøng thuoác taây, ta chöõa beänh, vaø lieät keâ caùc taät beänh ñaõ hoaëc ñang chöõa trò. Caùch toát nhaát laø chuùng ta neân bieân vaøo maûnh giaáy vaø mang theo moãi khi ñi khaùm beänh taát caû caên beänh mình ñang coù vaø caùc loaïi thuoác ñang duøng ôû nhaø, ñoä löôïng thuoác, vaø caùch thöùc duøng moãi ngaøy. Ñaây cuõng laø thoùi quen toát neân thöïc haønh vaø voâ cuøng höõu duïng khi gaëp nhöõng tröôøng hôïp khaån caáp.

Hieän taïi treân thò tröôøng coù baùn 2 loaïi maùy duøng ñeå chuaån ñoaùn muøi hoâi laø maùy PerioTemp vaø maùy Halimeter. Tuy khoâng ñöôïc chính xaùc 100%, maùy PerioTemp ñöôïc duøng ñeå ño nhieät ñoä trong hoác raêng. Nhieät khí laø saûn vaät phuï trong tình traïng bò vieâm. So vôùi nhieät ñoä bình thöôøng trong cô theå, khi möïc ñoä leân cao thì coù nghóa laø söï taêng tröôûng cuûa vi truøng vaø söï taøn phaù caùc moâ vaø teá baøo trong ngöôøi cuõng taêng cöôøng. Maùy Halimeter laø duïng cuï ño löôøng chaát khí sulfur khi ta thôû ra. OÁng maùy thu huùt hôi thôû cuûa chuùng ta vaø ño löôøng chaát hydrogen sulfide vaø chaát methylmercaptan trong hôi khí. Khi soá löôïng ño 150 parts per million (ppm) hoaëc cao hôn thì ta bieát chaéc chaén ngöôøi ñoù maéc chöùng hoâi mieäng vaø caàn chöõa trò.

Chöõa beänh

Trong ngaønh Y Nha hoïc, vieäc chöõa trò cuõng tuøy thuoäc vaøo nguyeân nhaân ta tìm ra. Sau khi chuaån beänh kyõ löôõng vaø tìm ñöôïc nguyeân nhaân roài, thì vieäc chöõa trò raát laø deã daøng (baûng keâ 3). Coù raát nhieàu yeáu toá gaây ra hoâi mieäng. Theo nhö trình baøy ôû treân, 90% lyù do hoâi mieäng phaùt nguoàn töø khoang mieäng, raêng vaø löôõi. Trong tröôøng hôïp naøy thì veä sinh raêng mieäng laø caùch chöõa chính. Chuùng ta neân ñaùnh raêng ít nhaát laø hai laàn moãi ngaøy, ñoàng thôøi laøm saïch caùc keõ raêng baèng caùch duøng chæ raêng (dental floss) ít nhaát ngaøy 1 laàn: Chuùng ta neân taäp ñaùnh hoaëc naïo maët löôõi, vì löôõi cuõng laø choã thöùc aên hay baùm vaøo nhieàu. Chaûi raêng, löôõi thaät kyõ tröôùc khi ñi nguû ban ñeâm vaø vaøo buoåi saùng thöùc daäy cuõng laøm chöùng hoâi mieäng giaûm ñi. Ta cuõng neân daønh ít thôøi giôø ñi khaùm raêng ít nhaát moät naêm 2 laàn ñeå chaø röûa raêng. Ñaây cuõng laø ñieåm thuaän tieän ñeå ta bieát coù bò saâu raêng hoaëc bò nöôùu raêng. Neáu toaøn dieän xöông hoá raêng coù ñoä saâu (6 moät hoaëc nhieàu hôn), ngöôøi nha só seõ naïo chaân raêng (root planing) hoaëc göûi ta ñi tôùi nhöõng nha só chuyeân khoa veà nöôùu raêng ñeå chöõa trò. Neáu chuùng ta khoâng coøn raêng maø phaûi ñeo boä raêng giaû, thì caùch veä sinh cuõng caàn phaûi aùp duïng moãi ngaøy. Theo nhö trình baøy ôû treân, boä raêng giaû cuûa chuùng ta laøm baèng chaát nhöïa taïo neân cô hoäi thuaän tieän cho thöùc aên vaø vi truøng baùm vaøo taïo neân muøi hoâi. Vì theá, chuùng ta khoâng neân ñeo boä raêng giaû trong nhieàu giôø nhaát laø khi ñi nguû. Chuùng ta cuõng neân chaûi röûa saïch trong ngoaøi vaø ngaâm boä raêng giaû trong nöôùc xaø boâng hoaëc chaát nöôùc saùt truøng (Efferdent, Polident, etc.) moãi ñeâm. Trong mieäng thì chuùng ta neân duøng baøn chaûi thaät meàm hoaëc khaên boâng nhoû ñeå lau chaø voøm nöôùu.

Hieän nay chöa xaùc ñònh ñöôïc laø nöôùc suùc mieäng naøo toát vaø höõu hieäu nhaát vì chuùng chæ ñôn thuaàn che daáu taïm thôøi muøi hoâi mieäng töø 30 phuùt tôùi 3 tieáng laø cuøng. Cho neân, beänh nhaân neân thöû saûn phaåm ít nhaát 2, 3 tuaàn tröôùc khi thöû loaïi khaùc, cho ñeán khi tìm thaáy loaïi naøo coù hieäu quaû cao vaø vöøa yù mình. Coù nhieàu loaïi nöôùc suùc ieäng vôùi caùc thaønh phaàn khaùc nhau: coù tính saùt khuaån nhö cetylpyridium chloride, benzethonium chloride, chlorhexidine, triclosan; caùc chaát oxyùt hoùa nhö chlorine dioxide. Ñieåm quan troïng veà chaát thuoác nöôùc laø taát caû nöôùc suùc mieäng ñeàu chöùa chaát röôïu (alcohol) coù theå laøm mieäng bò khoâ, lôû loeùt vaø ñöa tôùi tình traïng naëng hôn. Nhöõng taùc haïi khaùc trong vieäc duøng thuoác nöôùc nhö söï thay ñoåi maøu raêng, löôõi thaønh naâu (i.e. Peridex stain) hoaëc laøm thay ñoåi vò giaùc (altered taste sensation).

Veà chöùng khoâ mieäng, hieän taïi coù nhieàu döôïc phaåm coù theå duøng ñeå kích thích tuyeán nöôùc boït hoaëc caùc chaát thay theá (salivary substitutes) giuùp cho ngöôøi beänh ñöôïc thoaûi maùi. Ñieàu tieân quyeát laø ta neân uoáng nhieàu nöôùc vaø haïn cheá nhöõng thöùc uoáng coù chaát caffeine nhö caø pheâ, nöôùc ngoït v.v... Neáu phaûi duøng thuoác men ñeå chöõa trò nhöõng beänh khaùc trong cô theå (aùp xuaát cao, taâm thaàn, ngheït muõi) trong thôøi gian laâu ngaøy, thì ta coù theå duøng nöôùc boït nhaân taïo (nhö Xero-Lube, Salivart) ñeå traùnh tình traïng mieäng bò khoâ khan. Moät phöông thuoác vaïn naêng phoå bieán laø ñeà nghò duøng thöïc vaät giaøu chaát sôïi (rubber consistency), nhai keïo deûo khoâng ñöôøng hoaëc keïo cao su (sugarless chewing gum). Ñaây laø phöông phaùp töï nhieân kích thích tuyeán nöôùc boït vaø laøm taêng cöû ñoäng löôõi giuùp loaïi boû maûng baùm löôõi, do ñoù laøm giaûm muøi hoâi.

Keát luaän

Trong nhieàu tröôøng hôïp, muøi hoâi laø do söï keát hôïp cuûa nhieàu beänh lyù vaø ñieàu trò hieäu quaû baèng caùch keát hôïp caùc phöông phaùp ñieàu trò. Sau khi ñoïc baøi treân, chuùng ta bieát khoang mieäng, haøm raêng, maët löôõi laø nguoàn goác chính ñöa tôùi tình traïng hoâi mieäng. Vì theá, ngöôøi nha só gia ñình cuûa chuùng ta neân caàn ñeå yù theâm nhöõng nguoàn goác lyù do ñöa tôùi tình traïng hoâi mieäng. Quan troïng hôn heát, ngöôøi nha só coøn coù traùch nhieäm chæ daïy cho ngöôøi beänh nhaân cuûa mình caùch gìn giöõ chaûi chuoát vaø baûo toàn haøm raêng. Neáu beänh hoâi mieäng vaãn tieáp tuïc, ngöôøi beänh nhaân neân ñöôïc göûi ñi tôùi nhöõng vò baùc só y khoa gia ñình hoaëc chuyeân khoa noäi thöông ñeå tìm ra nhöõng nguyeân côù khaùc trong cô theå. Tuy tình traïng hoâi mieäng cuûa mình coù theå laøm cho moïi ngöôøi xa laùnh, nhöng ñöøng coù vì ñoù maø chuùng ta phaûi thaát voïng buoàn chaùn vaø boû cuoäc. Theo nhö caâu cuûa moät vò baùc só noùi trong moät buoåi thuyeát trình, "Hôi thôû hoâi coøn khaù hôn laø khoâng coøn hôi thôû". Trôû laïi baøi thô cuûa Tình Ngöôøi Dòu Daøng, nhaø thô ñoù dieãn taû Hôi Thôû vaø Nuï Cöôøi khi chaøng gaëp laïi ngöôøi yeâu cuûa mình:

Traùi tim rung ñoäng nhòp nhaøng
Nheï nhaøng hôi thôû toû baøy yeâu em.
Thöông em thöông caû nuï cöôøi
Haøm raêng ñaày ñaën thaät laø deã thöông!

 

Taøi lieäu tham khaûo:

1. Clark GT, Nachnani S, Messadi D. Detecting and Treating Oral and Nonoral Malodors. CDA Journal Feb 1997; 25 (2):133-144

2. Cohen M. A new era in halitosis and periodontal treatment. Dentistry Today. August 1998, pp. 88-90.

3. Klokkevold PR. Oral Malodor: A Periodontal Perspective. CDA Journal Feb 1997; 25 (2): 153-159.

4. Messadi DV. Oral and Nonoral Sources of Halitosis. CDA Journal Feb 1997; 25 (2):127-131.

5. Miller RA. Treating halitosis: anew opportunity. Dentistry Today. Sept 1996, pp. 118-120.

6. Nguyeãn, TH. Phaùt hieän vaø ñieàu trò muøi hoâi do mieäng vaø khoâng do mieäng. Caäp nhaät Nha Khoa. 1998. Taäp I. tr. 7-17.

7. Nguyeãn, VD. Chöùng hoâi mieäng (Bad Breath) Buùt Vieät Weekly News, July 1996. Soá 209, tr. C4-C10.

8. Richter JL. Diagnosis and treatment of halitosis. Compendium Apr. 1996; 17 (4): 370-384.

9. Spielman A, Bivona P, Rifkin BR. Halitosis a common oral problem. N Y State Dent. 1996: 36-42. van Steenberghe D. Breath malodor. Curr Opinion in Periodontol 1997; 4:137-143.

Baûng keâ 1. 7 nguoàn phoå bieán muøi hoâi

1. Khoang mieäng vaø maët löôõi
2. Muõi, coå hoïng
3. Khoâ mieäng (beänh hoaïn, thuoác men, ñoùi khaùt...)
4. Ñöôøng hoâ haáp hoaëc cuoáng phoåi
5. Beänh hoaïn cô theå
6. Ñöôøng tieâu hoùa
7. Thöïc phaåm

Baûng keâ 2.

Nguoàn muøi hoâi trong khoang mieäng
1. Beänh nöôùu raêng / nha chu (Periodontitis)
2. Vieâm nöôùu raêng (Gingivitis)
3. Lôû loeùt trong mieäng (aphthous/traumatic ulcers)
4. Raêng saâu / hö thoái (Dental cavity/abscess)
5. Huùt thuoác laù (Smoking)
6. Beänh naám (Candidiasis)
7. Nhieãm sieâu vi truøng Herpes (Herrrpetic infections)
8. Ung Thö khoang mieäng (Oral cancer)
9. Khoâ mieäng (Xerostomia)
10. Baát haûo trong vieäc veä sinh raêng mieäãng (Poor oral hygiene)