Ñeå môû ñaàu cuoäc thaûo luaän hoâm nay, toâi xin gôûi ñeán quí anh chò ba ñoùa hoa, haùi töø saùch Huaán Ca: "Coù con caùi, trai hay gaùi, cha meï haõy lo giaùo duïc chuùng" (HC 7.24-24). Baèng khoâng, "chuùng trôû neân maát daäy vaø laøm nhuïc cho caû cha laãn meï" (HC 22.3-5). Traùi laïi, "Caû kho taøng cuûa theá giôùi cuõng khoâng quí baèng coù moät ngöôøi con ñöôïc giaùo duïc toát" (HC 26,28). Vaø ñeå ñi vaøo ñeà taøi "Giaùo duïc con caùi" trong khoùa muïc vuï hoân nhaân naøy, toâi xin ñaët vôùi quí anh chò ba caâu hoûi vaø xin gôïi moät vaøi yù töôûng ñeå khai maøo:

Taïi sao phaûi giaùo duïc con caùi?
Phaûi giaùo duïc con caùi ôû nhöõng laõnh vöïc naøo?
Phaûi giaùo duïc con caùi baèng phöông phaùp naøo?

1. Taïi sao phaûi giaùo duïc con caùi?

a) Trong ca dao Vieät Nam, ta ñoïc ñöôïc caâu naøy:

Vôï choàng laø nghóa taøo khang
Choàng hoøa vôï thuaän nhaø thöôøng yeân vui
Sinh con môùi ra thaân ngöôøi
Laøm aên thònh vöôïng ñôøi ñôøi aám no

Trong Tuyeân Ngoân Giaùo Duïc Coâng Giaùo, coù vieát yù töôûng naøy:

Vì ñaõ nhaän laõnh aân suûng cuõng nhö boån phaän cuûa Bí Tích Hoân Phoái, neân Cha Meï phaûi daäy doã con caùi ngay töø nhoû, ñeå chuùng nhaän bieát vaø thôø kính Thieân Chuùa cuøng yeâu meán tha nhaân theo ñöùc tin chuùng ñaõ nhaän laõnh khi chòu pheùp röûa toäi. (GD 3). Nhieäm vuï vaø quyeàn lôïi ñaàu tieân baát khaû nhöôïng cuûa cha meï laø giaùo duïc con caùi. (GD 6)

ÔÛ Giaùo Luaät, khoaûn 1055, Giaùo Hoäi coù daäy raèng:

Töï baûn tính, Hoân nhaân phaûi höôùng veà lôïi ích tinh thaàn vaø theå xaùc cuûa ñoâi baïn vaø boån phaän sinh döôõng vaø giaùo duïc con caùi. (GL 1055)

Qua vaên hoùa Vieät Nam, cuõng nhö giaùo huaán cuûa Giaùo Hoäi, lyù do thöù nhaát khieán cha meï phaûi giaùo duïc con caùi laø vì ñoù laø muïc tieâu cuûa Bí Tích Hoân Phoái, vaø noùi theo ca dao Vieät Nam, thì vì ñoù laø nghóa taøo khang.

b) Gaàn vôùi lyù do nghóa taøo khang, laø lyù do nôï toâng ñöôøng. Cha meï ta ñaõ sinh ra ta, ñaõ giaùo duïc ta, ñaõ laøm ta ra thaân ngöôøi. Hoâm nay, ñeán phieân ta, ta phaûi nhôù ñeán coäi nguoàn, phaûi traû caùi nôï ñaõ ñöôïc giaùo duïc, baèng caùch chính baûn thaân ta, ta giaùo duïc con caùi ta. Ñoù laø yù nghóa cuûa caâu ca dao.

Tröùng roàng laïi nôû ra roàng,
Haït thoâng laïi nôû caây thoâng röôøm raø.
Coù cha môùi sinh ra ta,
Laøm aên thôøi bôûi meï cha vun troàng.
Khoân ngoan nhôø aám cha oâng,
Laøm neân phaûi ñoaùi toå toâng phuïng thôø.
Ñaïo laøm con chôù höõng hôø,
Phaûi ñem hieáu kính maø thôø töø nghieâm.

c) Vaû laïi, vieäc giaùo duïc con caùi laø leõ töï nhieân. Töï baûn tính töï nhieân, töø caây coû, suùc vaät, sinh vaät naøo cuõng bieát chæ daäy cho con caùi noù. Vaø quan saùt chung quanh chuùng ta, ta thaáy ai ai cuõng laøm nhö vaäy. Cha meï naøo cuõng lo laéng daäy doã con caùi mình. Coøn ta, leõ naøo ta chaúng laøm nhö vaäy? Ta laø moät ngoaïi leä sao?

Sinh con, ai nôõ sinh loøng,
Sinh con ai chaúng vun troàng cho con!

Ñoù cuõng laø leõ maø Tuyeân Ngoân Giaùo Duïc Coâng Giaùo ñaõ nhaän ñònh raèng:

"Vì laø nguoàn truyeàn söï soáng cho con caùi, cha meï coù boån phaän heát söùc quan troïng laø giaùo duïc chuùng, vì theá, hoï ñöôïc coi laø nhöõng nhaø giaùo duïc ñaàu tieân vaø chính yeáu cuûa chuùng. Vai troø giaùo duïc naøy quan troïng ñeán noãi thieáu soùt thì khoù loøng boå khuyeát ñöôïc" (GD 3)

d) Ngoaøi ra, nhö thaày Khoång Töû ñaõ daäy: "Keá moät naêm laø troàng luùa, keá möôøi naêm laø troàng caây, keá traêm naêm laø troàng ngöôøi"; Giaùo duïc con caùi phaûi ñöôïc cha meï coi troïng vaø thöïc hieän kyõ löôõng, vì ñoù laø lôïi ích kinh teá.

Sinh con, chaúng daäy chaúng raên,
Thaø raèng nuoâi lôïn cho aên laáy loøng.

Caâu saùch Huaán Ca maø toâi trích ôû treân, cuõng nghó nhö vaäy, khi baûo raèng:

Caû kho taøng cuûa theá giôùi cuõng khoâng quí baèng coù moät ngöôøi con ñöôïc giaùo duïc toát. (HC 26;28)

e) Sau cuøng, daãu ñaõ maëc nhieân haøm yù qua caùc lyù do treân, nhöng ñeå noùi cho roõ ra, ta cuõng neân xaùc ñònh raèng cha meï phaûi giaùo duïc con caùi, vì Giaùo Hoäi daäy nhö vaäy. Xin trích daãn theâm moät vaên baûn cuûa Coâng Ñoàng Vatican II:

Töï baûn tính cuûa noù, hoân nhaân vaø tình yeâu vôï choàng phaûi ñöôïc höôùng veà vieäc sinh saûn vaø giaùo duïc con caùi, vì ñoù laø choùp ñænh cao ñeïp cuûa hoân nhaân (GS 48)

Vaäy toùm laïi, tröôùc caâu hoûi "taïi sao cha meï phaûi giaùo duïc con caùi?", xin thöa raèng vì naêm lyù do: vì nghóa taøo khang, vì nôï toâng ñöôøng, vì tính töï nhieân, vì lôïi ích kinh teá vaø vì Giaùo Hoäi daäy nhö vaäy.

2. Nhöng phaûi giaùo duïc con caùi ôû nhöõng laõnh vöïc naøo?

Trong laù thô gôûi caùc gia ñình thaùng hai, naêm 1994, Ñöùc Thaùnh Cha Gioan Phaoloâ II ñaõ vaïch cho caùc baäc cha meï raèng "lyù töôûng giaùo duïc coâng giaùo laø moät giaùo duïc toaøn dieän". Theá naøo laø giaùo duïc toaøn dieän? Trong thoâng ñieäp "Toâng ñoà giaùo daân" vieát vaøo naêm 1988, Ñöùc Thaùnh Cha Gioan Phaoloâ II ñaõ nhaán maïnh ñeán ñöùc tin vaø giaùo duïc toân giaùo. Ñoàng thôøi ngaøi cuõng khoâng queân löu yù chuùng ta veà nhöõng laõnh vöïc coâng daân, chính trò, xaõ hoäi vaø ngheà nghieäp. Theo ngaøi, vieäc boài döôõng ñöùc tin qua vieäc hoïc hoûi giaùo lyù, thaùnh kinh, luaân lyù coâng giaùo laø caên baûn. Nhöng ñöùc tin phaûi laø ñöùc tin nhaäp theá vaø nhaäp theå. Do ñoù, ñöùc tin phaûi ñöôïc thöïc hieän khoâng chæ ôû loøng mình, ôû coäng ñoaøn mình, ôû nhaø thôø mình, maø phaûi soáng ñoäng caû ôû trong caùc moâi tröôøng khaùc nöõa, nghóa laø caùc moâi tröôøng coâng daân, chính trò, ngheà nghieäp, laõnh ñaïo cuõng laø nhöõng ñoái töôïng vaø noäi dung maø giaùo duïc phaûi gaén boù vaø boài döôõng.

Vaên hoùa coå truyeàn Vieät Nam hoaøn toaøn ñoàng yù vôùi quan nieäm giaùo duïc toaøn dieän naøy, qua giaác mô giaùo duïc bình daân:

Treân trôøi coù caùi caàu voàng,
Keû chôï caàu Muoáng, cöûa ñoâng caàu Reàn.
Vua treân ñeàn, caàu voøng caàu baïc,
Caùc laùi buoân caàu nöôùc caàu non.
Ñoâi ta caàu cuûa caàu con:
Con ñeïp gioáng meï, con gioøn gioáng cha.
Con gaùi deät cöûi trong nhaø,
Con trai ñi hoïc ñoã ba khoa lieàn.
Con lôùn thi ñoã traïng nguyeân,
Hai con tieán só ñoã lieàn caû ba.
Vinh qui baùi toå veà nhaø,
Boõ coâng ñeøn saùch meï cha nuoâi thaày.

Giaùo duïc toaøn dieän goàm naêm laõnh vöïc:

1. Laõnh vöïc theå lyù, phaûi daïy con aên, noùi, cöôøi, chôi:

Trôøi sinh ra ñaõ laøm ngöôøi,
Hay aên, hay noùi, hay cöôøi, hay chôi.
Khi aên thì phaûi löïa muøi,
Khi noùi thì phaûi löïa lôøi, chôù sai.
Khi vui, chôù coù voäi cöôøi,
Nôi khoâng leã pheùp chôù chôi laøm gì!

2. Laõnh vöïc kinh teá, phaûi daäy con bieát tính toaùn, tieát kieäm:

Laøm ngöôøi phaûi bieát tieän taàn:
Ñoà aên, thöùc maëc, coù ngaàn thì thoâi.
Nhöõng ngöôøi ñoùi raùch raïc rôøi,
Bôûi phuï cuûa trôøi maø chaúng neân aên.

3. Laõnh vöïc ngheà nghieäp, phaûi daäy con bieát chuyeân caàn laøm aên trong ngheà nghieäp cuûa mình:

Traêm naêm nhö coõi trôøi chung,
Traêm ngheà cuõng phaûi coù coâng môùi thaønh.
Cöù trong gia nghieäp nhaø mình,
Ngaøy ñeâm xem soùc giöõ gìn laøm aên.
Chöõ raèng tieåu phuù do caàn,
Coøn nhö ñaïi phuù, laø phaàn do thieân.
Ñöøng treã naûi, chôù gheùt ghen.
Coøn nhö loäc nöôùc coù phen doài daøo.

4. Laõnh vöïc luaân lyù xaõ hoäi, phaûi daäy con bieát cöông thöôøng:

Laøm ngöôøi phaûi bieát cöông thöôøng,
Xem trong nguõ ñaúng, quaân cöông ôû ñaàu.
Thôø cha, kính meï tröôùc sau,
Anh em hoøa thuaän, môùi haàu laøm neân.
Vôï choàng ñaïo nghóa cho beàn,
Baïn beø cho thöïc, döôùi treân ñuùng thöôøng.

5. Moät laõnh vöïc maø vaên hoùa Vieät Nam khoâng ñeà caäp ñeán vì laø ñoäc ñaùo cuûa ngöôøi coâng giaùo. Nhöng baát cöù cha meï coâng giaùo naøo cuõng coi troïng. Ñoù laø laõnh vöïc ñöùc tin.

Ñoái vôùi con caùi, cha meï laø nhöõng ngöôøi coäng taùc vôùi ôn Chuùa, laø nhöõng chöùng nhaân cuûa ñöùc tin. Thöïc vaäy, cha meï laø nhöõng keû tröôùc tieân rao giaûng vaø giaùo duïc ñöùc tin cho con baèng lôøi noùi vaø göông saùng. (TÑGD 1)

Chính cha meï coù nhieäm vuï taïo cho gia ñình moät baàu khí thaám nhuaàn tình yeâu cuõng nhö loøng thaønh kính ñoái vôùi Thieân Chuùa vaø tha nhaân. (GD 3)

Toùm laïi, tröôùc caâu hoûi "phaûi giaùo duïc con caùi ôû nhöõng laõnh vöïc naøo?", xin thöa raèng ôû naêm laõnh vöïc: theå lyù, kinh teá, ngheà nghieäp, xaõ hoäi luaân lyù vaø ñöùc tin.

3. Phaûi giaùo duïc con caùi baèng phöông phaùp naøo?

Cuõng trong thô gôûi cho caùc gia ñình, Ñöùc Thaùnh Cha Gioan Phaoloâ II ñaõ gôïi cho chuùng ta yù töôûng naøy:

"Phuùc aâm tình yeâu laø nguoàn maïch baát taän nuoâi döôõng caùc gia ñình coâng giaùo. Taát caû tieán trình giaùo duïc tìm ñöôïc trong tình yeâu söï naâng ñôõ vaø yù nghóa sau cuøng, vì ñoù laø hieäu quaû toaøn dieän cuûa vôï choàng yeâu thöông vaø hoan hæ cho nhau.

a) Tình yeâu khoâng ngôùt bò thöû thaùch: phaûi coá gaéng, phaûi chòu ñöïng vaø ñoâi khi bò thaát voïng trong vieäc giaùo duïc. Trong nhöõng côn thöû thaùch aáy, ta phaûi tìm ñeán nguoàn söùc maïnh thieâng lieâng, maø khoâng ñaâu khaùc hôn laø nôi "Ñaáng ñaõ yeâu ñeán taän cuøng". Giaùo duïc, bôûi vaäy, naèm trong loøng vaên hoùa vaø vaên minh tình yeâu. Giaùo Hoäi khoâng ngöøng caàu nguyeän ñeå caùc gia ñình ñöôïc kieân trì trong traùch nhieäm giaùo duïc cuûa mình, ñeå hoï ñöôïc can ñaûm, tin töôûng vaø hy voïng trong khaép caùc thöû thaùch. Giaùo Hoäi caàu nguyeän ñeå vaên minh tình yeâu giaùo duïc ñöôïc phaùt trieån theâm maõi".

Tình yeâu, nhö vaäy, laø nguyeân taéc, laø phöông phaùp, laø duïng cuï caên baûn trong moïi haønh ñoäng giaùo duïc. Tình yeâu naøy cao caû, roäng löôïng vaù baát taän:

Coâng cha nhö nuùi thaùi sôn,
Nghóa meï nhö nöôùc trong nguoàn chaûy ra

Treân caên baûn tình yeâu, moät phöông phaùp chieán löôïc raát höõu hieäu trong vieäc giaùo duïc con caùi ñaõ ñöôïc nhieàu theá heä traéc nghieäm vaø xaùc nhaän laø söï coäng taùc hoã trôï cuûa caû hai ngöôøi cha meï:

Meï daäy thì con kheùo,
Boá daäy thì con khoân...

Söï coäng taùc hoã trôï naøy ñöôïc bieåu loä qua söï thoáng nhaát veà meänh leänh, giuùp con caùi an taâm vaø tin töôûng thi haønh. Neân traùnh tranh luaän, gaây goã tröôùc maët con caùi veà caùc meänh leänh trao cho chuùng. Nhöõng tranh luaän, gaây goã naøy chæ laøm chuùng hoà nghi, hoaëc ñöa cho chuùng dòp lôïi duïng söï khaùc bieät quan ñieåm cuûa cha meï.

b) Yeâu coù nghóa laø chia seû, theo doõi, khuyeán khích, chæ daãn. Noù ngöôïc haún vôùi söï buoâng thaû phoùng tuùng. Theo doõi ñeå chia seû caùc öu tö cuûa con caùi, ñeå hieåu bieát caùc giao du cuûa chuùng, ñeå khuyeán khích khi chuùng laøm ñuùng vaø ñeå söûa daãn khi chuùng laøm sai, laø phöông phaùp giaùo duïc thöù hai raát quan troïng maø moïi cha meï caàn aùp duïng.

Con hö, bôûi taïi cha dong,
Vôï hö, bôûi taïi oâng choàng caû nghe.
Cha sinh, meï döôõng,
Cha ñöa, meï ñoùn.

Ñöøng aùp böùc con caùi, nhöng haõy döôõng duïc, bieát raên baûo söûa daïy theo ñaïo Chuùa (Eph 6,4)

c) Moät phöông phaùp giaùo duïc thöù ba, caøng ngaøy caøng ñöôïc aùp duïng, taïi gia ñình cuõng nhö taïi hoïc ñöôøng, laø phöông phaùp taâm lyù phaùt sinh vaø hoaøn caûnh. Phöông phaùp naøy chuù troïng ñeán khaû naêng haáp thuï cuûa treû em tuøy theo löùa tuoåi, tuøy theo caù tính vaø tuøy theo hoaøn caûnh.

Nhöng ñaïi cöông thì luùc ban ñaàu raát laø quan troïng:

Daäy con töø thuûa coøn thô,
Daäy vôï töø thuûa bô vô môùi veà.

Muïc tieâu vaãn gaét gao vaø ñoøi hoûi:

Cha muoán cho con hay
Thaày muoán cho troø khaù.

Maø söï maéng phaït phaûi tuøy ngöôøi, tuøy luùc, tuøy vieäc maø aùp duïng:

Meï ñaùnh moät traêm,
Khoâng baèng cha ngaêm moät tieáng.

Gia ñình laø ñôn vò quan troïng nhaát cuûa moät xaõ hoäi laønh maïnh vaø cuûa moät giaùo hoäi tin caäy. Daãu coù bò khuûng hoaûng, gia ñình vaãn laø ñieåm töïa ñeå thaønh coâng vaø ñeå ñöông ñaàu vôùi caùc khoù khaên cuûa cuoäc ñôøi. Giaùo duïc trong gia ñình, bôûi vaäy, chieám moät ñòa vò voâ cuøng quan troïng. Giaùo duïc laø leõ töï nhieân, laø nghóa vôï choàng, laø nôï toâng ñöôøng, laø choùp ñænh cao ñeïp, laø kho taøng quí baùu, laø vinh döï hay tuûi nhuïc cuûa gia ñình. Trong vieäc giaùo duïc gia ñình, cha meï phaûi laõnh laáy traùch nhieäm daäy baûo con caùi vaø anh chò em cuõng goùp phaàn khoâng nhoû cho nhau. Trong gia ñình coâng giaùo, vieäc giaùo duïc coù moät lyù töôûng toaøn dieän vaø bao goàm moïi laõnh vöïc, nhöng quan troïng nhaát laø laõnh vöïc ñöùc tin, laõnh vöïc luaân lyù xaõ hoäi, laõnh vöïc ngheà nghieäp, laõnh vöïc kinh teá vaø laõnh vöïc theå lyù. Phöông phaùp höõu hieäu nhaát ñeå giaùo duïc con caùi laø giaùo duïc chuùng baèng vaø trong tình yeâu. Tình yeâu baûo ta phaûi thoáng nhaát ñöôøng loái giaùo duïc, khoâng buoâng thaû, nhöng chia seû, theo doõi, khuyeán khích vaø chæ daãn con. Tình yeâu cuõng baûo ta phaûi tuøy thôøi, tuøy nôi vaø tuøy tuoåi maø daäy con.

Gaëp laïi vôùi caùc anh chò nhöõng caên baûn giaùo lyù Giaùo Hoäi vaø vaên hoùa Vieät Nam veà "giaùo duïc con caùi", loøng toâi traøo leân söï bieát ôn Giaùo Hoäi Vieät Nam ñaõ daäy doã toâi vaø ñaõ cho toâi dòp gaëp caùc anh chò. Xin chuùc caùc anh chò leân ñöôøng vaøo hoân nhaân ñaày tin töôûng phoù thaùc vaøo ôn Chuùa vaø luoân tænh thöùc xeùt mình ñeå ñi ñuùng ñöôøng Chuùa muoán qua aùnh saùng löông taâm cuûa anh chò.

Gs TRAÀN VAÊN CAÛNH
Tieán só khoa hoïc giaùo duïc