Vôï choàng laø nghóa taøo khang,
Choàng hoøa vôï thuaän nhaø thöôøng yeân vui.
Sinh con môùi ra thaân ngöôøi,
Laøm aên thònh vöôïng ñôøi ñôøi aám no.

Ñaây coù leõ laù aùng vaên hay nhaát maø ta coù theå tìm ñöôïc ñeå ñoïc vaø hieåu tö töôûng Vieät Nam veà hoân nhaân vaø gia ñình. Hoân nhaân ñaët caên baûn ôû ñaâu? Coù muïc ñích gì? Gia ñình coù söù meänh naøo? Ñoø laø boán caâu hoûi chính maø, neáu ñoïc kyõ baøi thô treân, ta seõ tìm ñöôïc nhieàu yeáu toá traû lôøi raát saâu xa, chaéc chaén vaø vaén goïn suùc tích.

Boán caâu thô ñöôïc dieãn taû döôùi theå thô luïc baùt, laø theå vaên thoâng duïng nhaát vaø bình daân nhaát cuûa vaên Vieät Nam: tö töôûng bình daân ñöôïc dieãn taû qua thô bình daân. Boán caâu thô chuyeân chôû boán yù töôûng lôùn vaø chæ duøng theå khaúng ñònh, gioáng nhö nhöõng phaùn quyeát chaéc chaén. Moät lieân töø, lieân töø "môùi", coù tính caùch lyù luaän. Lieân töø naøy noái hai caâu ñaàu vôùi hai caâu sau. Tö töôûng ñaàu tieân "Vôï choàng laø nghóa taøo khang" laø moät phaùn quyeát khaúng ñònh nhö laø moät söï thaät hieån nhieân. Tö töôûng thöù hai "Choàng hoøa vôï thuaän nhaø thöôøng yeân vui" laø moät meänh leänh coù tính caùch luaân lyù. Nhö coù yù baûo: choàng phaûi hoøa, vôï phaûi thuaän, nhaø phaûi thöôøng vaø taát caû phaûi yeân vui.

Noùi theo kieåu toaùn hoïc, thì tö töôûng thöù nhaát "vôï choàng laø nghóa taøo khang" laø moät ñònh lyù. Tö töôûng thöù hai "choàng hoøa vôï thuaän nhaø thöôøng yeân vui" laø moät ñònh ñeà. Caû hai tö töôûng laøm neân phaàn thöù nhaát cuûa baøi thô vaø laø tieàn ñeà lyù luaän ñeå ñi ñeán luaän chöùng cuûa phaàn thöù hai, haäu quaû cuûa phaàn thöù nhaát. Coù hai haäu quaû. Haäu quaû thöù nhaát laø "sinh con môùi ra thaân ngöôøi". Vaø haäu quaû thöù hai laø "laøm aên thònh vöôïng ñôøi ñôøi aám no".

Duøng phöông phaùp giaûng vaên, sau ñaây toâi seõ phaân tích töøng chöõ, töøng caâu, töøng veá baøi thô haàu ñoïc kyõ baøi thô ñeå taëng caùc ñoâi baïn ñang leân ñöôøng vaøo hoân nhaân vaø bieáu caùc cha meï ñaõ traûi qua moät chaëng ñöôøng gia ñình.

I 

Vôï choàng laø nghóa taøo khang,
Choàng hoøa vôï thuaän nhaø thöôøng yeân vui.

Chuùng ta haõy khôûi söï phaân tích hai caâu thô ñaàu, cuõng laø phaàn thöù nhaát cuûa baøi thô.

1. Vôï choàng laø nghóa taøo khang

Vôï choàng laø söï noái keát cuûa hai ngöôøi nöõ nam baèng tình duïc vaø tình yeâu, qua hoân nhaân, ñeå cuøng chung soáng vôùi nhau, cuøng chia seû vaø cuøng giuùp ñôõ laãn nhau.

Vôï laø ngöôøi ñaøn baø coù choàng. Ngöôøi ñaøn baø coù choàng laø ngöôøi ñaøn baø noái keát vaø aên ôû vôùi ngöôøi ñaøn oâng baèng tình yeâu vaø tình duïc moät caùch coâng khai qua hoân nhaân. Ngöôøi vôï khaùc vôùi coâ boà, khaùc vôùi ngöôøi tình nhaân. Coâ boà vaø ngöôøi tình nhaân chæ laø nhöõng ngöôøi ñaøn baø thöông yeâu ngöôøi ñaøn oâng, hoaëc ñöôïc ngöôøi ñaøn oâng thöông yeâu. Ngöôøi vôï cuõng khaùc vôùi gaùi hoang, gaùi ñieám, vaø ngöôøi ñaøn baø ngoaïi tình, daâm phuï. Nhöõng ngöôøi naøy chæ laø nhöõng ngöôøi ñaøn baø noái keát vôùi ngöôøi ñaøn oâng baèng tình duïc ngoaøi hoân nhaân.

Choàng laø ngöôøi ñaøn oâng coù vôï. Ngöôøi ñaøn oâng coù vôï laø ngöôøi ñaøn oâng noái keát vaø aên ôû vôùi ngöôøi ñaøn baø baèng aùi tình vaø tình duïc moät caùch coâng khai qua hoân nhaân. Ngöôøi ñaøn oâng yeâu ngöôøi ñaøn baø khoâng qua hoân nhaân goïi laø ngöôøi laõng maïn. Vaø ngöôøi ñaøn oâng laøm tình vôùi ngöôøi ñaøn baø ngoaøi hoân nhaân goïi laø gaõ sôû khanh, hay keû chôi ñieám hay gian phu.

Vôï choàng, nhö vaäy, laø moät ñònh cheá xaõ hoäi, cuõng goïi laø hoân nhaân, ñeå chính thöùc vaø coâng khai chaáp nhaän nhu caàu tình yeâu vaø tính duïc cuûa moät ngöôøi nam, con trai vaø moät ngöôøi nöõ, con gaùi.

Vôï choàng laø moät trong naêm ñaúng caáp xaõ hoäi coå truyeàn. Neáu ñaïo quaân thaàn troïng ôû chöõ trung, ñaïo phuï töû naëng ôû chöõ hieáu, cuõng nhö ñaïo huynh ñeä troïng ôû chöõ ñeã vaø ñaïo baèng höõu naëng ôû chöõ tín, thì ñaïo vôï choàng saâu ôû chöõ nghóa. Ñoù laø yù nghóa cuûa thaønh ngöõ "nghóa taøo khang".

Nghóa laø moät trong naêm ñöùc thöôøng cuûa ngöôøi ta. Ñoù laø nhaân, nghóa, leã, trí, tín. Ngöôïc vôùi chöõ lôïi, chö nghóa chæ ñöùc tính toát, laøm theo ñieàu phaûi. Chöõ nghóa haøm chöùa tính caùch baát vuï lôïi nhö "nghóa cöû", tính caùch trung thaønh vaø hy sinh nhö "nghóa boäc", "nghóa töû", "nghóa höõu", tính caùch khí khaùi, haêng haùi, daán thaân nhö "nghóa khí". Trong maïch vaên "vôï choàng laø nghóa taøo khang", maø vôï choàng laø moät ñònh cheá, chöõ nghóa, laø ñöùc tính caên baûn cuûa vôï choàng, ñaõ ñöôïc duøng ñeå ñònh nghóa cho hoân nhaân. Noù laø moät töông quan trong naêm töông quan: Trung, Hieáu, Nghóa, Ñeã, Tín. Noù laø moät ñònh cheá trong naêm ñònh cheá: Quaân Thaàn, Phuï Töû, Phu Phuï, Huynh Ñeä, Baèng Höõu. Chöõ nghóa ôû ñaây bao haøm yù nghóa cuûa moät ñònh cheá toát, phaûi ñaïo, ñöôïc xaõ hoäi coâng nhaän.

Taøo khang laø moät töø ngöõ ruùt ra töø caâu traû lôøi cuûa Toáng Hoaøn Coâng cho vua Quang Voõ. Soá laø vua Quang Voõ coù ngöôøi em gaùi goùa choàng, teân laø Hoà Döông coâng chuùa. Baø naøy ñem loøng yeâu thöông quan Toáng Hoaøn Coâng vaø nhôø anh laø vua Quang Voõ daïm hoûi, moái mai. Vua Quang Voõ beøn kieám dòp gaï hoûi xem yù Toáng Hoaøn Coâng theá naøo. Ngaøy kia, vua hoûi Toáng Hoaøn Coâng raèng "Traãm nghe thieân haï noùi giaàu ñoåi baïn, sang ñoåi vôï. Vaäy yù khanh theá naøo?" Toáng Hoaøn Coâng laø ngöôøi coù nghóa, coù ñöùc ñoä vaø ñaõ coù vôï, laáy nhau töø thuôû haøn vi, beøn traû lôøi raèng: "Taøo khang chi theâ baát khaû haï ñöôøng, baàn tieän chi giao maïc khaû vong", nghóa laø vôï choàng laáy nhau töø luùc khoå cöïc chaúng neân boû, baïn beø keát giao töø thuôû heøn chaúng neân maát. Taøo khang dòch laø khoå cöïc laø dòch theo nghóa boùng. Nghóa ñen "taøo" laø caùi maùng, caùi chaäu cho suùc vaät aên, "khang" laø caùm gaïo. Coù ngöôøi ñoïc chöõ "taøo" laø "tao". Chuõ nho laø moät chöõ. Nhöng dòch sang chöõ vieät, "tao" coù nghóa laø caùi heøm röôïu. Xeùt ra ít hôïp lyù hôn laø chöõ "taøo".

"Nghóa taøo khang", nhö vaäy, laø moät ñònh cheá phaûi ñaïo, laáy söï hy sinh, trung tín, chung thuûy laøm ñaàu.

"Vôï choàng laø nghóa taøo khang", bôûi vaäy, laø moät ñònh nghóa vöøa saùt thöïc, vöøa lyù töôûng. Saùt thöïc, vì vôï choàng laø moät ñònh cheá maø xaõ hoäi chính thöùc vaø coâng khai cho pheùp vaø coâng nhaän nam nöõ yeâu thöông vaø aùi aân, thoûa maõn hai nhu caàu tình yeâu vaø tình duïc. Lyù töôûng, vì ñònh cheá vôï choàng buoäc hai ngöôøi nam nöõ ñaõ noái keát aên ôû vaø gaén boù phaûi chung thuûy vôùi nhau, luùc heøn cuõng nhö luùc sang, luùc ngheøo cuõng nhö luùc giaàu, luùc cöïc cuõng nhö luùc söôùng. Lyù töôûng naøy cuõng laø muïc tieâu thöù nhaát cuûa hoân nhaân vôï choàng.

2. Choàng hoøa vôï thuaän nhaø thöôøng yeân vui

Choàng hoøa laø chæ caùch cö xöû chính yeáu cuûa ngöôøi choàng. Chöõ "hoøa" tröôùc nhaát coù nghóa laø vöøa phaûi, khoâng quaù trôùn nhö "ñieàu hoøa", khoâng coù caïnh tranh xung ñoät nhö "hoøa bình, "hoøa thuaän". Chöõ "hoøa" ôû ñaây coù töông quan chaët cheõ vôùi chöõ "trung dung". Trung dung laø saùch cuûa thaøy Töû Tö, daäy caùch cö xöû theo leõ phaûi. Caùi leõ phaûi khoâng theå ñònh tröôùc ñöôïc, maø phaûi tuøy theo vieäc, laøm cho hôïp vôùi thôøi theá, vôùi nhaân sinh vaø vôùi löông taâm cuûa mình. Quaù caùi leõ phaûi, ñoù laø thaùi quaù. Chöa ñuùng vôùi leõ phaûi, ñoù laø baát caäp. "Hoøa nhi baát ñoàng" hoøa hôïp vôùi moïi ngöôøi maø khoâng ñoàng hoùa vôùi ai, ñoù laø toân chæ cuûa chöõ "hoøa". "Thieân thôøi, ñòa lôïi, nhaân hoøa" vöøa laø chieán löôïc cö xöû cuûa Toân Töû, vöøa laø keát quaû cuûa caùch cö xöû hoøa aáy. Ñoù laø treân thì hôïp yù trôøi, döôùi thì ñöôïc may maén thuaän lôïi, vaø vôùi moïi ngöôøi thì ñöôïc loøng öng thuaän. "Cao baèng thaáp vöøa", ñoù laø caùch dieãn taû xaõ hoäi cuûa chöõ "hoøa", bieåu dieãn moät caùch cö xöû haøng ngaøy trong gia ñình cuõng nhö ngoaøi xaõ hoäi.

Vôï thuaän laø chæ ñöùc tính caên baûn cuûa ngöôøi vôï. Chöõ "thuaän" coù nghóa laø theo, baèng loøng theo, phuïc theo. Chöõ "thuaän" ñaây ôû möùc ñaïo, laø "thuaän ñaïo", haøm yù nghe theo, soáng theo, cheát theo. Tröôùc ñoù, coù thuaän caûm, thuaän tình. Bôûi ñoù, coù ba möùc thuaän. Thuaän caûm thöôøng ôû thuôû sô giao, môùi gaëp. Caûm vì ñöùc, caûm vì taøi, caûm vì dung maïo tính tình deã thöông, caûm vì gia theá, caûm vì chí khí. Chöõ caûm naøy thöôøng bieåu loä moät söï thích thuù, khoaùi chí, theøm muoán. Khi coâ traû lôøi caäu laø "hoång theøm ñaâu", laø ñaõ coù theøm moät tyù roài. Sau möùc thuaän caûm thì coù thuaän tình. Tình ñaây laø tình nhôù, tình thöa, tình gôûi, tình thöông, tình tìm, tình trao. Khi coâ thaáp gioïng kheõ thöa "daï chòu", laø coâ bieåu loä moät söï baèng loøng ñaém say vaäy. Thuaän caûm vaø thuaän tình laø hai chöõ thuaän ñöa ñeán chöõ thuaän thöù ba: Thuaän ñaïo, ñöôïc xaùc ñònh moät caùch qui cuû qua chöõ "toøng phu", theo choàng.

Nho giaùo daäy ngöôøi ñaøn baø chöõ tam toøng, töù ñöùc. Boán ñöùc laø coâng, dung, ngoân, haïnh. Tam toøng laø theo cha, theo choàng, theo con. Chöõ "vôï thuaän" ñaây haøm chöùa ñöùc thuaän toøng cuûa ngöôøi vôï ñoái vôùi ngöôøi choàng. Thöïc ra chöõ thuaän luoân ñi ñoâi vôùi chöõ hoøa. Neáu coù choàng hoøa thì ñöông nhieân coù vôï thuaän. Vaø neáu coù vôï thuaän thì aét coù choàng hoøa.

Nhaø nghóa ñen laø caùi nhaø ñeå ôû, nghóa boùng laø gia ñình. Neáu hoân nhaân vôï choàng laø moät ñònh cheá coù tính chaát kheá öôùc, coù tính caùch phaùp luaät, thì gia ñình laø moät ñònh cheá coù tính caùch töông quan, coäng ñoaøn chung soáng döôùi moät maùi nhaø. Neáu hoân nhaân vôï choàng chæ laø ñònh cheá noái keát ngöôøi nam vaø ngöôøi nöõ, thì gia ñình laø moät ñònh cheá saûn sinh vaø qui tuï nhieàu theá heä khaùc nhau, coù theå ñeán tam nhaân: vôï choàng, cha con, anh em; thaäm chí coù theå leân ñeán cöûu toäc: cao, taèng, toå, khaûo, kyû thaân, töû, toân, taèng, huyeàn: coá toå, coá noäi, oâng noäi, cha, mình, con, chaùu, chuùt, chít.

thöôøng yeân vui laø thöôøng xuyeân ñöôïc yeân vui, yeân vui haïnh phuùc laø leõ bình thöôøng, leõ taát nhieân.

Nhöng chöõ "thöôøng" cuõng coù theå hieåu laø ñaïo nguõ thöôøng, töùc laø nhaân, nghóa, leã, trí, tín. "Nhaø thöôøng" laø gia ñình giöõ ñaïo nguõ thöôøng. Coù leõ hieåu theo nghóa naøy thì ñuùng yù saâu xa cuûa caâu thô hôn, vì noù ñi töø hai yeáu toá tieân khôûi caáu thaønh, laø "choàng hoøa" vaø "vôï thuaän", ñeán toaøn theå coäng ñoaøn laø "nhaø thöôøng". Vaø caû caâu thaønh yù nhò hôn: choàng hoøa, vôï thuaän, gia ñình ñaïo ñöùc, ñoù laø an vui haïnh phuùc vaäy.

Nhö vaäy, "choàng hoøa vôï thuaän nhaø thöôøng yeân vui" laø muïc tieâu thöù hai cuûa hoân nhaân vôï choàng: xaây döïng moät gia ñình haïnh phuùc. Gia ñình coù theà chæ laø vôï choàng, hoaëc bao goàm caû tam thaân cöûu toäc. Muoán ñaït ñöôïc haïnh phuùc aáy, choàng phaûi hoøa, vôï phaûi thuaän vaø gia ñình phaûi coù ñaïo ñöùc nguõ thöôøng.

II 
Sinh con môùi ra thaân ngöôøi
Laøm aên thònh vöôïng ñôøi ñôøi aám no.

Lieân töø "môùi" giôùi thieäu moät söù meänh seõ ñaït thaønh, moät keát quaû seõ haùi ñöôïc. Söù meänh vaø keát quaû naøy tuøy thuoäc vaøo nhöõng nguyeân nhaân tieân quyeát ôû tröôùc. Hai keát quaû hay söù meänh seõ ñeán laø sinh ñöôïc con caùi ñöôïc daäy doã ñaày ñuû ñeå ra thaân ngöôøi vaø coù coâng aên vieäc laøm phaùt ñaït ñeå aám no suoát ñôøi cha con. Hai keát quaû naøy taát nhieân seõ ñaït ñöôïc, neáu coù hai nguyeân nhaân treân, laø vôï choàng chung thuûy vaø gia ñình hoøa thuaän haïnh phuùc. Noùi khaùc ñi, neáu vôï choàng chung thuûy vaø gia ñình hoøa thuaän haïnh phuùc thì môùi coù ñöôïc con caùi thaønh ngöôøi vaø laøm aên phaùt ñaït aám no ñôøi ñôøi.

1. Sinh con môùi ra thaân ngöôøi

Sinh con. Chuùng ta löu yù ôû ñaây moät söï kieän môùi ñaõ xuaát hieän: söï sinh con. Teân goïi vôï choàng ñaõ ñöôïc thay ñoåi baèng teân goïi cha meï. Ñònh cheá hoân nhaân vôï choàng ñaõ ñöôïc hoaøn haûo baèng ñònh cheá gia ñình. Khoâng phaûi ngaãu nhieân maø caâu thô thöù nhaát duøng chöõ vôï choàng, ñeán caâu thô thöù hai duøng chöõ nhaø vaø ñeå caâu thô thöù ba duøng chöõ sinh con.

Sinh con laø moät trong cöûu töï cuø lao, chín chöõ sieâng naêng khoù nhoïc cuûa baäc cha meï: cha sinh (sinh), meï ñeû (cuùc), voã veà (phuû), daäy doã cho khoân ngoan (duïc), troâng nom (coá), quaán quít daáu yeâu (phuïc), naâng ñôõ nhaéc baûo (phuû), nuoâi döôõng cho lôùn (suùc), vaø boàng beá (phuùc). Cöûu töï cuø lao ñoàng nghóa vôùi vieäc giaùo duïc hieåu theo nghóa roäng, maø vieäc sinh saûn laø khôûi ñaàu.

Theo sinh hoïc thì sinh con laø vieäc töï nhieân. Theo taâm lyù xaõ hoäi hoïc thì sinh con laø moät nhu caàu truyeàn sinh ñeå baûo veä doøng gioáng. Theo ñaïo lyù Vieät Nam thì sinh con laø moät ñieàu quí, maø ai cuõng mong muoán coù vaø coù nhieàu. Bôûi vaäy, môùi coù lôøi chuùc "tam ña", "nguõ phuùc" vaøo dòp cöôùi hoûi vaø ñöôïc laäp laïi haøng naêm vaøo dòp teát nhaát. Ba caùi nhieàu ta haèng chuùc nhau laø "ña töû, ña toân, ña phuù quí", nhieàu con, nhieàu chaùu, nhieàu giaàu sang. Naêm caùi phuùc ta vaãn mong laø "phuù, quí, thoï, khang, ninh", giaàu coù, sang troïng, soáng laâu, khoûe maïnh vaø bình an.

Ra thaân ngöôøi. Coù con laø ñieàu toát, coù nhieàu con laø ñieàu toát hôn. Nhöng coù con thaønh thaân thaønh ngöôøi môùi laø chính yeáu quan troïng. Muoán ñöôïc theá, cha meï phaûi laøm sao cho chuùng "ra". Chöõ "ra" nghóa thöù nhaát laø "ra khoûi" nhö "ra khoûi nhaø". Nghóa thöù hai laø trôû neân, trôû thaønh, hoùa ra. Chöõ "ra" ôû ñaây khoâng gì khaùc hôn laø chöõ "giaùo duïc" maø ta duøng hieän nay. Giaùo duïc, nhö chöõ "ra", ñaàu tieân coù nghóa laø vieäc laøm cho ta ra khoûi söï toái taêm, doát naùt, non daïi, vaø sau ñoù ñöa ta trôû thaønh thoâng baùc, khoân ngoan, ñaïo ñöùc. Sinh con laø moät phuùc ñöùc cuûa vôï choàng vaø giaùo duïc con thaønh thaân thaønh ngöôøi laø boån phaän cuûa cha meï. Muïc tieâu giaùo duïc con caùi maø cha meï ôû gia ñình phaûi ñaït ñeán laø thaønh thaân thaønh ngöôøi.

Thaân ngöôøi. Chöõ thaân tröôùc nhaát chæ thaân xaùc, thaân theå, hình daùng theå lyù. Giaùo duïc bôûi vaäy ñaàu tieân phaûi chuù troïng ñeán thaân xaùc, sao cho phaùt trieån, khoûe maïnh, laønh laën. Khoâng laï gì khi vieäc nuoâi cho aên uoáng ñeå lôùn leân laø moät trong nhöõng vieäc ñöôïc keå ra trong cöûu töï cuø lao. Baûo raèng giaùo duïc AÙ Ñoâng laõng queân giaùo duïc thaân theå laø baøy toû moät söï thieáu hieåu bieát veà tö töôûng Vieät Nam vaø AÙ Ñoâng.

Chöõ "thaân" coøn coù nghóa laø baûn thaân mình, nhaân vò mình, nhö trong caùc chöõ "thaân kyû", "thaân phaän". Vaø töø ñoù aùm chæ nhöõng töông quan thaân caän cuûa mình vôùi nhöõng ngöôøi khaùc nhö "thaân gia, thaân quyeán, thaân thích, thaân thuoäc, thaân toäc, thaân tu,...". Giaùo duïc bôûi vaäy, thöù ñeán, phaûi chuù troïng ñeán nhaân vò vaø tình caûm.

Chöõ ngöôøi baøy toû moät tính chaát ñoäc ñaùo cuûa loaøi ngöôøi. Ca dao Vieät Nam dieãn taû tính chaát ñoäc ñaùo cuûa loaøi ngöôøi nhö sau. Xin trích vaøi caâu laøm maãu:

Ñaõ sinh ra kieáp ôû ñôøi,
Trai thôøi trung hieáu ñoâi vai cho troøn.
Gaùi thôøi trinh tònh loøng son,
Sôùm hoâm gìn giöõ keûo coøn chuùt sai.
Trai laønh gaùi toát ra ngöôøi
Khuyeân con trong baáy nhieâu lôøi cho chuyeân
Laøm ngöôøi phaûi bieát cöông thöôøng
Xem trong nguõ ñaúng, quaân cöông ôû ñaàu.

Coù theå baûo raèng tính chaát luaân lyù laø neùt ñoäc ñaùo nhaát cuûa con ngöôøi. Chæ con ngöôøi môùi coù theå coù haønh ñoäng luaân lyù. Nhöng chöõ luaân lyù khoâng chæ giôùi haïn vaøo ñaïo ñöùc, nhöng bao haøm caû ngheà nghieäp, trí tueä vaø quoác gia, xaõ hoäi nöõa. Trong saùch Ñaïi Hoïc, thaày Taêng Töû thaâu goùp nhöõng lôøi daïy cuûa Ñöùc Khoång Töû, soaïn thaønh hai chöông, ñeå daïy ngöôøi ta soáng cho ñuùng laø ngöôøi. Tröôùc nhaát laø "Tam cöông laõnh", töùc laø ba ñieàu coát yeáu toång quaùt maø luùc naøo, ôû ñaâu vaø ai ai cuõng phaûi löu yù. Ñoù laø "minh ñöùc", söûa neát cho saïch, "taân daân": daäy daân phong hoùa cho moãi ngaøy moãi môùi meû vaø "chæ chí thieän": cho ñeán möùc toát ñeïp nhaát. Roài ñeán "Baùt ñieàu muïc", töùc laø taùm ñieàu aùp duïng thöïc teá vaø theo chuyeân bieät khu vöïc. Ñoù laø "caùch vaät": hoïc ñieàu gì phaûi cho ñeán nôi, "trí tri": bieát ñieàu gí phaûi cho ñeán choán, "thaønh yù": yù töôûng phaûi cho thaønh thaät, "chaùnh taâm": ñeå buïng vieäc gì phaûi cho ngay thaúng, "tu thaân": tu söûa baûn thaân, nhaân vò mình, "teà gia": ñieàu khieån, cö xöû vieäc nhaø cho oån thoûa, coù gia phong, "trò quoác": lo vieäc mình cho phaûi pheùp ñeå nöôùc ñöôïc thònh trò vaø kyû cöông, "bình thieân haï": goùp phaàn lo cho thieân haï ñöôïc thaùi bình.

Chöõ ngöôøi ôû ñaây, bôûi vaäy, noùi theo kieåu ngaøy nay, bao goàm boán khía caïnh lyù töôûng giaùo duïc khoâng theå thieáu ñöôïc. Ñoù laø trí duïc, ñöùc duïc, xaõ hoäi vaø daäy ngheà.

"Sinh con môùi ra thaân ngöôøi" laø xaùc ñònh boån phaän thöù ba cuûa hoân nhaân vaø söù meänh thöù nhaát cuûa gia ñình: söù meänh phaûi giaùo duïc con caùi "cho ra thaân ngöôøi". Giaùo duïc thaân theå, giaùo duïc nhaân vò, giaùo duïc tình caûm, giaùo duïc lyù trí, giaùo duïc duïc tình, giaùo duïc coâng daân xaõ hoäi vaø giaùo duïc ngheà nghieäp.

2. Laøm aên thònh vöôïng ñôùi ñôøi aám no

Sau söù meänh sinh döôõng vaø giaùo duïc con caùi, coù tính caùch daøi haïn vaø höôùng veà töông lai, laø söù meänh phaûi laøm aên ñeå ñöôïc thònh vöôïng aám no. Söù meänh naøy coù tính caùch kinh teá, thöïc teá haøng ngaøy.

Laøm aên. Noùi "laøm aên" laø ñeå phaân bieät vôùi "laøm". Neáu chæ coù "laøm" khoâng, thì chöõ laøm laø laøm vieäc, maø ñöùc tính caàn cuø laø caên baûn. "Laøm aên" ñaây, noùi theo kieåu ngaøy nay laø haønh ngheà. Vaø vieäc haønh ngheà phaùi coù lôøi ñeå kieám aên. Chuùng ta löu yù tính caùch thieát thöïc vaø muïc ñích caän keà cuûa noù: laøm ñeå aên, hoaëc aên ñeå laøm. "Laøm aên" bôûi vaäy bao haøm tö caùch haønh ngheà, nhö "laøm chuû, laøm thôï, laøm coâng, laøm möôùn, laøm thueâ, laøm khoaùn...". "Laøm aên" cuõng bao haøm caùi ngheà mình laøm, nhö "laøm noâng, laøm thaøy, laøm thô, laøm quan, laøm buoân, laøm baùn,..."

Trong xaõ hoäi coå truyeàn Vieät Nam, coù boán ngaønh kinh teá ñeå ngöôøi ta laøm aên. Ñoù laø laøm haønh chaùnh (só), laøm canh noâng (noâng), laøm kyõ ngheä (coâng), laøm thöông maïi (thöông). Trong toå chöùc kinh teá taân tieán hieän ñaïi, ngaøn vaïn ngheà khaùc nhau, cuõng qui veà boán nghaønh ngheà caên baûn naøy. Tröôùc nhaát laø ba laõnh vöïc kinh teá coù tính caùch thò tröôøng: noâng nghieäp, coâng nghieäp kyõ ngheä vaø thöông maïi dòch vuï. Theâm moät laõnh vöïc khoâng coù tính caùch thò tröôøng, ñoù laø coâng chöùc haønh chaùnh.

"Laøm aên thònh vöôïng ñôøi ñôøi aám no". Laøm aên ôû ñaây khoâng nhaát thieát phaûi laøm ngheà gì, nhöng quan troïng laø phaûi ñaït ñöôïc hai chæ tieâu sau ñaây: thònh vöôïng vaø aám no. Chuùng ta löu yù quan nieäm quaûn trò laøm aên raát hieän ñaïi cuûa Vieät Nam. Ñoù laø quan nieäm quaûn trò theo muïc tieâu. Chi tieâu thöù nhaát laø cho coâng vieäc mình laøm, xí nghieäp mình ñieàu khieån ñöôïc thònh vöôïng. Chæ tieâu thöù hai laø cho gia ñình mình, ñôøi mình ñeán ñôøi con, coù choã chi tieâu, coù aên no maëc aám. Söï phaân chia lôïi töùc cuõng ñaõ ñöôïc phaùc hoïa.

Taïi sao thònh vöôïng aám no laïi laø moät söù meänh cuûa gia ñình? Taïi vì neáu khoâng coù aên no maëc aám, laø nhöõng nhu caàu toái thieåu ñeå sinh toàn, vaø neáu khoâng coù thònh vöôïng ñeå thoûa maõn nhöõng ñoøi hoûi caàn thieát khaùc, thì laøm sao coù theå coù phöông tieän ñeå daäy con thaønh ngöôøi? Laøm sao coù ñieàu kieän thuaän lôïi ñeå laøm cho gia ñình ñöôïc yeân vui haïnh phuùc? Thieáu aám no thònh vöôïng thì ñònh cheá
gia ñình coù nhieàu nguy hieåm suy nhöôïc vaø tan raõ.

Thieáu aám no thònh vöôïng, thì ôû möùc thaáp hôn, laø ôû möùc caùc phaàn töû gia ñình, caùc caù nhaân naøy seõ coù thaân theå suy nhöôïc: ñoùi raùch hôn, oám yeáu hôn, cheát sôùm hôn, taâm linh yeáu heøn: khoù töï chuû, khoù saùng suoát, khoù khí khaùi, deã nhu nhöôïc, deã gian doái, deã troäm caép, deã côø baïc, deã nghieän ngaäp, deã dò ñoan, vaø ñòa vò xaõ hoäi thaáp keùm: laøm toâi taù, laøm ñaày tôù, laøm nhaäp cö, khoâng coù tieáng noùi, khoâng coù ñòa vò, soáng trong xaõ hoäi maø ôû ngoaøi rìa xaõ hoäi.

Thieáu aám no thònh vöôïng, thì ôû möùc ñoä cao hôn, laø möùc thoân xaõ, quoác gia, xaõ hoäi, thì xaõ hoäi naøo coù nhieàu gia ñình ngheøo ñoùi laø xaõ hoäi coù nhieàu nguy hieåm, maø nguy hieåm lôùn nhaát laø baát coâng, tham nhuõng vaø ñoäc taøi. Roài töø baát coâng, tham nhuõng, ñoäc taøi, sinh ra loaïn laïc, chieán tranh. Töø baát coâng, tham nhuõng, ñoäc taøi, loaïn laïc, chieán tranh sinh ra ngheøo ñoùi, ngu daân. Phaûi hieåu caùi voøng luaän quaån naøy, thì môùi hieåu ñöôïc tö töôûng khoân ngoan cuûa Vieät Nam, ñöa "laøm aên thònh vöôïng ñôøi ñôøi aám no" laøm boån phaän thöù tö cuûa hoân nhaân vaø laøm söù meänh thöù hai cuûa gia ñình.

Vôï choàng laø nghóa taøo khang,
Choàng hoøa vôï thuaän nhaø thöôøng yeân vui.
Sinh con môùi ra thaân ngöôøi,
Laøm aên thònh vöôïng ñôøi ñôøi aám no.

Qua boán vaàn thô vôùi 28 chöõ vaén goïn aáy, moät tö töôûng thaâm thuùy cuûa ngöôøi Vieät Nam bình daân ñaõ ñöôïc tích tröõ vaø giaûi baøy veà vôï choàng, hoân nhaân vaø gia ñình. Caên baûn ñeå ñònh nghóa hoân nhaân vôï choàng laø moät ñònh cheá xaõ hoäi coâng khai chaáp nhaän vieäc nam nöõ yeâu thöông aùi aân, nhöng ñoøi phaûi chung thuûy. Muïc ñích cuûa hoân nhaân laø xaây döïng moät gia ñình haïnh phuùc, trong ñoù choàng hoøa, vôï thuaän vaø gia ñình ñaïo ñöùc. Söù meänh cuûa hoân nhaân gia ñình laø sinh con vaø giaùo duïc chuùng ñeå thaønh thaân thaønh ngöôøi. Vaø sau heát, boån phaän cuûa gia ñình laø phaûi laøm aên ñeå ñaït chæ tieâu thònh vöôïng cho xí nghieäp, cho xaõ hoäi vaø aám no cho gia ñình.

Gs Traàn Vaên Caûnh, Phaùp