Tröôùc 1960, treân queâ höông cuûa chuùng ta, laøm gì coù heä thoáng truyeàn hình hay laø nhöõng Ñaïi loä thoâng tin "Internet" nhö ngaøy hoâm nay! Cha oâng chuùng ta, nhaát laø vaøo caùc trieàu ñaïi Lyù, Leâ vaø Traàn... duøng nhöõng caâu chuyeän coå tích, thaàn thoaïi, nhaèm thoâng ñaït cho chaùu chaét vaø caùc theá heä veà sau nhöõng caùch soáng laøm ngöôøi, nhöõng phöông thöùc phuïc vuï anh chò em baø con thoân xoùm. Moãi caâu chuyeän noùi ñöôïc laø moät "giaùo trình" coâ ñoïng vaø goùi gheùm nhöõng baøi hoïc veà giaùo duïc, sö phaïm vaø taâm lyù, coøn mang tính thôøi söï cho ñeán ngaøy hoâm nay.

Caâu chuyeän "Taám Caùm" laø moät minh hoïa roõ raøng vaø suùc tích, cho chuùng ta nhaän thaáy moät caùch cuï theå: Cha oâng chuùng ta ñaõ coù nhöõng kieán thöùc vöõng vaøng veà Phaân taâm hoïc... haèng ba boán theá kyû, tröôùc khi moân hoïc naøy ra ñôøi vaøo ñaàu theá kyû thöù 20, vôùi nhöõng coâng trình nghieân cöùu vaø saùng taùc cuûa Freud.

Gaàn nhö ai ai trong chuùng ta cuõng ñaõ bieát ít nhieàu veà caâu chuyeän  "Taám Caùm", töø nhöõng ngaøy beù thô... ñeâm ñeâm naèm nghe meï keå chuyeän, tröôùc khi töø  töø ñi vaøo giaác nguû thaàn tieân... Toâi chæ caàn nhaéc laïi moät ñoâi ñieàu noàng coát maø thoâi:

Taám laø coâ gaùi moà coâi meï, töø khi leân möôøi tuoåi. Sau ngaøy maõn tang vôï, cha cuûa coâ Taám ñaõ tuïc huyeàn, nhaèm tìm cho con moät ngöôøi meï keá, ngaøy ñeâm saên soùc lo laéng cho con. Baø meï keá ñaõ goùa choàng töø laâu. Baø cuõng coù moät ñöùa con gaùi, mang teân laø Caùm.

Ngöôøi cha hy voïng raèng Taám vaø Caùm ôû vaøo löùa tuoåi gioáng nhau, seû trôû thaønh nhö hai chò em ruoät thòt, bieát yeâu thöông, ñuøm boïc vaø naâng ñôõ nhau, khi ôû nhaø cuõng nhö luùc ra ngoaøi xaõ hoäi. Khi laøm vieäc cuõng nhö luùc vui ñuøa, giaûi trí.

Thöïc teá trong  cuoäc soáng haèng ngaøy ñaõ chöùng minh ngöôïc laïi: Baø meï keá chæ laø moät baø dì gheû taøn nhaãn, ñoäc aùc vaø laïnh luøng. Baø tìm moïi caùch ñeå haønh haï Taám... nhaát laø khi ngöôøi cha, chaúng bao laâu sau ngaøy taùi giaù, ñaõ laâm beänh vaø qua ñôøi moät caùch quaù baát ngôø. Suoát ngaøy, töø saùng cho ñeán khuya, Taám khoâng bao giôø coù moät ñoâi phuùt nghæ ngôi vaø raûnh roãi. Baø dì gheû trao cho naøng nhieàu coâng vieäc phaûi laøm ôû trong nhaø cuõng nhö ngoaøi ñoàng aùng. Neáu khoâng hoaøn taát boån phaän ñuùng ngaøy giôø ñöôïc aán ñònh, Taám seõ bò la maéng, chöôûi bôùi vaø roi ñoøn moät caùch baát nhaân vaø thaäm teä.

Ñang khi aáy, Caùm chæ chaïy chôi loanh quanh. Naøng khoâng bao giôø ñuïng tay vaøo moät coâng vieäc nhoû nhaët. Theâm vaøo ñoù, naøng coøn huøa theo meï, sai khieán chò giaët aùo quaàn. Hay laø ñi gaùnh nöôùc cho mình taém goäi...

Maëc duø vaäy, Taám vaãn thöông Dì vaø thöông em. Theo loái suy nghó cuûa naøng, hoï laø nhöõng ngöôøi ñöôïc Ba choïn, ñeå coù maët vôùi mình trong loøng cuoäc ñôøi.

Taám luoân luoân tìm caùch an uûi, doã daønh chính mình: Duø theá naøo chaêng nöõa, hoï ñoùi, mình ñoùi. Hoï laønh, mình laønh. Hoï no, mình no. Phaûi chaêng tröôùc luùc tuïc huyeàn vaø khi laâm chung, Ba ñaõ an uûi vaø caên daën mình nhö vaäy. Khi yeâu thöông vaø laéng nghe hoï, moät caùch naøo ñoù, mình yeâu thöông Ba... maëc duø Ba laø maët trôøi vaø hoï chæ laø ñeâm ñen treân moïi neûo ñöôøng xuoâi ngöôïc.

Noùi thì noùi nhö vaäy; nhöng laém luùc Taám ñaõ gaàn nhö tuyeät voïng. Naøng coù caûm töôûng mình chæ laø "con kieán ñen, treân taûng ñaù ñen, naèm giöõa ñeâm ñen..." khoâng bieát ñaâu laø con ñöôøng daãn tôùi aùnh saùng cuûa bình minh raïng rôõ.

Haún thöïc, hoâm aáy Taám ñöôïc dì baûo ra ñoàng baét caù veà laøm ñaùm gioã cho Ba. Laàn naøy, Caùm ñi theo ñeå cuøng baét caù vôùi chò. Ngôø ñaâu, ra taän nôi, Caùm chæ ngoài chôi treân bôø ruoäng. Taám phaûi laën loäi giöõa buøn saâu. AÙo quaàn laám lem. Maët naøng nhen nhuoác. Cuõng nhôø vaäy, naøng ñaõ baét ñöôïc moät gioû caù ñaày. Tröôùc luùc veà nhaø, naøng ñaõ xuoáng bôø soâng taém röûa. Lôïi duïng cô hoäi, Caùm laáy gioû caù ñaày cuûa chò ñoå qua gioû cuûa mình vaø chaïy veà khoe vôùi meï veà keát quaû cuûa mình.

Theo caâu chuyeän, neáu hoâm aáy Buït khoâng hieän ra, chaéc haún Taám ñaõ nghe theo tieáng goïi "traàm mình xuoáng theo doøng soâng, ñi veà bieån caû".

Buït coøn hieän ra vôùi Taám, trong nhieàu laàn khaùc, moãi laàn Taám phaûi ñöông ñaàu vôùi loøng ngöôøi nham hieåm, tröôùc nhöõng trôù treâu trong cuoäc soáng... 

Laàn cuoái cuøng, cuõng nhôø Buït saùng soi, Taám ñaõ tìm ra aùo quaàn ñeå trang söùc, ñi leân thaønh ñoâ, nhaèm ngaøy Nhaø Vua môû hoäi, choïn ngöôøi laøm hoaøng haäu. Vaø keát quaû baát ngôø ñaõ xaûy ra. Chính Taám ñaõ ñöôïc choïn laøm hoaøng haäu, ñeå giuùp nhaø vua laøm "Ñaïi phuï maãu" cuûa ngöôøi daân, nhaát laø nhöõng ai ngheøo ñoùi, baàn cuøng, bò öùc hieáp trong loøng cuûa Ñaát Nöôùc vaø Nhaân Loaïi.

Caâu chuyeän ñaõ chaám döùt moät caùch ñoät ngoät ôû giöõa chöøng... nhöôøng choã cho moãi ngöôøi töï do hình dung vaø saùng taïo nhöõng giai ñoaïn keá tieáp... Theo Phaân taâm hoïc cuûa Freud, caâu chuyeän coå tích naøo cuõng ñöôïc xaây döïng vaø trình baøy nhö moät giaác mô.

Sau khi laéng nghe, moãi ngöôøi trong chuùng ta tha hoà neâu leân cho chính mình nhieàu  caâu  hoûi, nhieàu thaéc maéc. Vaø ñoàng thôøi khaùm phaù nhöõng leà loái giaûi quyeát tuøy hoaøn caûnh rieâng tö cuûa mình. Döïa vaøo nhöõng kinh nghieäm vui buoàn maø mình ñaõ gaët haùi. Theå theo nhöõng taâm traïng haïnh phuùc, khoå ñau, thöông nhôù, traên trôû maø mình ñang kinh qua trong giaây phuùt hieän taïi. Moãi ngöôøi töï baøy veõ, söûa ñoåi. Hoa roàng theâm raén tuøy sôû thích. Ngöôøi khaùc tieáp noái caâu chuyeän. Goït ñeõo vaøi chi tieát. Hay laø caét tæa bôùt nhöõng röôøm raø, phuï thuoäc. Ñieàu quan troïng ñoái vôùi toâi, chöa haún la noäi dung thieát yeáu ñoái vôùi baïn beø. Treû em ghi nhôù nhöõng ñoaïn tröôøng eùo le naøy... Ngöôøi phuï nöõ keå laïi nhöõng hoaøn caûnh cuï theå cuûa ñôøi mình, ñeå boå tuùc vaø kieän toaøn cho caâu chuyeän. Vaø cöù nhö vaäy, töøng töøng theá heä noái ñuoâi nhau... ngaøy ngaøy ñoùng goùp, thay ñoåi, ñeå hieän thöïc hoùa hay laø laøm môùi yù töôûng cuûa cha oâng, toå tieân... Cô hoà nhieàu haït möa hoïp nhau laïi laøm thaønh suoái. Doøng suoái löôïn quanh töø traùi nuùi naøy ñeán nhöõng hang ñoäng khaùc.

Caøng ngaøy caøng lôùn roäng ra, soâng suoái roùc raùch bieán thaønh moät con soâng cuoàn cuoän vaø cuoái cuøng hoøa mình vaøo bieån caû meânh moâng.

Trong loái noùi coù veû cao kyø vaø quaù chuyeân moân cuûa Phaân taâm hoïc, khi chuùng ta ñoùng goùp phaàn mình vaøo caâu chuyeän coå tích, baèng caùch laéng nghe, keå laïi, chuyeån bieán, saùng taïo, ñoåi môùi, chuùng ta ñang laøm coâng vieäc mang teân laø THUYEÂN GIAÛI.  Ñoù laø "DEUTUNG" trong taùc phaåm cuûa FREUD, coù nghóa laø tìm ra yù nghóa.

Toâi phaûi vieát moät cuoán saùch daøy 300 trang môùi coù theå taùt caïn, nghóa laø giaûi thích moät caùch roát raùo: chuùng ta phaûi laøm nhöõng taùc ñoäng cuï theå naøo, khi thuyeân giaûi!

ÔÛ ñaây toâi chæ xin trình baøy moät vaøi ñöôøng höôùng öu tieân:

Thuyeân giaûi laø goùp phaàn tích cöïc, ñeå soi saùng nhöõng caâu hoûi, do caâu chuyeän coå tích neâu ra:

-         - Phaûi chaêng toâi ñang laø "Baø Dì GHEÛ" cho moät ai ñoù, trong loøng cuoäc ñôøi, treân töøng naém ñaát cuûa queâ höông ?

-         - Coù chaêng nhöõng baø dì gheû raát laø "Meï Hieàn", raát laø Töø Maãu cho ñöùa con cuûa moät ngöôøi khaùc, khoâng do chính mình mang naëng, ñeû ñau?

-         - Ñoái vôùi con caùi ruoät thòt cuûa toâi, phaûi chaêng toâi ñang laøm "Cha Gheû" hoaëc "Meï Gheû", ôû moät  phöông dieän naøo ñoù, khi toâi noùi vaø khi toâi daïy doã...? Coù bao giôø, toâi bieát laéng nghe tieáng noùi chính mình, ñeå raø soaùt laïi bao nhieâu ñieàu coøn raát "gheû", khi toâi tieáp xuùc vôùi con caùi hay laø anh chò em ñoàng baøo ruoät thòt cuûa toâi? 

Moät loaït caâu hoûi thöù hai coù lieân heä ñeán hai nhaân vaät Taám vaø Caùm. Haún thöïc trong loøng cuoäc ñôøi, cuõng nhö trong caâu chuyeän coå tích, duø khi nghe hay luùc phaùt bieåu, chuùng ta thöôøng coù xu theá nhò nguyeân hay laø kyø thò. Noùi caùch khaùc roõ raøng vaø ñôn sô hôn, moãi ngöôøi trong chuùng ta khoâng ít thì nhieàu, ñeàu "bò caùm doã" phaân chia anh chò em ñoàng baøo thaønh hai phe: Moät phe mang teân laø Taám. Phe kia bò gaén nhaõn hieäu laø Caùm. Chuùng ta thöông Taám. Vaø chuùng ta coù aùc caûm ñoái vôùi Caùm, vì coâ naøng aùc ñoäc, gian laän, thieáu tö caùch, khoâng coù tö duy ñoäc laäp, chæ huøa theo "lyù keû maïnh". Vaø khi coù laäp tröôøng tö töôûng nhö vaäy roài, töï khaéc khoâng caàn suy nghó, ñaén ño daøi doøng, chuùng ta uûng hoä phe TAÁM vaø loaïi tröø nhöõngai bò mang teân laø CAÙM.

Khi thuyeân giaûi caâu chuyeän coå tích, cuõng nhö khi thuyeân giaûi thaùi ñoä vaø neáp soáng cuûa ngöôøi tröôùc maët, Phaân Taâm hoïc ñeà nghò ñaët laïi caâu hoûi: 

Toâi veà phe cuûa Taám. Ñoù laø leõ thöôøng tình, töï nhieân. Vì Taám laø con ngöôøi deã thöông vaø ñaùng thöông. Tuy nhieân, coù bao giôø toâi giaät mình tænh thöùc, nhaän ra raèng: toâi cuõnglaø CAÙM ôû moät ngoác ngaùch naøo ñoù trong cuoäc soáng haèng ngaøy? Neáu toâi loaïi tröø CAÙM, phaûi chaêng toâi loaïi tröø moät phaàn cuûa chính mình toâi? Laøm nhö vaäy toâi löøa gaït chính mình. Toâi khö khö giöõ cho mình, phaàn toát, maët saùng. Ñoàng thôøi, toâi phoùng chieáu leân con ngöôøi cuûa keû khaùc, phaàn xaáu, maët ñen.

Neáu ai cuõng haønh ñoäng vôùi ñaàu oùc kyø thò nhö vaäy, xaõ hoäi, queâ höông vaø nhaân loaïi seõ bieán thaønh moät baõi chieán tröôøng ñaãm maùu vaø tang thöông, naëc muøi haän thuø vaøtöû khí. 

"Ñaûm nhaän mình" moät caùch thaønh thöïc, can ñaûm, toaøn dieän, vöøa xaáu vöøa toát, vöøa coù maët saùng vöøa coù boùng ñeâm... phaûi chaêng ñoù laø böôùc ñaàu tieân, ñeå coù theå thaêng tieán, ñoåi môùi baûn thaân vaø laøm ñeïp cuoäc ñôøi? Theo Thaùnh Phao-loâ, "ÔÛ ñaâu toäi loãi traøn treà, ôû ñoù aân suûng chöùa chan". Toäi loãi maø Ngaøi muoán noùi tôùi, laø toäi loãi ñöôïc nhaän dieän vaø ñoái dieän. Khoâng eùm nheïm, che giaáu. Can tröôøng ñaám ngöïc, saùm hoái! Khoâng mang aùo giaáy. Khoâng moà maû toâ voâi!

Sôû  dó  toâi phaûi ñaûm nhieäm, hoäi nhaäp vaø chuyeån bieán moïi thaønh phaàn laøm neân con ngöôøi muoân maët, muoân maøu trong baûn thaân toâi, laø vì theo loái noùi cuûa vaên só Paolo Cuelho, toâi laø ngöôøi "luyeän vaøng". Toâi coù ôn goïi bieán hoùa taát caû nhöõng gì laø quaëng saûn, ñoàng chì, saét theùp trong baûn thaân thoâi thaønh vaøng nguyeân chaát. Ñoù laø giaác mô ñeïp nhaát, trong moïi giaác mô. Vaø khi toâi muoâi aüm, vun töôùi, troâng nom moät giaác mô kyø vó vaø troïng ñaïi nhö vaäy trong thaâm saâu cuûa coõi loøng, toaøn theå vuõ truï traêng sao, coân truøng, chim choùc, hoa laù, caùt saïn... Taát caû ñeàu laø ñoàng minh ñoùng goùp phaàn mình, ñeå toâi coù khaû naêng: 

"... bieán khoâng thaønh coù,

Hoùa boùng ñeâm thaønh maët trôøi raïng toû,

Chuyeån luaân raùc nuoâi soáng mhöõng caùnh ñoàng,

Giöõa sa maïc laøm tuoân chaûy doøng soâng,

Trong cheát choác vun troàng haït maàm soáng,

Moãi böôùc ñi, gieo Thöù tha vaø Hy voïng."

Haún thöïc, Taám laø con ngöôøi coù khaû naêng thöù  tha. Naøng ñaõ ngaøy ngaøy luyeän vaøng:

Maát taát caû phaàn caù maø mình ñaõ goùp nhaët, suoát moät ngaøy laën loäi, lam luõ, naøng chæ giöõ laïi moät con caù nhoû beù, heøn moïn. Naøng cho noù aên. Noù trôû neân ngöôøi baïn tri kyû sôùm hoâm. Nhôø noù Taám vöôït qua moïi thaêng traàm chìm noåi trong cuoäc ñôøi.

Khi con caù aáy bò gieát cheát, laøm thòt, Taám khoâng ñaùnh maát moïi söï. Naøng coøn ñi tìm laïi ñöôïc boä xöông aáy laø "phaàn soùt laïi" ñöôïc naøng caát giöõ vaø traân quùi. Nhôø noù, naøng tìm ra aùo quaàn, khaên muõ, giaøy deùp vaø ñoà trang söùc... ñeå ñi leân Thaønh Ñoâ.

Khi boån phaän "phaân bieät gaïo thaønh gaïo, luùa thaønh luùa" quaù lôùn lao vaø naëng neà... Taám chæ ñi ra ngoaøi, nhìn leân, goïi môøi... Töï khaéc, töøng ñaùm maây ñen laøm baèng chim trôøi saø caùnh xuoáng, cuoáng quít vui möøng chung quanh naøng, noái daøi vaø tieáp tay cho naøng hoaøn thaønh coâng vieäc.

Theo caâu chuyeän coå tích  -  ñöôïc hình thaønh trong moät trieàu ñaïi thaám ñaäm maøu saéc vaên hoùa, do ba toân giaùo Phaät, Khoång vaø Laõo keát deät  -  moãi laàn Taám gaëp khoù khaên, luoân luoân "Buït hieän hình". Nhôø ñoù maét naøng  "saùng leân" thaáy ñöôïc nhöõng ñieàu phaûi laøm. Bieát tìm ôû ñaâu nhöõng duïng cuï caàn thieát cho cuoäc haønh trình trôû thaønh "phuï maãu"  trong loøng Ñaát Nöôùc.

"Buït hieän hình" theo giaùo lyù cuûa Phaät Giaùo, khoâng phaûi laø moät Ñaáng ôû treân, ôû ngoaøi. Traùi laïi, khi taâm hoàn cuûa Taám traøn ñaày yeâu thöông, thöù tha vaø hy voïng, töï khaéc Taám laø "Ñöùc Buït hieän hình". Noùi caùch khaùc, Taám trôû thaønh Buït, coù traêm con maét ñeå thaáy. Coù traêm caùnh tay ñeå laøm. Coù  traêm ñoâi chaân ñeå ñi gieo vaõi Tình Thöông, ôû boán phöông trôøi cuûa queâ höông vaø Nhaân Loaïi.

Theo loái noùi cuûa Kinh Thaùnh, trong Ñaïo Kitoâ, khi ai traøn ñaày tình thöông, Thöù Tha vaø hy voïng - gioáng nhö Taám ñoái vôùi Meï keá vaø ñöùa em  - "Chuùa Thaùnh Thaàn ngöï xuoáng treân hoï". Nhö moät hoâm naøo, Ngaøi ñaõ ngöï xuoáng treân ngöôøi con gaùi Xion laø Maria. Nhôø ñoù, Baø ñaõ laøm ñöôïc nhöõng ñieàu kyø coâng, troïng ñaïi trong loøng cuoäc ñôøi. Cuõng theo giaùo lyù cuûa Thaùnh Phao-loâ, khi traøn ñaày vaø thaám nhuaàn Chuùa Thaùnh Thaàn nhö vaäy chuùng ta trôû thaønh Ñeàn Thôø cuûa Thieân Chuùa. Ngaøi "ôû vôùi chuùng ta". Ngaøi chia seû cuoäc soáng cuûa mình cho chuùng ta. Roát cuoäc, caùi gì cuûa chuùng ta cuõng laø cuûa Ngaøi. Gia taøi cuûa Ngaøi cuõng laø gia taøi cuûa chuùng ta. Chuùng ta "laøm Chuùa" vôùi Ngaøi.

Giöõa Taám vaø Ngöôøi Cha cuûa Taám, cuõng coù moät quan heä töông töï. Trong caâu chuyeän coå tích, ngöôøi cha ñaõ laâm beänh vaø qua ñôøi. Nhöng trong taâm hoàn vaø cuoäc ñôøi cuûa Taám, ngöôøi cha vaãn luoân luoân coù maët. Lôøi cuûa Cha vaãn coøn laø con ñöôøng taát yeáu maø Taám ñang ñi. Vaø ngaøy ngaøy phaûi ñi, nhö moät qui luaät töï nhieân vaø taát nhieân. Ngöôøi maø cha ñaõ yeâu thöông, choïn löïa... duø trong hieän taïi, vaãn coøn laø Meï gheû, em gheû; Taám vaãn choïn löïa, yeâu thöông. Neáu hoï coøn mang nhieàu toàn taïi, Taám chæ coù moät thaùi ñoä: Thöù tha voâ ñieàu kieän. Khi bieát thöù tha nhö vaäy, toâi trôû neân bao la vaø vó ñaïi.

Ñoù laø söù ñieäp cuûa caâu chuyeän Taám Caùm.

Noùi caùch khaùc, vôùi ngoân ngöõ cuûa Phaân taâm hoïc, con ñöôøng taát yeáu - coøn ñöôïc goïi laø ANANKEÙ - laøm baèng chaát lieäu yeâu thöông vaø tha thöù. Ai ñi con ñöôøng naày, trong loøng queâ höông vaø nhaân loaïi, ngöôøi aáy mang trong mình doøng maùu cuûa chính Thieân Chuùa, ngöôøi Cha cuûa chuùng ta. Ngaøi laø nôi xuaát phaùt. Vaø Ngaøi cuõnglaø ÑIEÅM  HEÏN cuoái cuøng cho nhöõng ai muoán ngaøy ngaøy ñaùnh ÑÖÙC SAÙNG laøm ngöôøi cuûa mình.

Khoâng ñi con ñöôøng taát yeáu laø Thöù Tha vaø yeâu thöông, chuùng ta seõ traàm luaân vaøo con ñöôøng Thanatos. Ñoù laø ngoõ cuït haän thuø, chieán tranh, vong baûn vaø hoaïi dieät.

Vaäy hôõi Baïn, hôõi  Em... chuùng ta ñi con ñöôøng naøo?

Lausanne, ñeå ñoùn möøng Naêm 2000