Baûn tin cha Giuse Vuõ Duy Thoáng ngöôøi baïn thöù 2 trong lôùp cuûa toâi ñöôïc choïn laøm Giaùm muïc khoâng laøm toâi ngaïc nhieân. Bôûi leõ, theo truyeàn thoáng trong Giaùo Hoäi Vieät Nam töø tröôùc tôùi nay, caùc linh muïc, tu só ñöôïc gôûi ñi du hoïc laø ñeå veà «laøm lôùn». 

Khi thaáy cha Thoáng ñöôïc gôûi sang Paris du hoïc, toâi ñaõ baét ñaàu ñöôïc «thò kieán» laø ngaøi seõ «laøm lôùn». Thuôû ñoù moãi khi gaëp ngaøi, toâi thöôøng chaøo ngaøi laø cha chính Thoáng. Ngaøi ngaïc nhieân nhìn toâi, nhö xöa Ñöùc Meï ngaïc nhieân nhìn Thieân Thaàn khi ñöôïc chaøo laø «meï coù phuùc». Toâi giaûi thích: «cha chính Thoáng» neáu dòch ra tieáng Phaùp thì coù theå hieåu ñöôïc baèng hai nghóa, moät laø «vicaire geùneùral» hai laø «preâtre orthodoxe». Coøn trong tieáng Vieät, khi noùi thì khoâng thaáy coù söï khaùc bieät gì heát; chæ khi naøo vieát ra ngöôøi ta môùi thaáy söï coù khaùc bieät giöõa hai chöõ ñoù maø thoâi. Toâi muoán chaøo nhö vaäy, ñeå ai muoán hieåu sao thì hieåu. Chôi chöõ maø! Nghe xong lôøi giaûi thích, ngaøi yeân taâm vaø coù veû khoaùi chí hoûi laïi: «Muoán hieåu sao thì hieåu, phaûi khoâng?» 

Nhö theá, töø cha chính (duø chæ laø chuùt hö danh toâi taëng ngaøi) leân laøm giaùm muïc voán laø «hoaïn loä» raát bình thöôøng trong Giaùo Hoäi Coâng giaùo xöa nay. Khoâng coù gì laø ngaïc nhieân caû! 

Toâi coù theå vieát nhieàu veà vò Taân Giaùm muïc naøy. Bôûi leõ, trong toâi coøn ñoïng laïi raát nhieàu hình aûnh vaø kyû nieäm môùi cuõ deã thöông. Nhöng coù moät hình aûnh khaù thích hôïp ñeå keå laïi ôû ñaây, ñoù laø hình aûnh veà moät chieác tuùi. 

Ngaøy aáy khi coøn du hoïc taïi Paris, moãi laàn coù dòp ñi chôi vaø phaûi nghæ ñeâm taïi nhaø baïn beø, ngaøi thöôøng chæ ñi ngöôøi khoâng: khoâng bao, khoâng bò… noùi gì tôùi baloâ hay laø vali! Raát nheï nhaøng, thoaûi maùi. Gaëp ngaøi, toâi hoûi : «Sao khoâng mang ñoà theo ñeå nghæ ñeâm aø?» Ngaøi mæm cöôøi, phanh chieác aùo khoaùc ngoaøi cho toâi xem. Beân trong chieác aùo aáy, phiaù beân phaûi ngaøi töï tay khaâu theâm moät caùi tuùi khaù roäng. Trong caùi tuùi aáy, toâi thaáy coù moät caùi baøn chaûi ñaùnh raêng, moät hoäp kem ñaùnh raêng vaø moät caùi khaên röûa maët nho nhoû. Ngaøi nhe chieác raêng kheånh, traû lôøi toâi: «Vaäy laø ñuû roài!» Toâi cöôøi ngaát, vaø goïi ngay caùi tuùi aáy laø «caùi tuùi quan phoøng». 

Toâi thaàm phuïc ngaøi coù moät saùng kieán, maø chöa moät designer caùc kieåu quaàn aùo naøo treân theá giôùi duø nam duø nöõ ñaõ nghó ra. Chính nhöõng saùng kieán nho nhoû loaïi naøy ñaõ giuùp daân ta toàn taïi cho tôùi ngaøy nay, tröôùc nhöõng thaêng traàm cuûa lòch söû. 

Qua caùi tuùi ñôn sô aáy, toâi thaáy ñöôïc 2 ñöùc tính hieám quyù cuûa ngaøi: soáng giaûn dò vaø bieát lo xa. Hai ñöùc tính aáy seõ goùp phaàn khoâng nhoû trong nhöõng thaønh coâng cuûa ngaøi trong söù maïng môùi. «Laøm lôùn» maø soáng giaûn dò seõ laøm cho ngöôøi «laøm lôùn» deã thöông hôn.  «Laøm lôùn» maø bieát lo xa seõ traùnh ñöôïc nhieàu ruûi ro, mang laïi nhieàu lôïi ích cho keû thuoäc quyeàn. Moät Giaùm muïc soáng giaûn dò laø moät Giaùm muïc cuûa ñoaøn chieân, cuûa quaàn chuùng. Moät Giaùm muïc bieát lo xa seõ mang laïi nhieàu thieän ích cho caû ñoaøn chieân, cho Giaùo phaän nhaø, cho Giaùo hoäi hoaøn vuõ theo ñuùng thaùnh yù Chuùa quan phoøng. Chuùa quan phoøng, con ngöôøi cuõng phaûi bieát lo xa thì hoaït ñoäng  ñoâi beân môùi nhòp nhaøng nhö nhòp ñaäp cuûa tim vaø doøng luaân chuyeån cuûa maùu. Tim vaãn ñaäp maø doøng maùu bò ngheõn trong ñaàu, coù nghóa laø seõ cheát. Cheát baát cöù luùc naøo. 

Dó nhieân laø baïn, toâi caàu nguyeän vaø öôùc mong cho ngaøi luoân gaët haùi ñöôïc nhieàu nieàm vui muïc vuï, nhieàu thaønh quaû muïc vuï treân con ñöôøng Chuùa môùi môøi goïi. Nhöng cuoäc ñôøi nhö moät con ñöôøng. Coù luùc thaúng taép maø cuõng coù luùc quanh co. Coù luùc baèng phaúng maø cuõng coù luùc goà gheà. Muoán ñi ñeán ñích, buoäc loøng phaûi chaáp nhaän caû nhöõng ñoaïn ñöôøng quanh co, goà gheà khoù thöông ñoù nöõa. Vôùi hai ñöùc tính nhö treân, toâi xaùc tín laø ngaøi seõ vöôït qua taát caû, ñeå ñi tôùi ñích vaø daét ñoaøn chieân cuûa Chuùa ñi veà tôùi ñích.  

Ñoù laø hai ñöùc tính giuùp con ngöôøi toàn taïi. Toàn taïi ngay caû trong nhöõng hoaøn caûnh khoù khaên nhaát cuûa cuoäc ñôøi. Ñoù cuõng laø hai ñöùc tính caên baûn cuûa daân toäc. Nhôø hai ñöùc tính ñoù, maø daân Vieät vaãn toàn taïi -  trong cuõng nhö ngoaøi nöôùc - tröôùc nhöõng böôùc thaêng traàm cuûa lòch söû  ñaát nöôùc cuõng nhö cuûa lòch söû loaøi ngöôøi. Ñoù cuõng laø hai ñöùc tính caàn thieát cuûa ngöôøi «laøm lôùn». Ñôøi cuõng nhö ñaïo. Soáng ñôn sô laøm cho ngöôøi «laøm lôùn» deã thöông hôn. Bieát lo xa giuùp cho ngöôøi «laøm lôùn» deã thaønh coâng hôn.  

Khi soáng giaûn dò, vò Taân Giaùm muïc seõ khoâng «phöùc taïp hoaù» nhöõng khoù khaên coù saün, vaø deã daøng chaáp nhaän nhöõng khoù khaên môùi hôn. Nhö theá, ngay caû trong nhöõng hoaøn caûnh khoù khaên, phöùc taïp nhaát, ngaøi vaãn coù theå haïnh phuùc vôùi Chuùa, vôùi ñoaøn chieân, nhôø bieát soáng giaûn dò, ñôn sô, chaân thaønh. Vaø khi ngaøi haïnh phuùc, ngaøi cuõng coù theå giuùp cho ñoaøn chieân Chuùa soáng haïnh phuùc, ngay caû trong nhöõng hoaøn caûnh thieáu haïnh phuùc. Khi bieát nhìn xa troâng roäng, ngaøi seõ traùnh bôùt ñöôïc nhöõng ruûi ro treân ñöôøng tröôøng, ñeå an toaøn veà tôùi ñích vaø ñöa ñoaøn chieân Chuùa veà tôùi ñích.  

Ñeå noùi theâm moät chuùt veà ñöùc tính phoøng xa cuûa ngaøi, toâi xin maïn pheùp keå laïi moät kyû nieäm nöõa coøn khaù môùi trong toâi: Tröôùc khi chaám döùt hoïc trình, leân ñöôøng trôû veà Vieät Nam, toâi coù môøi ngaøi sang giaûng tónh taâm muøa Chay cho Giaùo ñoaøn Coâng giaùo maø toâi ñang phuï traùch thôøi ñoù taïi mieàn Taây Thuïy Só. Sau ba ngaøy tónh taâm, toâi môøi ngaøi ôû laïi nghæ ngôi vaø ñöa ñi xem moät chuùt phong caûnh taïi tieåu bang Valais (Wallis), thuoäc mieàn Taây Nam Thuïy Só, khoâng xa thaønh phoá Lausanne laø nôi toâi ñang ôû hoài ñoù bao nhieâu. 

Treân xa loä thaúng baêng, baèng phaúng doïc theo doøng soâng Rhoâne, chaïy haèng traêm caây soá vaãn chæ thaáy hai beân laø nuùi cao huøng vó, treân ñænh coøn phuû ñaày tuyeát traéng muøa Ñoâng, laùc ñaùc ñieåm theâm nhöõng laøng maïc xinh xinh treân nuùi, troâng nhö nhöõng toå chim ñaïi baøng. Caûnh ñeïp, nhöng ñôn ñieäu nhaøm chaùn. Chaúng maáy choác chuùng toâi ñaõ tôùi ñöôïc ñòa ñieåm ñaàu tieân: Iseùrables, moät laøng du lòch treân nuùi. Toâi daãn ngaøi ra khoûi laøng, ñi daïo treân nhöõng con ñöôøng nho nhoû, quanh co, goà gheà. Chính luùc ñi daïo treân nhöõng con ñöôøng nho nhoû, quanh co, goà gheà nhö theá, maø chuùng toâi môùi coù dòp nhìn thaáy toaøn caûnh thung luõng yeâu kieàu phía döôùi vaø daãy nuùi nhieäm maàu tröôùc maët. Doøng soâng Rhoâne phaùt nguyeân töø tieåu bang naøy, chaûy qua ñaây uoán khuùc nhö moät con roàng vó ñaïi, doàn vaøo hoà Leùman, chaûy qua Phaùp roài ñoå ra Ñòa Trung Haûi. Ai quen uoáng röôïu vang, khoâng theå khoâng bieát ñeán loaïi röôïu Coâtes du Rhoâne cuûa Phaùp. Döôùi thung luõng vaø treân söôøn nuùi ñoái dieän laø nhöõng vöôøn nho baùt ngaùt, ñang nhaãn nhuïc ñôïi chôø giôø phuùt phuïc sinh, naåy laù ñôm hoa vaøo muøa Xuaân saép tôùi. Trong soá nhöõng vöôøn nho baùt ngaùt tröôùc maët, coù moät vöôøn nho ñöôïc meänh danh laø «vöôøn nho nhoû nhaát theá giôùi» taïi Saillon. Vöôøn nho aáy chæ roäng 1 meùt vuoâng 618. Ngöôøi ta taïo ra vöôøn nho naøy ñeå «kính nhôù» Farinet, moät chaøng thanh nieân soáng taïi ngoâi laøng naøy caùch ñaây hôn 100 naêm. Khi sinh thôøi, anh chæ bieát duøng taøi thieân phuù ñeå ñuùc ra tieàn. Dó nhieân laø tieàn giaû! Cöù vaøo ngaøy Chuùa Nhaät, trong khi moïi ngöôøi ñi leã thì anh ôû nhaø aâm thaàm ñuùc tieàn. Nhôø choïn ngaøy «laøm vieäc» kín ñaùo nhö vaäy, neân caûnh saùt khoù baét ñöôïc anh. Anh ñuùc tieàn khoâng phaûi ñeå anh xaøi, nhöng ñeå roäng tay ban phaùt cho nhöõng ngöôøi ngheøo khoù. Roài vaøo moät buoåi saùng, ngöôøi ta gaëp thaáy xaùc anh naèm trô troïi döôùi moät thung luõng xa laøng. Anh bò baén cheát vaøo luùc tuoåi môùi troøn 35. Sau vaøi laàn vaøo tuø ra khaùm maø vaãn tieáp tuïc ñuùc tieàn phaân phaùt cho daân ngheøo, anh bò chính quyeàn leân aùn thuû tieâu. Anh bò thuû tieâu, nhöng khoâng bò tieâu taùn maø ñaõ trôû thaønh baát dieät vaø ñi vaøo huyeàn thoaïi trong loøng daân chuùng ñòa phöông. Vì anh ñaõ cho ñi, cho ñi caû maïng soáng, caû khi anh chaúng coù gì thöïc ñeå cho ñi. Ngaøy nay, ngoâi moä anh vaãn coù ngöôøi töù phöông ñeán caém hoa töôi, vaø maûnh «vöôøn nho nhoû nhaát theá giôùi» cuûa anh ñöôïc caùc vó nhaân treân theá giôùi thay nhau laøm chuû, trong ñoù coù Abbeù Pierre (ngöôøi Phaùp) vaø hieän nay laø Ñöùc Dalai Lama (Phaät soáng Taây Taïng). Haèng naêm, caùc baäc quyeàn quyù, caùc ngoâi sao, taøi töû  treân theá giôùi trong ñoù coù caû Meï Teâreâsa, Coâng chuùa Caroline cuûa Monaco tình nguyeän tôùi töôùi vöôøn, tiaû caønh, tiaû laù vaø thu hoaïch hoa traùi. Hoa traùi thu hoaïch ñöôïc tuy khoâng nhieàu, nhöng cuõng ñuû laøm thaønh röôïu, vaøo chai, daùn hieäu, roài ñem baùn ñaáu giaù. Teä nhaát cuõng thu ñöôïc khoaûng 20.000 quan Thuïy Só (khoaûng 80.000 quan Phaùp, möôøi maáy ngaøn ñoâ Myõ) moät naêm. Tieàn thu ñöôïc khoâng phaûi ñeå cuùng gioã anh, nhöng ñeå giuùp nhöõng treû em xaáu soá khaép nôi treân theá giôùi. Anh vaãn tieáp tuïc cho ñi nhö tröôùc, caû sau khi anh ñaõ cheát.    

Nhö theá, caùi nhoû beù nhaát treân ñôøi cuõng coù theå trôû thaønh noåi tieáng theo khuoân khoå cuûa noù. Vaø khi ñöôïc tình yeâu thuùc ñaåy (khaåu hieäu cuûa vò Taân Giaùm muïc laø: «Tình yeâu Chuùa Kitoâ thuùc baùch toâi») ngöôøi ta coù theå cho ñi, cho ñi caû maïng soáng, caû khi ngöôøi ta khoâng coù gì ñeå cho ñi. Maàu nhieäm quaù, nhöng vaãn coù theå tìm thaáy trong coõi ñôøi phaøm tuïc cuûa chuùng ta. 

Sau moät hoài ñi daïo ngaém caûnh, chuùng toâi döøng chaân taïi moät khu picnic döôùi ngoïn ñoài nhoû, treân ñænh ñoài laø moät caây Thaùnh giaù lôùn baèng goã ñôn sô. Vì laø ngaøy Thöù Hai, neân taát caû baøn gheá trong khu vöïc naøy ñeàu daønh rieâng cho 2 chuùng toâi. Toâi choïn moät baøn, môøi ngaøi ngoài xuoáng. Toâi töø töø ruùt ra töø trong baloâ moät ít löông thöïc mang theo ñeå aên tröa, giöõa nôi khoâng moät haøng quaùn. Luùc ñoù, ngaøi cuõng ruùt ra töø  trong caùi tuùi cuûa ngaøi – laàn naøy thì tuùi to hôn, tuùi baloâ – moät chuïc nem chua thôm phöùc. Toâi ngaïc nhieân hoûi: «ÔÛ ñaâu ra ñaáy?»  Ngaøi traû lôøi goïn: «Töø Paris mang tôùi!» Chuïc nem chua mua ba boán ngaøy tröôùc giôø ñaây ñaõ daäy muøi thôm. Vöøa aên quaù! Toâi nheï nhaøng ruùt theâm maáy chai bia Heineken naèm laïnh döôùi tuùi baloâ cuûa toâi, chìa ra tröôùc maët ngaøi. Ngaøi laïi nhe raêng kheånh baûo toâi : «Sao maø hôïp nhau theá!» Giöõa trôøi maây non nöôùc, döôùi aùnh naéng chan hoøa cuoái Ñoâng, chuùng toâi ngoài hong naéng, nhaâm nhi, taän höôûng caùi haïnh phuùc maø Chuùa ñang ban, sau nhöõng ngaøy vaát vaû toå chöùc tónh taâm vöøa roài. Luùc ñoù, nhö  Löu Nguyeãn laïc thieân thai, chuùng toâi khoâng noùi vôùi nhau gì nhieàu, thænh thoaûng toâi chæ nghe thaáy tieáng ngaøi thoát leân «Quaù ñaõ!» roài quay sang toâi vöøa nhai vöøa tuûm tæm cöôøi. Taï ôn Chuùa, coù boùng Thaùnh giaù ñöùng beân laøm chöùng, ngaøy hoâm ñoù toâi cuõng ñöôïc chia seû caùi «quaù ñaõ» cuûa ngaøi, nhôø ngaøi bieát lo xa nhö vaäy. Vì «caùi tuùi quan phoøng» aáy maø ngaøy hoâm ñoù, toâi ñang laø chuû boãng trôû thaønh khaùch, coøn ngaøi ñang laø khaùch laïi trôû thaønh chuû ñeå tieáp ñaõi toâi giöõa laâu ñaøi huøng vó cuûa thieân nhieân.     

Hoâm nay, tröôùc söù maïng môùi maø ngaøi saép laõnh nhaän toâi caàu mong cho «caùi tuùi quan phoøng» cuûa ngaøi luoân ñaày aép vaø khoâng bao giôø vôi caïn nhöõng cuûa ngon vaät  laï – veà tinh thaàn cuõng nhö vaät chaát – ñeå ngaøi luoân coù theå roäng tay ban phaùt treân khaép caùc neûo ñöôøng maø ngaøi seõ ñi qua, nhaát laø cho nhöõng ngöôøi xaáu soá treân queâ höông toâi, suoát ñôøi chöa heà bieát tôùi moät chuùt haïnh phuùc mong manh laø gì. 

Lm J. Vuõ xuaân Huyeân, lôùp Khai Phaù, Long Xuyeân 1964 

Fribourg (Thuïy Só), muøa Haï naêm 2001