Döôøng nhö moïi ngöôøi ñeàu bieát: Trong ngaøy ñoù, caùc Kitoâ höõu möøng sinh nhaät cuûa ai. Sinh nhaät cuûa Ñöùc Gieâsu Kitoâ, Ñaáng saùng laäp Kitoâ giaùo. Nhöng ngaøy thaùng hieån nhieân ñoù ñoái vôùi chuùng ta ngaøy nay, ban ñaàu ñaõ traûi qua moät tieán trình lòch söû khaù laâu daøi, laø ñieàu  ít  ai coù theå ngôø ñöôïc.    

Chuùa Gieâsu Kitoâ ñaõ sinh laøm ngöôøi laø moät söï thaät lòch söû ngaøy nay khoâng coøn ai muoán choái caõi nöõa. Ngaøi laø moät nhaân vaät lòch söû, khoâng phaûi laø moät nhaân vaät huyeàn thoaïi nhö ngöôøi ta thöôøng tranh luaän vaøo theá kyû 19 vöøa qua. Teân Ngaøi laø J.hosua (neáu phieân aâm theo tieáng Do thaùi); Jesua hoaëc Jesu (neáu  phieân  aâmtheo tieáng Arameâ). Teân aáy coù nghiaõ laø: "Giaveâ laø söï cöùu ñoä" hoaëc laø: "Giaveâ ban ôn cöùu ñoä". Ñaây laø moät teân goïi ñöôïc öa thích vaø khaù phoå bieán vaøo thôøi ñoù. Cha meï Ngaøi cuõng laø nhöõng nhaân vaät lòch söû, khoâng phaûi hoang ñöôøng. Neáu phieân aâm theo nguyeân ngöõ, cha meï Ngaøi coù teân laø Joses vaø Mirjam.  

Ñoù laø nhöõng chi tieát toái thieåu veà ñôøi tö Chuùa Gieâsu. Nhöõng chi tieát aáy xaùc thöïc vaø ñöôïc caùc nhaø chuyeân moân xaùc nhaän. Traùi laïi, nhöõng chi tieát khaùc nhö ngaøy, thaùng, naêm vaø nôi sinh cuûa Ngaøi, hieän nay vaãn coøn gaëp raát nhieàu baát ñoàng yù kieán nôi caùc nhaø chuyeân moân, nhö haàu heát caùc vaán ñeà Thaàn hoïc khaùc.  

1. Ngaøy sinh  

Raát tieác, caùc Thaùnh söû khoâng ñeå laïi cho chuùng ta moät chi tieát trung thöïc naøo veà ngaøy sinh cuûa Chuùa Gieâsu. Caùc nguoàn taøi lieäu khaùc cuõng khoâng ñeå laïi theâm chi tieát naøo coù lieân quan tröïc tieáp tôùi vaán ñeà naøy. Chuùng ta chæ bieát, neáu xeùt theo tuoåi taùc cuûa vaên baûn, thì vieäc Chuùa giaùng sinh ñaõ ñöôïc ñeà caäp tôùi laàn ñaàu tieân trong Gal 4, 4 vôùi lôøi leõ raát giaûn dò nhö sau: "Ñaõ ñeán luùc Thieân Chuùa sai phaùi Con cuûa Ngaøi sinh ra do moät ngöôøi nöõ vaø döôùi quyeàn chi phoái cuûa Leà luaät..."    

Nhöõng nguoàn taøi lieäu mô hoà nhö treân ñaõ laø nguyeân côù cho trí oùc loaøi ngöôøi töôûng töôïng theâm, treân con ñöôøng ñi tìm söï thaät. 

Moät taøi lieäu vieát vaøo naêm 243 (De Pascha computus) cho bieát: Ngaøy Chuùa sinh ra laø ngaøy 28. 3. Chuùng ta thaéc maéc, caên cöù vaøo ñaâu ñeå bieát chính xaùc nhö vaäy? Ñaây laø giaûi ñaùp cuûa taùc giaû: OÂng caên cöù vaøo chöông ñaàu cuûa Saùng theá Kyù, hay roõ hôn ñoaïn noùi veà vieäc Chuùa taùch aùnh saùng ra khoûi toái taêm.

OÂng lyù luaän: Neáu Chuùa taùch aùnh saùng ra khoûi toái taêm, thì chuùng phaûi laø hai phaàn ñeàu nhau. Roài oâng voäi keát luaän: Chuùa ñaõ taïo döïng vuõ truï vaøo moät luùc maø ngaøy vaø ñeâm daøi baèng nhau. Neáu caên cöù theo lòch Roma thì luùc ngaøy vaø ñeâm daøi baèng nhau chính laø ngaøy 25. 3. Nhö theá, theo oâng ngaøy thöù  nhaát Chuùa taïo döïng neân vuõ truï phaûi laø moät ngaøy 25. 3. Cuõng theo baøi töôøng thuaät ñoù, Thieân Chuùa ñaõ taïo döïng maët trôøi maët traêng vaø muoân vì tinh tuù vaøo ngaøy thöù tö trong 7 ngaøy saùng taïo. Neáu ngaøy thöù nhaát laø moät ngaøy 25. 3. thì ngaøy thöù  tö phaûi laø ngaøy28. 3. Theâm vaøo ñoù, oâng coøn döïa vaøo moät caâu Kinh Thaùnh khaùc: Ñaáng Messia laø"Maët trôøi coâng chính" (Mal 3, 20). Nhö theá, neáu maët trôøi laø hình boùng cuûaChuùa Gieâsu ñöôïc taïo döïng vaøo ngaøy thöù tö - töùc laø moät ngaøy 28. 3. - thì Ngaøi cuõng ñaõ sinh ra vaøo moät ngaøy 28. 3. nhö  hình boùng cuûa Ngaøi. Moät giaûi ñaùp khaù phieâu löu kyø thuù!      

Caùc nguoàn taøi lieäu khaùc thuoäc 3 theá kyû ñaàu thöôøng xeáp ngaøy sinh nhaätcuûa Chuùa vaøo moät ngaøy muøa Xuaân: hoaëc laø ngaøy 02. 4. hoaëc laø ngaøy 19. 4. hoaëclaø ngaøy 20. 5. Hoï muoán ngaøy ñoù laø moät ngaøy muøa Xuaân, vì moät lyù do raát tình caûm: Muøa Xuaân laø muøa vaïn vaät hoài sinh. Ngoaøi ra, ngaøy Chuùa Gieâsu töû naïn laø moät ngaøy muøa Xuaân, cho neân hoï cuõng muoán ngaøy Ngaøi giaùng sinh phaûi laø moät ngaøy muøa Xuaân, ñeå tieän vieäc tính tuoåi troøn naêm cho Ngaøi. Moät ñeà nghò quaù ñôn giaûn! 

Cuõng coù taøi lieäu cho ngaøy sinh cuûa Chuùa laø moät ngaøy muøa Ñoâng, nhöng khôûi ñieåm(ngaøy thuï thai) vaãn laø moät ngaøy muøa Xuaân. Taøi lieäu aáy cho raèng, neáu ngaøyThieân Thaàn truyeàn tin cho Ñöùc Meï laø moät ngaøy 25. 3. (töùc laø ngaøy thöù nhaát  trong 7 ngaøy taïo döïng vuõ truï, ñoàng thôøi cuõng laø ngaøy thuï thai vaø töû naïn cuûa Chuùa) thì ngaøy Chuùa sinh ra phaûi laø ngaøy 25. 12. Vì chæ caàn coäng theâm 9 thaùng cöu mang! Coøn taøi lieäu ñaõ choïn ngaøy 06. 01. laøm ngaøy sinh nhaät cuûa Chuùa, taùc giaû cuõng chæ tính ngöôïc laïi baèng caùch theâm vaøo 9 thaùng cöu mang. Suy ra,ngaøy 06. 4. laø ngaøy thuï thai (vaø töû naïn) cuûa Ngaøi. Nhö theá, caùc nhaø nghieân cöùu thuoäc 3 theá kyû ñaàu chæ döïa treân nhöõng suy luaän khaù mô hoà vaø raát luùng tuùng trong vieäc ñi tìm ngaøy sinh cho Chuùa. Cuoái theá kyûthöù 2, Clemens thaønh Alexandria vaãn coøn cheá dieãu nhöõng ai suy luaän mô hoà nhö treân, ñeå ñi tìm moät ngaøy sinh xaùc thöïc cho Chuùa.   

Vaäy, neáu khoâng tìm ra moät ngaøy sinh xaùc thöïc cho Chuùa, thì ít ra sau ñaây chuùng ta haõy coá gaéng tìm xem, Ngaøi ñaõ giaùng sinh vaøo moät muøa naøo trong naêm.   

Phuùc AÂm Thaùnh Luca cho bieát: Chuùa sinh ra luùc caùc muïc ñoàng vaø ñoaøn vaät  coøn ñang nghæ ñeâm ngoaøi trôøi (2, 1-20). Neáu chi tieát naøy xaùc thöïc, chuùng ta coù theå suy ra hai ñieåm nhö sau: (a) luùc ñoù khí trôøi coøn ñang aám aùp; (b) luùc ñoù caùnh ñoàng vaãn coøn coù coû cho suùc vaät ñi aên. Ñieåm thöù nhaát: Neáu luùc Chuùa sinh ra laø luùc khí trôøi coøn ñang aám aùp, thì chæ coù theå laø khoaûng thôøi giantöø thaùng 3 tôùi thaùng 10 (hoaëc töø thaùng 3 tôùi thaùng 11 laø cuøng). Nhöõng thaùng coøn laïi, ôû Belem raát laïnh khoâng ai coù theå nghæ ñeâm ngoaøi trôøi ñöôïc. Ñieåm thöù hai: Neáu luùc Chuùa sinh ra cuõng laø luùc caùnh ñoàng Belem coøn ñuû coû cho suùc vaät ñi aên, thì trong thöïc teá chæ coù theå laø thaùng 3 vaø thaùng 4 maø thoâi. Neáu treã hôn, trôøi muøa Haï naéng gaét seõ laøm chaùy truïi coû, chaúng coøn chi cho suùc vaät aên nöõa. Toång hôïp hai ñieàu kieän treân, chæ coøn laïi khoaûng thôøi gian töø thaùng 3 tôùi thaùng 4 laø lyù töôûng nhaát ñeå giaûi thích chi tieát ghi laïi trong Lc 2.

Nhö theá, caên cöù theo vaên baûn vaø thôøi tieát beân ngoaøi, chuùng ta coù theå suy ra: Chuùa Gieâsu cuõng sinh ra trong khoaûng thôøi gian töø thaùng 3 tôùi thaùng 4 môùi hôïp vôùi lôøi töôøng thuaät cuûa Thaùnh Luca. 

Tuy nhieân, Thaùnh Mattheâu coøn cho bieát: Luùc Chuùa sinh ra, coù moät vì sao laï xuaát hieän ôû phöông Ñoâng (2, 1-12). Caùc nhaø thieân vaên hoïc cho raèng: Neáu ngoâi sao naøy thöïc söï ñaõ xuaát hieän, thì phaûi xuaát hieän moät laø vaøo cuoái thaùng 9 hoaëc ñaàu thaùng 10, khi trôøi ñaõ toái mòt; hai laø xuaát hieän vaøo thaùng 12, khi trôøi vöøa môùi toái. Neáu tröôøng hôïp thöù nhaát ñuùng, thì ñoaøn tuøy tuøng cuûa "Ba vua" seõ khoù coù theå haønh trình trong 6 tuaàn leã lieân tieáp, vì luùc ñoù nhieät ñoä trong sa maïc coøn khaù cao. Neáu tröôøng hôïp thöù 2 ñuùng, thì luùc ñoù laïi khoâng coù maët vua Heâroâñeâ thuû ñoâ Gieârusalem, vì theo thoâng leä haèng naêm nhaø vua thöôøng veà tònh döôõng taïi Jericho vaøo muøa Ñoâng. Tuy nhieân, ñaây khoâng phaûi laø moät trôû ngaïi khoâng coù luaät tröø, vì raát coù theå trong nhöõng ngaøy Chuùa giaùng sinh, Heâroâñeâ ñaõ trôû veà thuû ñoâ ñeå döï leã Cung hieán ñeàn thôø. Keát luaän: Khoù coù theå xaùc quyeát Chuùa Gieâsu ñaõ thöïc söï giaùng sinh vaøo ngaøy naøo vaø caû muøa naøo trong naêm.  

2. Naêm sinh 

Ñeå ñi tìm naêm sinh cuûa Chuùa, chuùng ta seõ caên cöù  theo nhöõng döõ  kieän do Kinh Thaùnh cung caáp nhö sau: Phuùc AÂm Thaùnh Luca cho bieát: Chuùa sinh ra nhaèm luùc kieåm tra daân soá theo leänh cuûa Hoaøng ñeá Augustus (2, 1-3). Ñaây laø cuoäc kieåm tra ñaàu tieân döôùi thôøi Quirinus laø thuû hieán xöù Syria. Moät chi tieát lòch söû quyù baùu nhötheá, ñaõ khoâng giuùp giaûi quyeát vaán ñeà cuûa chuùng ta, traùi laïi coøn laøm nhöùc oùc nhieàu ngöôøi, vì cho tôùi nay lòch söû nhaân loaïi chöa bieát chính xaùc veà moät cuoäc kieåm tra naøo nhö theá. Neáu cuoäc kieåm tra naøy thöïc söï ñaõ xaåy ra, thì phaûi xaåy ra vaøo naêm  8 tröôùc (!) Chuùa giaùng sinh. Ñoù laø thôøi kyø maø FlaviusJosephus (Ant. XVII, 2, 4) cho bieát moái bang giao giöõa Heâroâñeâ vaø chính quyeàn Roma bò söùt meû. Ngoaøi ra, moät Quirinus naøo ñoù chæ coù theå laø thuû hieán Syriatrong khoaûng thôøi gian töø naêm 12 tôùi naêm 9/8 tröôùc (!) Chuùa giaùng sinh maø thoâi. Vì Flavius Josephus (Ant. XII, 9, 1; XVII, 5, 2) ñaõ cho bieát danh taùnh 2 vò thuû hieán laø Sentius Saturninus vaø P. Quintilius Varus trong giaiñoaïn töø naêm 9 tôùi naêm 4 (töùc laø naêm Heâroâñeâ baêng haø) tröôùc Chuùa giaùng sinh.  

Vì theá, Tertulien cho raèng: Cuoäc kieåm tra daân soá ñeà caäp tôùi trong Lc 2, 2 ñaõ ñöôïc toå chöùc döôùi thôøi Sentius Saturninus chöù khoâng phaûi döôùi thôøi Quirinus  laøm thuû hieán Syria trong khoaûng thôøi gian töø naêm 9/8 tôùi naêm 6 tröôùc (!)  Chuùa giaùng sinh (adv. Marc IV, 9). 

Lôøi "ñính chính" ñoù khoâng coù khaû naêng giaûi ñoäc vaán ñeà, traùi laïi coøn ñeû theâm moät thaéc maéc khaùc: Tertulien daùm vieát nhö theá, vì oâng bieát roõ söï vieäc hay chævì muoán thay teân ñoåi hoï vò thuû hieán ñoù sao cho hôïp vôùi naêm 6 tröôùc Chuùa giaùng sinh theo söû saùch ñôøi maø thoâi?    

Theo Flavius Josephus (Ant. XVIII, 1 tt): Thôøi ñoù cuõng coù moät vò thuû hieán teân laø Quirinus ôû Syria. OÂng ñaõ laõnh traùch nhieäm veà moät cuoäc kieåm tra daân soá, nhöng (raát tieác!) cuoäc kieåm tra ñoù laïi ñöôïc toå chöùc vaøo naêm 6 sau(!) Chuùa giaùng sinh vaø chæ kieåm tra mieàn Giuñeâa thoâi, chöù khoâng bao quaùt caû mieàn Galileâa!    

Vì theá, ñeå giaûi ñaùp oån thoûa cho vaán ñeà khuùc maéc naøy, ngöôøi ta ñaõ ñeà nghò hai giaû thuyeát nhö sau: (a) Coù theå khoâng phaûi Quirinus, nhöng laø moät vò thuû hieán naøo ñoù maø chuùng ta hieän nay chöa bieát teân; (b) Coù theå Thaùnh Luca ñaõ laãn cuoäc kieåm tra cuûa Quirinus vaøo naêm 6 sau Chuùa giaùng sinh (theo FlaviusJosephus) vôùi moät cuoäc kieåm tra naøo ñoù vaøo khoaûng naêm 4 tröôùc Chuùa giaùng sinh (tính theo nieân lòch hieän nay) maø tôùi baây giôø vaãn chöa bieát ñöôïc qua caùc taøi lieäu hieám hoi coøn soùt laïi. Phuùc AÂm Thaùnh Mattheâu coøn cho bieát Chuùa Gieâsu giaùng sinh döôùi thôøi Heâroâñeâ (2, 1). Chi tieát naøy khaù mô hoà neân gaëp nhieàu khoù khaên trong caùch tính naêmsinh cuûa Chuùa. Heâroâñeâ laø con Antipater vaø Kypros. Khoaûng cuoái naêm 40 tröôùc Chuùa giaùng sinh, Heâroâñeâ ñöôïc Roma phong vöông laøm vua cai trò xöù Giuñeâa, roài baêng haø vaøo naêm 750 "ab urbe condita" (töùc laø naêm 750 sau khi thaønh laäp thaønh phoá Roma). Coøn luùc Chuùa sinh ra (töùc laø naêm 1 theo nieân lòch chuùng ta hieännay) laø naêm 754 "ab urbe condita".    

Theo Mt 2, luùc Chuùa sinh ra cuõng laø luùc oâng coøn ñang cai trò. Coøn theo caùch  tính cuûa chuùng ta hieän nay, thì oâng ñaõ baêng haø vaøo cuoái thaùng 3 hoaëc ñaàu thaùng 4 naêm 4 tröôùc (!) Chuùa giaùng sinh. Neáu theá, Chuùa Gieâsu phaûi giaùng sinh sôùm (!) hôn naêm sinh maø ngöôøi ta ñaõ tính cho Ngaøi ít nhaát laø 4 naêm môùi ñuùng.

Ñoù laø laàm loãi ngay töø ban ñaàu trong caùch tính cuûa Dionysius, töï xöng laø Dionysius Exiguus (keû thaáp heøn). Dionysius laø moät tu só taïi Roma, ñöôïc Ñöùc Giaùo hoaøng Gioan I trao troïng traùch tính laïi ngaøy leã Phuïc sinh cho GH Roma (1). Naêm 525 oâng cho xuaát baûn cuoán "Liber de paschate". Trong ñoù, oâng so saùnh ba döõ kieän vöøa döïa theo Kinh Thaùnh vöøa döïa theo söû saùch ñôøi nhö sau: (a) Lc 3, 23 cho bieát: Chuùa Gieâsu baét ñaàu ñôøi soáng coâng khai luùc Ngaøi khoaûng 30 tuoåi; (b) Naêm "ab urbe condita" laø naêm Romulus thaønh laäp thaønh phoá Roma; (c) Nieân hieäu Hoaøng ñeá Dukletian leân ngoâi laø ngaøy 29. 8. 284 tröôùc Chuùa giaùng sinh. Sau khi so saùnh 3 döõ  kieän neâu treân, oâng ñi ñeán keát luaän: Chuùa phaûi sinh ra vaøo naêm 754 "ab urbe condita". Roài oâng laáy naêm ñoù laøm naêm thöù  nhaát cho nieân lòch cuûa chuùng ta hieän nay, vì theá maø naêm sinh cuûa Chuùa bòsai chaïy moät caùch ñaùng tieác.       

Thaùnh Mattheâu coøn cho bieát theâm moät chi tieát veà thieân vaên: Luùc Chuùa sinh ra ñaõ coù moät choøm sao laï xuaát hieän treân khoâng trung (2, 1-12). Ñaây laø moät  chi tieát gaây thích thuù cho nhieàu nhaø thieân vaên. Trong cuoán saùch nhan ñeà "DeJesu Christi salvatoris nostri vero anno natalitio" ñöôïc vieát vaøo naêm 1606, nhaø thieân vaên J. Kepler ñaõ cho raèng Chuùa phaûi sinh ra vaøo naêm 7 sôùm hôn nieân lòch hieän nay môùi ñuùng. Theo oâng, vì haønh tinh Jupiter vaø Saturn ñaõ giao thoavôùi choøm Ngö ñaåu (con caù) trong naêm naøy. Neáu caên cöù theo khoa chieâm tinh hoïc coå thôøi thì coù theå giaûi thích hieän töôïng thieân nhieân ñoù nhö sau: Jupiter laøvì sao vöông ñeá, coøn Saturn laø vì sao chæ höôùng "amuru", töùc laø chæ höôùng Syria. Coøn neáu caên cöù theo neàn vaên hoùa Do thaùi chòu aûnh höôûng Hy laïp thì Saturn laø vì sao cuûa daân Do thaùi, Ngö ñaåu laø vì sao cuûa thôøi caùnh chung.

Vaäy khi thaáy vì sao laï xuaát hieän, Ba Vua (ñuùng ra laø ba nhaø chieâm tinh) seõ hieåu ngay raèng: ÔÛ xöù Do thaùi thuoäc vuøng haønh chaùnh Syria (2) coù moät vò vua thôøi caùnh chung vöøa giaùng sinh.   

Loái giaûi thích cuûa J. Kepler ñaõ ñöôïc ngaønh khaûo coå xaùc minh: Naêm 1925 ngöôøi ta ñaõ  tìm thaáy ôû Sippar caïnh soâng Euphrat moät baûng ñaát nung ñaõ coù töø theá kyû thöù 3 tröôùc Chuùa giaùng sinh. Treân baûng ñaát nung ñoù coù ghi laïi vieäc quan saùt moät ngoâi sao ñaõ xuaát hieän vaøo naêm 7 tröôùc Chuùa giaùng sinh.   

Ngoaøi ra, caên cöù theo taøi lieäu khaùc chuùng ta cuõng ñöôïc bieát theâm: Luùc Chuùa sinh ra cuõng laø luùc Thaày caû Thöôïng phaåm Simon Ben Boethos (khoaûng naêm 24-5tröôùc Chuùa giaùng sinh) coøn ñang taïi chöùc taïi Gieârusalem. 

Keát luaän: Chuùa Gieâsu phaûi giaùng sinh tröôùc nieân lòch cuûa chuùng ta hieän nay ít laø töø 4 tôùi 7 naêm môùi ñuùng. 

3. Nôi sinh 

Theo caùc Thaùnh söû, Chuùa Gieâsu sinh ra taïi Belem (Mt 2, 1; Lc 2, 4; Gio 7,  42), thuoäc xöù Giuñeâa (nieàm Nam) ñuùng nhö lôøi caùc tieân tri ñaõ loan baùo tröôùc (3). Do söï xeáp ñaët cuûa lòch söû, Ngaøi ñaõ sinh ra taïi ñoù, khi cha meï Ngaøi trôû veà Belem laø queâ toå, ñeå kieåm tra daân soá. Coøn nôi sinh soáng cuûa cha meï Ngaøi vaãn laø thaønh phoá Nazareth (nieàm Baéc). 

Tuy nhieân, neáu theo caùch dieãn taû cuûa Phuùc AÂm Thaùnh Mattheâu, thì ngöôøi ñoïc seõ coù caûm töôûng Belem cuõng laø queâ höông cuûa Thaùnh Giuse, hay ít ra cuõng laø moät nôi naøo ñoù trong mieàn Giuñeâa. Vì sau khi ôû Ai Caäp veà, nghe tin Archelaus  leân ngoâi thay cha mình laø Heâroâñeâ, Thaùnh Giuse sôï (!) khoâng daùm trôû laïiGiuñeâa nöõa, neân ñaõ ñöa thaùnh gia veà "tî naïn" taïi Nazaret (2, 22).   

Beâlem laø moät thò traán nhoû naèm treân cao ñoä 770-830 m, caùch thuû ñoâ Gieârusalem khoaûng 9 km veà höôùng Nam. 

Beâlem: Tieáng Do thaùi laø bet-lechem. Tuy nhieân coù nhieàu caùch vieát trong caùc baûn vaên Hy laïp coå xöa: Baithleem (AT, Cod. B) hoaëc Bethleem (AT, Cod. A vaø NT) hoaëc Bethlaem, Baithlaem... Flavius Josephus coøn vieát laø: Bethlema,Bethleem. Tieáng AÛ raäp vieát laø "beth-lahm". Belem thöôøng ñöôïc dòch laø: "nhaøbaùnh mì" hoaëc roäng nghiaõ hôn phaûi hieåu laø "nhaø löông thöïc" (4), nhöng nguyeân nghiaõ cuûa chöõ naøy laø gì, khoâng ai bieát ñöôïc. Caùc nhaø khaûo cöùu vaãn coøn nhieàu baát ñoàng yù kieán veà ñieåm naøy. Trong caùc vaên thö Amarna (5) Belem laïiñöôïc vieát laø "bit ninib", "bit lahama" hoaëc "bit ilu Lachama", coù nghiaõ: "Nhaø cuûa Nöõ thaàn Lachama". Vì theá, coù ngöôøi cho raèng: Coù leõ thaønh phoá naøy ban ñaàu ñaõ ñöôïc daâng hieán cho vò Nöõ thaàn naøy chaêng (6). 

Khoâng ai bieát roõ tieàn nhaân ñaõ ñeán laäp cö taïi nôi ñaây töø thuôû naøo. Cho tôùi nay, ngaønh khaûo coå môùi tìm thaáy moät vaøi coå vaät töø thôøi kim khí vaø moät soá ñoà goám trong caùc moà maû xöa naèm taïi phía Baéc thaønh phoá naøy. Tuy nhieân teânBelem ñaõ ñöôïc nhaéc ñeán ngay töø nhöõng trang ñaàu cuûa Kinh Thaùnh (StK 35, 19). 

Caên cöù vaøo tieáp vó ngöõ  lchm trong chöõ bet-lechem ngöôøi ta cho raèng thaønh phoá naøy ñaõ coù teân nhö theá töø thôøi tieàn-Israel. Coøn caên cöù theo Kinh Thaùnh,coù leõ Belem xöa kia ñaõ laø nôi laäp leã ñaøi daâng tieán leã vaät cho Giaveâ (1 Sam 20, 29) vaø döôùi thôøi Roboam, Belem ñaõ töøng ñöùng ñaàu trong caùc phaùo ñaøi chieán löôïc thôøi ñoù (2 Chr 11, 6). 

Belem thuôû tröôùc thuoäc chi toäc Giuña. Vua David sinh tröôûng taïi ñaây. Chi tieát naøy laø moät söï thaät lòch söû, khoâng theå laø huyeàn thoaïi, vì chaúng ai haõnh dieän gì khi sinh ra ôû ñaây ñeå phaûi huyeàn thoaïi hoùa, nhaát laø ñoái vôùi vua David, moät minh quaân cuûa lòch söû Do thaùi. David cuõng ñöôïc xöùc daàu phong vöông taïi ñaây (1 Sam 16, 1-13). David ñaõ laøm cho Belem noåi tieáng, nhöng cuõng chính oâng ñaõ nhaän chìm tieáng taêm cuûa noù ñi, khi khoâng choïn Belem maø laïi choïn Gieârusalem ngay beân caïnh laøm thuû ñoâ vöông quoác maø oâng vöøa thieát laäp. Tuy nhieân, trong lòch söû Belem ñaõ trôû thaønh bieåu töôïng cho vöông trieàu David vaø laø "thuû ñoâ cuûa loøng daân" trong vieäc mong ñôïi Ñaáng Cöùu Theá, vì theo Mich 5, 1 Ñaáng Messia phaûi xuaát thaân töø ñaây.  

Luùc Chuùa Gieâsu sinh ra, Belem chæ laø 1 "laøng" (Gio 7, 42) nhoû vôùi khoaûng 1 ngaøn daân cö. Tuy nhieân, ñoái vôùi thôøi ñoù Belem ñaõ laø moät trung taâm buoân baùn quan troïng vaø caàn thieát ñoái vôùi ñaùm daân du muïc quanh vuøng. Coù nhieàu ngaû ñöôøng töø vuøng sa maïc phía Taây Bieån Cheát daãn veà thaønh phoá. Hôn nöõa, Belem coøn naèm treân  moät truïc loä chính noái lieàn Gieârusalem vaø Hebron, roài daãn sang taän Ai Caäp.   

Ñaây laø moät vuøng ñaát raát phì nhieâu, thích hôïp vôùi nguõ coác, nho, oâliu vaø chaø laø. Nöôùc laø vaán ñeà gai goùc nhaát ôû ñaây (cuõng nhö ôû Israel noùi chung), vì deã bò haïn haùn. Tuy nhieân khi coù möa nhieàu, ñaát ñai raát phì nhieâu. Do ñoù, Belem coøn coù teân laø Efrat(a) coù nghiaõ laø phì nhieâu (Rt 4, 11; Mich 5, 1). Ngöôøi ta cuõng thöôøng goïi chung thaønh phoá naøy laø Belem-Efrat(a). 

Ngaøy nay, Belem coù khoaûng 40 000 daân cö. Nhöõng di tích nguyeân thuûy töø thôøi Chuùa Gieâsu hieän nay khoâng coøn gì ñaùng keå, hay noùi ñuùng hôn khoâng coøn gì laø xaùc thöïc nöõa (7).  

Noåi baät nhaát trong thaønh phoá laø Vöông cung Thaùnh ñöôøng Giaùng sinh. Ñeàn thôø naøy ñaõ ñöôïc xaây caát töø theá kyû thöù 4 (8) vaø nhö theá laø ñeàn thôø coå kính nhaát cuûa Kitoâ giaùo coøn soùt laïi treân theá giôùi. Trong cuoäc haønh höông Thaùnh ñòa, Thaùnh Helena, hieàn maãu cuûa Hoaøng ñeá Constantin (9), cuõng ñeán vieáng Belem vaøo naêm 324. Theo lôøi xin cuûa meï, Hoaøng ñeá ñaõ cho xaây döïng moät ñeàn thôø treân hang ñaù cuûa Chuùa ngaøy xöa.  

Eusebius, söû gia cuûa trieàu ñình, ñaõ moâ taû ñeàn thôø thôøi ñoù baèng nhöõng doøng nhö sau: "Vì theá, hoaøng thaùi haäu kính meán Chuùa naøy ñaõ cho thieát laäp nhöõng baøn thôø kyû nieäm raát huy hoaøng nôi Meï Thieân Chuùa ñaõ sinh con cuûa Ngaøi, baèng caùch trang hoaøng hang ñaù thaùnh taïi ñoù thaät loäng laãy. Ít laâu sau Hoaøng ñeá cuõng toân kính nôi naøy baèng caùch daâng cuùng, ñeå laøm gia taêng nhöõng cuùng phaåm cuûa meï mìnhlaø caùc ñoà trang hoaøng baèng vaøng, baèng baïc vaø nhöõng taám thaûm saëc sôõ" (VitaConst 3. 43, 1). Raát tieác, vì moät cuoäc hoûa hoaïn neân ñeàn thôø thöù nhaát naøy ñaõ bò phaù huûy. Ñeàn thôø maø chuùng ta coøn thaáy hieän nay laø do Hoaøng ñeá Justinianus cho xaây laïivaøo nhöõng naêm 500-550 vaø Thaäp töï Quaân ñaõ tu söûa theâm vaøo theá kyû thöù 12. 

Döôùi haàm ñeàn thôø, hieän nay ngöôøi ta coøn thaáy moät haàm khaù lôùn (daøi 12 m roäng töø 3, 5 tôùi 4 m), nôi ñoù coù hang ñaù theo truyeàn thuyeát laø nôi Chuùa ñaõ giaùng sinh. Treân neàn caåm thaïch, coù gaén moät ngoâi sao baèng ñoàng khaù lôùn vôùi haøng chöõ bao quanh: "Hic de Virgine Maria Jesus Christus natus est" (Nôi ñaây, ChuùaGieâsu Kitoâ ñaõ haï sinh bôûi Ñöùc Trinh nöõ Maria). Haøng chöõ vôùi ngoâi sao naøy ñaõ ñöôïc ghi khaéc vaø gaén leân ñoù töø naêm 1717.  

Chuùa giaùng sinh taïi Belem, ñoù laø chi tieát ñaõ ñöôïc ghi laïi trong Taân Öôùc, laø nieàm tin cuûa GH vaø cuûa tín höõu töø bao ñôøi. Nhöng trong ngaønh Thaàn hoïc, vaãn coù nhöõng giaû thuyeát khaùc hôn. 

Nhieàu Thaàn hoïc gia cho raèng, Chuùa Gieâsu khoâng sinh ra ôû Belem nhöng laø ôû Nazaret, vì caên cöù theo Mc 1, 24; 10, 47; 14, 67; 16, 6, luùc sinh thôøi Ngaøi thöôøng ñöôïc goïi laø "Nazarenos hoaëc Nasarenos" (ngöôøi thaønh Nazaret). Coøn caêncöù theo Mt 2, 23; 26, 71; Lc 18, 37; Gio 18, 5. 7; 19, 19, coù khi Ngaøi cuõngñöôïc goïi laø "Nazoraios". Ngoaøi ra, Nazaret coøn ñöôïc goïi laø queâ cha (patris) cuûa Ngaøi (Mc 6, 1 ss). Vì theá hoï keát luaän: Chuùa Gieâsu khoâng nhöõng lôùn leân taïi Nazaret maø coøn sinh ra ngay taïi ñoù. Nhöng taïi sao Taân Öôùc laïi ghi Belem laønôi sinh cuûa Ngaøi? Theo hoï, caùc Thaùnh söû (ñuùng ra laø GH sô khai) ñaõ "coá yù söûa laïi" nôi sinh cuûa Chuùa laø Nazaret thaønh Belem, cho phuø hôïp vôùi Mich 5, 1 ñaõ tieân ñoaùn tröôùc: Ñaáng Cöùu theá phaûi sinh ra taïi Belem, laø queâ höông David. 

Nazaret laø moät thaønh phoá voâ danh naèm veà phía Taây hoà Gennesaret (coù leõ ñaây laø hoà Kinnereth trong Daân soá 34, 11 ñoåi laïi teân môùi; cuõng goïi laø hoà Tiberias theo Gio 6, 1; 21, 1) vaø caùch hoà naøy khoaûng 25 km ñöôøng chim bay. Cöïu Öôùc chöa moät laàn nhaéc ñeán teân Nazaret. Söû gia Do thaùi Flavius Josephus cuõng khoâng heà nhaéc ñeán teân naøy. Gio 1, 46 coøn cho bieát Nazaret laø moät thaønh phoángöôøi ñôøi khinh reû. Ñoái vôùi ngöôøi Do thaùi Ñaáng Cöùu Theá khoâng theå xuaát thaân taïi nôi ñaây. Cho neân, ñeå coâng cuoäc truyeàn giaùo nôi ngöôøi Do thaùi khoûi gaëp khoù khaên luùc ban ñaàu, caùc Thaùnh söû ñaõ "maïo muoäi" söûa laïi ñòa danh naøy, ñeå chöùng minh cho hoï bieát: Chuùa Gieâsu thaät laø Ñaáng Cöùu Theá cuûa hoïn hö lôøi tieân tri ñaõ tieân baùo xöa (10).  

Coù ngöôøi coøn ñi xa hôn, khi cho raèng Chuùa Gieâsu chaúng sinh ra ôû Belem maø cuõng chaúng sinh ra ôû Nazaret nhöng ôû moät nôi naøo ñoù, maø chuùng ta chöa bieát ñöôïc (E. Drewermann) (11).   

Thieát nghó, bao laâu caùc giaû thuyeát (chöa phaûi laø "chaân thuyeát"!) naøy chöa tìm ra nhöõng chöùng lyù xaùc thöïc, bao laâu caùc cuoäc tranh luaän chöa ngaõ nguõ, baáy laâu chuùng ta neân caên cöù vaøo nhöõng chöùng lyù maø chuùng ta ñang coù saün trong tay: Kinh Thaùnh.  

4. Lòch söû ñaïi leã Giaùng sinh  

Chuùng ta bieát, GH sô khai chöa bieát möøng leã Giaùng sinh, nhöng chæ bieát möøng leã Phuïc sinh. Sau naøy duø ñaõ möøng, nhöng GH vaãn khoâng tha thieát möøng leã Giaùng sinh baèng möøng leã Phuïc sinh, vì moät quan nieäm Thaàn hoïc thôøi ñoù nhö sau: Ñoái vôùi GH sô khai, cuoäc töû naïn vaø phuïc sinh cuûa Chuùa quan troïng hôn nhieàu. Baèng chöùng: Phaàn Phuùc AÂm ñöôïc ghi laïi thaønh vaên tröôùc tieân laø baøi töôøng thuaät veà cuoäc töû naïn vaø phuïc sinh cuûa Chuùa. Ngaøy Chuùa Nhaät cuõng laø ngaøy möøng maàu nhieäm Phuïc sinh cuûa Ngaøi.  

Ñoái vôùi GH thôøi ñoù, ngaøy cheát cuõng quan troïng hôn ngaøy sinh. Baèng chöùng laø caùc ngaøy leã kính caùc Thaùnh Toâng ñoà vaø Töû ñaïo tieân khôûi, GH sô khai ñaõ khoâng choïn ngaøy sinh, nhöng choïn ngaøy caùc ngaøi qua ñôøi.  

Nhö theá, chaéc chaén thôøi ñoù chöa coù thoùi quen möøng sinh nhaät (keå caû möøng sinh nhaät Chuùa) trong GH. Vì cho tôùi ñaàu theá kyû thöù 3, Origenes vaãn coøn coâng khai phaûn ñoái tuïc leä möøng sinh nhaät. Theo oâng ñoù laø  phong tuïc cuûa daân ngoaïi. Trong Kinh Thaùnh cuõng chæ thaáy nhaéc ñeán vieäc daân ngoaïi vaø nhöõng keû voâ thaàn möøng ngaøy sinh nhaät cuûa hoï thoâi, ñieån hình laø Pharaoâ vaø Heâroâñeâ (12).    

Ñeán ñaây chuùng ta ñaõ hieåu ñöôïc, taïi sao GH sô khai chöa bieát möøng leã Giaùng sinh. 

Nhöng veà sau caùc tín höõu laïi cho raèng: Caùc Thaùnh Toâng ñoà vaø Töû ñaïo khoâng theå naøo so vôùi Chuùa ñöôïc, vì Ngaøi laø Ñaáng Cöùu ñoä traàn gian. Söï kieän Ngaøi xuoángtheá laøm ngöôøi ñaõ laø moät söï kieän lieân quan tôùi ôn cöùu ñoä, duø ôn cöùu ñoä naøy chæ hoaøn taát vôùi cuoäc töû naïn vaø phuïc sinh cuûa Ngaøi (13). Ñaëc bieät caùc giaùo höõu Ñoâng Phöông thích suy nieäm veà maàu nhieäm nhaäp theå nhieàu hôn.

Coù theå noùi, nguoàn goác leã Giaùng sinh ñaõ baét ñaàu nhen nhuùm töø trong quan nieäm Thaàn hoïc naøy.  

Luùc ñaàu vì khoâng tha thieát vôùi vieäc möøng leã Chuùa giaùng sinh, neân GH ñaõ khoâng nhôù ngaøy sinh nhaät cuûa Ngaøi. Ñoù laø haäu quaû töï nhieân. Lyù do Thaàn hoïc ñaõ laøm lu môø kyù öùc lòch söû. Vaø vì khoâng bieát roõ ngaøy sinh nhö theá, neân suoát doøng lòch söû sau naøy, GH ñaõ möøng leã sinh nhaät cuûa Ngaøi (Natalis, nativitas Domini; laø geneùthlia Christou) vaøo nhieàu ngaøy khaùc nhau: 06. 01; 19. 3; 28. 3; 02. 4;19. 4; 20. 5; 29. 5; 25. 12. Tuy nhieân, trong nhöõng ngaøy ñoù coù hai ngaøy chieám öu theá hôn vaø coøn löu truyeàn cho tôùi ngaøy nay: 06. 01 vaø 25. 12.    

4. 1. Möøng leã vaøo ñeâm 05 vaø ngaøy 06. 01. 

Chaéc chaén, trong 3 theá kyû ñaàu GH chöa bao giôø möøng leã Chuùa giaùng sinh vaøo ngaøy 25. 12. Vì thôøi ñoù, vaøo ngaøy naøy ngöôøi Roma vaãn coøn ñang möøng leã sinh nhaät Thaàn Maët trôøi baùch thaéng (natalis solis invicti) cuûa hoï.  

Nhö treân ñaõ noùi, GH Ñoâng Phöông thích suy nieäm veà maàu nhieäm nhaäp theå,  neân hoï cuõng baét ñaàu möøng leã naøy sôùm hôn. Nhöng khi möøng leã nhö vaäy, hoï chöa heà nghó gì tôùi vieäc Chuùa sinh ra, maø chæ nghó tôùi vieäc Ngaøi chòu  Pheùp Röûa. Vì theo hoï, vieäc Ngaøi sinh ra khoâng quan troïng baèng vieäc Ngaøi "toû mình ra"(14)  cho nhaân loaïi. Clemens thaønh Alexandria cho bieát: Giaùo phaùi Basilides (theá kyû thöù 2) ñaõ möøng leã Chuùa Gieâsu chòu Pheùp Röûa vaøo ngaøy 10. hoaëc 6. 01.taïi Alexandria. Chuùng ta thaéc maéc: Caùc Thaùnh söû khoâng heà tieát loä Chuùa chòu Pheùp Röûa vaøo ngaøy naøo, taïi sao hoï laïi choïn ngaøy ñoù ñeå möøng leã?  

Chuùng ta bieát, ngaøy 06. 01. ban ñaàu laø moät ngaøy leã cuûa daân ngoaïi: leã sinh nhaät  Aeon sinh bôûi trinh nöõ Kore (ôû Alexandria), leã Dionysos (Thaàn röôïu vaø phong nhieâu) vaø cuõng laø ngaøy daâng kính Thaàn Osiris (Thaàn keû cheát) cuûa Ai caäp. Ngöôøi ta coøn tin raèng: Nöôùc soâng Nil seõ coù pheùp maàu trong ñeâm raïng ngaøy 6. 01. Vì theá, moân ñeä cuûa Basilides ñaõ coá yù choïn ngaøy naøy laøm ngaøy leã ChuùaGieâsu chòu Pheùp Röûa, muïc ñích ñeå rao giaûng cho daân ngoaïi bieát: Chuùa Gieâsu môùi laø Thieân Chuùa thöïc, Ngaøi ñaõ "nhaäp theå" trong doøng Gioñan. Luùc ñoù, hoï quyeát ñònh  möøng leã Chuùa chòu Pheùp Röûa maø chöa möøng leã Chuùa giaùng sinh vì cho raèng:Thieân tính cuûa Ñöùc Kitoâ chæ nhaäp vaøo con ngöôøi lòch söû Gieâsu, khi Ngaøi chòu pheùp Röûa treân soâng Gioñan maø thoâi. Baèng chöùng laø lôøi töø trôøi phaùn ra: "Con laøcon Ta yeâu daáu." Ñaây laø quan nieäm bò aûnh höôûng bôûi laïc giaùo (15). 

Traùi laïi, nhöõng nôi khaùc khoâng bò aûnh höôûng laïc giaùo laïi cho raèng: Chuùa Gieâsu ñaõ thöïc söï xuoáng theá, khoâng phaûi luùc Ngaøi chòu Pheùp Röûa, nhöng ngay töø luùc con ngöôøi lòch söû Gieâsu ñaõ sinh ra. Khoâng bieát luùc naøo hai tö töôûng Thaàn hoïc naøy ñaõ gaëp nhau, chæ bieát vaøo ñaàu theá kyû thöù 4, GH ñaõ baét ñaàu möøng leã "Epiphania" vaøo ngaøy 06. 01. Nhöng trong ngaøy naøy GH möøng chung hai leã laømmoät: Chuùa giaùng sinh vaø Chuùa chòu Pheùp Röûa, duø nghi thöùc ñöôïc chia laøm 2 phaàn roõ reät: Ñeâm moàng 5 raïng moàng 6 möøng söï kieän Chuùa giaùng sinh, coøn ngaøy 6 möøng söï kieän Chuùa chòu Pheùp Röûa.

Taïi Ai caäp ngöôøi ta coøn tìm ñöôïc moät maûnh papyrus vieát vaøo ñaàu theá kyû thöù 4. Ñaây chæ laø moät tôø rôøi trong cuoán saùch leã ghi laïi nghi thöùc leã Giaùng sinh thôøi ñoù. Maët sau papyrus coù cheùp nghi thöùc leã "Epiphania" vaøo ngaøy 5./ 6. 01., lieân quan tôùi vieäc möøng leã Chuùa Gieâsu chòu Pheùp Röûa trong soâng Gioñan. Papyrus naøy cho bieát veà nghi thöùc coå kính nhaát cuûa leã Giaùng sinh maø chuùng ta hieän coù ñöôïc, ñoàng thôøi cuõng cho thaáy luùc ñoù GH coøn möøng leã Giaùng sinh vaøo ñeâm 5. raïng 6. 01. 

Ñaây laø moät dòp leã raát vui möøng troïng ñaïi. Giaùo phuï Ephrem soáng vaøo theá kyû thöù 4 cho bieát: Ngaøy 06. 01. laø ngaøy leã troïng ñaïi nhaát trong caùc leã cuûa Kitoâ giaùo. Ngaøi cho raèng hoâm ñoù laø moät ngaøy vui möøng, neân phaûi trang hoaøng röïc rôõ trong nhaø thôø cuõng nhö trong caùc tö gia. Baø Aetheria thuoäc haøng quyù toäc thôøi ñoù sang Ñaát thaùnh haønh höông roài ôû laïi trong voøng 3 naêm cuõng chobieát: ñeâm 5. raïng 6. 01. baø ñaõ möøng leã troïng theå ôû Belem vaø Gieârusalem nhötheá naøo.  

4. 2. Möøng leã vaøo ñeâm 24. vaø ngaøy 25. 12.  

Ngay töø ñaàu GH Roma ñaõ möøng leã Chuùa giaùng sinh vaøo ngaøy 25. 12. maø khoâng möøng vaøo ngaøy 06. 01. Thaùnh Hieronymus cuõng ñaõ ñeà caäp tôùi ñieàu ñoù trong moät baøi giaûng cuûa ngaøi veà leã Giaùng sinh. GH beân Phi chaâu cuõng theá, hoï chæ möøng leã Giaùng sinh vaøo ngaøy 25. 12. maø thoâi, maõi theá kyû thöù 4 hoï môùi bieát  tôùi leã "Epiphania" töø Ñoâng Phöông truyeàn sang. 

Chuùng ta thaéc maéc: Lyù do naøo ñaõ khieán GH Taây Phöông choïn ñeâm 24. vaø ngaøy 25. 12. ñeå möøng leã Giaùng sinh? Thöa, ñoù khoâng phaûi laø lyù do lòch söû, nhöng laø lyù do Thaàn hoïc. 

Ñöôïc bieát: ban ñaàu, ngaøy 25. 12. cuõng laø moät ngaøy leã cuûa daân ngoaïi. Thôøi ñoù, toân giaùo thôø Thaàn Mithra (Thaàn AÙnh saùng) ñöôïc chính quyeàn Roma uûng hoä, neân baønh tröôùng mau leï (16). Hoï toân kính Maët trôøi. Hoï choïn ngaøy 25. 12. ñeå möøng ngaøy sinh nhaät cuûa Thaàn Mithra, vì caên cöù vaøo hieän töôïng thieân nhieân. Vaøo muøaÑoâng ngaøy Thu phaân: ngaøy vaø ñeâm baèng nhau, sau ñoù ngaøy caøng ngaén ñeâm caøng daøi, cho tôùi ngaøy Ñoâng chí, ngaøy ngaén nhaát vaø ñeâm daøi nhaát. Maët trôøi töôûng chöøng nhö saép bò loaïi. Nhöng baét ñaàt töø ngaøy 25. 12., ngaøy laïi daøi ñeâm laïi ngaén. Ñeán ngaøy Xuaân phaân ngaøy daøi baèng ñeâm, roài ñeán ngaøy Haï chí laø ngaøy daøi nhaát vaø ñeâm ngaén nhaát. Nhö theá, maët trôøi baét ñaàu "trôû ngöôïc theá côø" töø  ñeâm 24. raïng ngaøy 25. 12. Cho neân, ñaây laø luùc thuaän tieän nhaát ñeå ngöôøi Roma möøng leã sinh nhaät "Thaàn Maët trôøi baùch thaéng" (natalis solis invicti) cuûa hoï.   

Ñeán naêm 311, Hoaøng ñeá Constantin trôû laïi ñaïo, Kitoâ giaùo ñöôïc töï do baønh tröôùng, neân soá tín höõu Roma taêng daàn. Duø ñaõ trôû laïi ñaïo, nhöng Hoaøng ñeá  vaãn uûng hoä vieäc toân kính Thaàn Maët trôøi, coøn thaàn daân vaãn tieáp tuïc möøng leã "natalis solis invicti" vôùi caùc ñoàng höông cuûa hoï nhö tröôùc. Coù leõ vì quaù suøng moä Thaàn Maët trôøi nhö theá, neân Hoaøng ñeá ñaõ ñoåi ngaøy 25. 12. laø ngaøy möøng sinh nhaät cuûa Thaàn Maët trôøi ra ngaøy möøng sinh nhaät cuûa Chuùa Gieâsu chaêng? Neáu theá, oâng ñaõ "röûa toäi" cho ngaøy 25. 12. vaø bieán noù thaønh leã cuûa Kitoâ giaùo. Theâm moät baèng chöùng nöõa veà vieäc suøng moä Thaàn Maët trôøi cuûa nhaø vua: Vaøo naêm 321 Constantin coøn bieán ngaøy Chuùa Nhaät thaønh ngaøy nghæ haèng tuaàn cuûa quoác gia, cuõng chæ vì ngaøy naøy tröôùc ñoù ñöôïc daâng kính Thaàn Maët trôøi.   

Coù leõ ñoù khoâng phaûi laø coâng duy nhaát (coù theå laø coâng ñaàu) cuûa Constantin, nhöng laø coâng cuûa caû GH thôøi ñoù. GH Taây Phöông ñaõ chaáp nhaän vaø truyeàn baù ngaøy 25. 12. vì thaáy yù nghiaõ Thaàn hoïc cuûa noù: Leã "sinh nhaät cuûa maët trôøi baùch thaéng" coù theå bieán thaønh leã "sinh nhaät cuûa maët trôøi coâng chính". Maët trôøi coâng chính ôû ñaây ñöôïc hieåu laø Chuùa Kitoâ theo tinh thaàn caâu Kinh Thaùnh: "Maët trôøi Coâng Chính seõ moïc leân cho caùc con laø nhöõng ngöôøi kính sôï danh Ta" (Mal 3, 20).   

Taân Öôùc cuõng dieãn taû maàu nhieäm Chuùa xuoáng theá laøm ngöôøi baèng hình aûnh aùnh saùng chieáu soi trong ñeâm toái. Baøi thaùnh thi "Benedictus" cuûa Zacharia (Lc1 68-79 vaø "Nunc dimittis" cuûa Simeon (Lc 2, 29-32) laø nhöõng baèng chöùng saùng ngôøi.  

Trong moät baøi giaûng cuûa Thaùnh Ambrosioâ, Giaùm muïc thaønh Milanoâ, ngaøi cuõng duøng hình aûnh: "Chuùa Kitoâ laø maët trôøi môùi cuûa chuùng ta". Coøn Thaùnh Augustinoâ thì keâu goïi caùc tín höõu ñöøng thôø maët trôøi nhö daân ngoaïi, nhöng haõy thôø Ñaáng ñaõ döïng neân maët trôøi. 

Vì theá, leã Giaùng Sinh xöùng ñaùng laø leã cuûa aùnh saùng. Ñeøn, sao muoân maàu trong muøaGiaùng sinh laø nhöõng bieåu töôïng nhaèm dieãn taû yù nghiaõ ñoù. 

Töø ñoù, taïi Roma leã Giaùng sinh ñaõ taùch rôøi vôùi leã Chuùa Gieâsu chòu Pheùp Röûa.Tuy nhieân, chuùng ta khoâng bieát chính xaùc, leã naøy ñaõ ñöôïc "röûa toäi" nhö  treân vaøo naêm naøo, chæ öôùc ñoaùn trong khoaûng thôøi gian sau naêm 311 (naêm hoaøng ñeá Constantin trôû laïi ñaïo) vaø tröôùc naêm 336 (vì chuùng ta coù baèng chöùng xaùc thöïc laø cuoán lòch "Philokalia" ôû Roma. Cuoán lòch naøy cho bieát luùc ñoù GH ñaõ möøng leã Giaùng sinh vaøo ngaøy 25. 12.). 

Sau khi aùp duïng thaønh coâng vieäc möøng leã Giaùng sinh vaøo ngaøy 25. 12. ôû Taây Phöông, GH cuõng muoán aùp duïng sang caû Ñoâng Phöông, nhöng gaëp nhieàu söùc ñeà khaùng: ÔÛ Contanstinopel vieäc möøng leã Giaùng sinh vaøo ngaøy naøy chæ ñöôïc chaáp thuaän vaøo naêm 379. Coøn ôû Antiochia, duø naêm 375 Roma ñaõ ra leänhcho nôi ñaây phaûi möøng leã vaøo ngaøy 25. 12. nhöng 10 naêm sau leänh naøy vaãn khoâng coù hieäu quaû. Phaûi chôø ñeán naêm 386 môùi thaønh coâng döôùi thôøi Johannes Chrysostomos (Thaùnh Gioan kim khaåu). Trong moät baøi giaûng löøng danh vaøo ngaøy 20. 12. 386 ngaøi höùa vôùi caùc giaùo höõu laø trong 5 ngaøy nöõa ngaøi seõ trôû laïi ñeå cuøng möøng leã Giaùng sinh vôùi hoï. Theo ngaøi, leã Giaùng sinh laø "meï caùc leã khaùc". Ngaøi coøn baïo mieäng hôn, khi quaû quyeát: Phaûi möøng leã vaøo ngaøy 25. 12. vì Chuùa ñaõ sinh ra vaøo ngaøy aáy. Cuoái cuøng, Chrysostomos ñaõ thaønh coâng trong vieäc thuyeát phuïc giaùo ñoaøn cuûa ngaøi chaáp thuaän möøng leã Giaùng sinh vaøo ngaøy 25. 12.ÔÛ Alexandria maõi tôùi naêm 430 vaø ôû Ai caäp maõi tôùi naêm 431, leã Giaùng sinh môùi ñöôïc chaáp thuaän möøng vaøo ngaøy naøy. Coøn taïi Gieârusalem, phaûn öùngluùc ñaàu döôøng nhö khoâng muoán bieát gì tôùi ngaøy 25. 12. maø Roma ñeà nghò.

Nhöng sau naøy - vaøo khoaûng giöõa theá kyû thöù 6 - Gieârusalem ñaõ chaáp thuaän möøng theo. Tuy nhieân, hieän nay vaãn coøn GH Armenier tieáp tuïc möøng leã Giaùng sinh vaøongaøy 06. 01. nhö tröôùc (17).    

5. Keát luaän  

Laø nhöõng Kitoâ höõu soáng vaøo cuoái theá kyû 20, chuùng ta thích lyù luaän vaø yeâu giaù trò lòch söû, neân seõ laáy laøm tieác (neáu khoâng muoán noùi laø thaát voïng!) vì cho tôùi nay chuùng ta chöa bieát roõ ñöôïc ngaøy, thaùng vaø naêm sinh cuûa Chuùa Gieâsu.

Khi xuoáng theá laøm ngöôøi, Chuùa cuõng ñaønh chaáp nhaän moät khung caûnh lòch söû coá ñònh, moät giai ñoaïn giôùi haïn trong lòch trình tieán hoùa cuûa loaøi ngöôøi. Neàn vaên minh thôøi ñoù chöa ñuû phöông tieän ghi laïi nhöõng daáu veát lòch söû xaùc thöïc nhö chuùng ta ngaøy nay. Nhöõng daáu veát ñoù - nhö chuùng ta ñaõ thaáy - raát töông ñoái. Nhöng ñaõ laø ngöôøi, chuùng ta cuõng neân haøi loøng vôùi nhöõng caùi töông ñoái cuûa loaøi ngöôøi.

Vaû laïi, khi ñi tìm "daáu chaân Chuùa" trong sa maïc lòch söû loaøi ngöôøi, chuùng ta ñöøng queân so saùnh nhöõng chi tieát ñôøi Ngaøi vôùi nhöõng chi tieát veà cuoäc ñôøi caùc vò saùng laäp toân giaùo khaùc (nhö theá môùi coâng baèng vaø khoa hoïc). Theo H. Kueng, nhöõng gì chuùng ta bieát veà Chuùa Gieâsu hieän nay vaãn nhieàu hôn nhöõng gì nhaân loaïi bieát veà caùc nhaø saùng laäp toân giaùo khaùc cuøng ñoàng thôøi vôùi Ngaøi (18). 

Coøn veà ngaøy leã Giaùng sinh thì ngay töø ñaàu cho tôùi ngaøy nay, moãi naêm khi möøng leã naøy GH khoâng coù yù möøng moät ngaøy (date) sinh (giaù trò lòch söû) nhöng möøng moät söï kieän (eùveùnement) coù thaät trong lòch söû loaøi ngöôøi (giaù trò Thaàn hoïc): Chuùa xuoáng laøm ngöôøi ñeå cöùu ñoä chuùng ta. Nghiaõ laø: khi möøng leã, chuùng ta khoâng möøng moät con soá, nhöng laø möøng moät bieán coá. Neáu theá, chuùng ta coù möøng leã vaøo ngaøy naøo cuõng theá thoâi.    

Caû hai ngaøy 06. 01 vaø 25. 12. maø GH Ñoâng Phöông vaø Taây Phöông ñaõ choïn ñeå möøng leã Giaùng sinh cuõng theá. Chuùng khoâng phaûi laø nhöõng ngaøy thaùng lòch söû, coù giaù trò xaùc thöïc ñaùnh daáu ngaøy Chuùa ñaõ giaùng sinh xöa, nhöng ñeàu baét nguoàn töø  nhöõng ngaøy leã cuûa daân ngoaïi: Chuùng ñöôïc GH "röûa toäi" vì yù nghóa nguyeân thuûy cuûa nhöõng ngaøy leã ñoù phuø hôïp vôùi yù nghiaõ cuûa nhöõng bieán coá trong lòch söû cöùu ñoä. Chuùng ñöôïc GH chaáp thuaän vì coù coù giaù trò nhö moät daáu chæ muoán dieãn taû: Chuùa laø aùnh saùng theá gian, Ngaøi ñaõ chieáu toûa (Epiphania) aùnh saùng ñoù treân traàn theá vaø Ngaøi seõ laø maët trôøi khoâng bao giôø laën cuûa daân Ngaøi. Vieäc GH quyeát ñònh choïn hai ngaøy ñoù, khoâng phaûi laø keát quaû cuûa moät cuoäc khaûo cöùu lòch söû, nhöng laø keát quaû cuûa nhöõng suy tö Thaàn hoïc Tín lyù hoài ñaàu theá kyû thöù 4 vaø vaãn coøn ñöôïc chaáp nhaän cho tôùi ngaøy nay.   

Moãi naêm Giaùng sinh laïi veà, nhaân loaïi ñoùn möøng trong haân hoan. Leã Giaùng sinh khoâng coøn laø leã cuûa rieâng ai, nhöng ñaõ trôû thaønh moät leã cuûa nhaân loaïi. Ñoù laø tieán trình toát ñeïp trong moät theá giôùi caøng ngaøy caøng muoán trôû neân ñaïi ñoàng, maø leã Giaùng sinh laø moät cô hoäi thích hôïp. Nhöng raát tieác, vì quaù "quoác teá" nhö theá, neân Giaùng sinh ñang maát daàn tính caùch yeâu thöông, an bình, thaùnh thieän, ñeå bieán ñoåi boä maët thaønh vaät chaát, höôûng thuï vaø oàn aøo, nhaát laø taïi caùc nöôùc Taây Phöông. Moãi naêm, khi möøng Giaùng sinh, laø Kitoâ höõu chuùng ta haõy coá gaéng baûo toàn nhöõng ñaëc tính thieâng lieâng coá höõu cuûa ngaøy leã trong taâm hoàn, trong gia ñình vaø giöõa coäng ñoaøn: yeâu thöông, an bình vaø thaùnh thieän. Vaø neáu coù möøng leã töng böøng theo thoùi ñôøi, chuùng ta cuõng ñöøng queân trong GH vaãn coøn moät dòp leã troïng ñaïi hôn, ñaùng möøng hôn leã Giaùng sinh: Ñoù laø leã Phuïc sinh (19).

GHI CHUÙ 

(1)  Trong 6 theá kyû ñaàu nhaân loaïi chöa duøng chung moät nieân lòch nhö döông lòch hieän nay, vaø cuõng khoâng laáy naêm sinh cuûa Chuùa Gieâsu laøm naêm khôûi ñaàu cho caùch tính lòch. 

(2)  Nöôùc Do thaùi döôùi thôøi baûo hoä Roma thuoäc vuøng haønh chaùnh Syria-Palestina. Cuoäc kieåm tra ôû Palestina ñöôïc ñeà caäp ñeán trong Lc 2 cuõng do Syria chòu traùch nhieäm.      

(3)  Mt 2, 1 noùi roõ: Belem thuoäc mieàn Giuñeâa. Moät phaàn ñeå khoûi laãn loän vôùi moät thaønh phoá khaùc cuõng coù teân laø Belem thuoäc chi hoï Zabulon (Jos 19, 15), queâ höông cuûa Thaåm phaùn Ibzan (ThP 12, 10) - Ngaøy nay thaønh phoá naøy coù teân laø Beit-Lahm caùch Nazaret khoaûng 10 km veà phía Taây Baéc - nhöng phaàn lôùn laø ñeå chöùng minh: Chuùa Gieâsu - "con cuûa David, con cuûa Abraham" (Mt 1, 1) - ñaõ sinh ra trong moät vuøng ñaát "raët" Do thaùi.   

(4)  Theo quan nieäm Do thaùi, khi noùi tôùi "baùnh mì", coù theå hieåu chung laø caû "löông thöïc". 

(5)  Vaøo naêm 1887 caùc noâng daân ôû Tell-el-amarna, caùch Cairo khoaûng 300 km veà höôùng Nam, ñaõ tìm thaáy moät soá baûng ñaát nung gaây chuù yù cho caùc nhaø khaûo coå. Sau khi khai quaät, ñöôïc bieát Tell-ell-amarna xöa kia ñaõ töøng laø thuû phuû döôùi thôøi Ameùnophis IV. Taïi ñaây, ngöôøi ta coøn khaùm phaù ñöôïc moät coâng khoá (treân ñaát  nung vaø treân töôøng vaùch ñeàn ñaøi coù ghi haøng chöõ: "coâng khoá Pharaoâ") vôùi ña soá caùc vaên thö ngoaïi giao ñöôïc vieát vaøo nhöõng naêm 1420-1350 tröôùc Chuùa giaùng sinh.    

(6)  Giaû thuyeát naøy caøng ngaøy caøng ít ngöôøi theo. Ngöôøi ta hoà nghi Lachama laø Nöõ thaàn cuûa ngöôøi Canaan xöa.    

(7)  Tuy nhieân, Belem ñaõ trôû thaønh "thaùnh ñòa" ngay töø nhöõng theá kyû ñaàu tieân. Sau cuoäc toång khôûi nghiaõ laàn thöù hai cuûa ngöôøi Do thaùi (132-135), Hadrian hoaëc Decius ñaõ "giaän caù baêm thôùt", cho troàng taïi Belem moät khu vöôøn coù ñeàn thôø daâng kính Thamuz (Adonis), ñeå "tuïc hoùa" thaùnh ñòa naøy. Khoaûng 20 naêm sau, Trieát gia Justin coøn cho bieát, tín höõu thôøi ñoù thöôøng coi caùi hang gaàn Belem nhö laø "nôi" Chuùa ñaõ sinh ra. Eucherius (sau naêm 444) cuõng vieát veà ñeàn thôø thöù nhaát cuûa Constantin nhö sau: "Coù moät caùi haàm (cella) trong ñoù laø hang ñaù cuûa Chuùa, treân traàn ñöôïc trang hoaøng baèng vaøng baïc loäng laãy."    

(8) Caùc taøi lieäu khoâng ñoàng nhaát veà naêm xaây caát Ñeàn thôø naøy. Coù taøi lieäu cho laø naêm 325, coù taøi lieäu cho laø naêm 326, coù taøi lieäu cho laø naêm 330!  

(9)  Constantin sinh khoaûng naêm 285, con cuûa Constantinus Chlorus vaø Helena, laø Hoaøng ñeá ñaàu tieân cuûa Roma trôû laïi ñaïo.    

(10)  Söï thöïc lòch söû cho thaáy, coâng cuoäc truyeàn giaùo cuûa GH sô khai nôi ngöôøi Do thaùi tröôùc sau vaãn khoâng deã daøng hôn. Ngoaøi ra, nôi sinh cuûa Chuùa khoâng haún laø öu tö haøng ñaàu cuûa taát caû caùc Thaùnh söû (cuõng nhö caùc Toâng ñoà). Ñieån hình laø Phuùc AÂm Thaùnh Gioan khoâng heà baän taâm tôùi nôi sinh cuûa Chuùa Gieâsu nôi traàn theá, taùc giaû ñi xa hôn nhieàu khi cho raèng "nôi sinh" cuûa Chuùa Gieâsu laø nôi Thieân Chuùa (1, 1t) hoaëc ôû maõi "treân trôøi" (6, 42). Coøn Thaùnh Phaoloâ, moät trieát gia öa lyù luaän, cuõng khoâng bao giôø thaéc maéc hoaëc chæ ñeà caäp tôùi nôi sinh, cuõng nhö "con ngöôøi lòch söû Gieâsu" noùi chung.  Coøn xeùt theo phöông dieän Thaàn hoïc (caùc Thaàn hoïc (!) gia nhö treân thöôøng khoâng ñeå yù ñeán ñieàu naøy), thì vieäc Chuùa Gieâsu coù sinh ra ôû Belem hay khoâng, khoâng quan troïng (nôi choán khoâng quan troïng). Quan troïng laø ôû choã: Ngaøi ñaõ töø doøng doõi David (Rom 1, 3) maø sinh ra (huyeát toäc môùi quan troïng). Vò vua naøy ñaõ sinh ra taïi Belem, laø ñieàu khoâng theå huyeàn thoaïi hoùa ñöôïc nhö ñaõ noùi ôû treân. Phuùc AÂm Thaùnh Luca cuõng cho thaáy: Belem khoâng phaûi laø "queâ höông" nhöng laø "queâ toå" cuûa Thaùnh Giuse (2, 4) vaø nôi Chuùa sinh ra chính laø "nôi ñaõ ñöôïc tieân  baùo" (einai ekei). Vaû laïi, giaû thuyeát "huyeàn thoaïi hoùa" naøy khoâng ñöùng vöõng, khi ñoái chieáu vôùi Lc 2, 22-38: Vieäc daâng Chuùa trong Ñeàn thôø - 8 (!) ngaøy sau khi sinh - cuõng cho pheùp suy ra, Ngaøi phaûi sinh ra taïi moät nôi naøo ñoù khoâng xa Gieârusalem laém (coøn Nazaret maõi taän mieàn Baéc!). 

(11)  Xin xem theâm: Vuõ xuaân Huyeân, Côn soát trong neàn Thaàn hoïc Ñöùc hieän nay, trong: Daân Chuùa AÂu Chaâu, soá 114 (4. 1992) tr. 18-21, choã naøy tr. 19; soá 115 (5. 1992) tr. 16-19; soá 116 (6. 1992) tr. 28-32.   

(12)  Nhö theá cuõng hôïp vôùi tinh thaàn vaø phong tuïc AÙ Ñoâng. Khoâng möøng sinh nhaät, nhöng nhôù toå chöùc ngaøy gioã: Ngaøy cheát quan troïng hôn ngaøy sinh, vì quan nieäm cheát laø "quy tieân". Ñaùng möøng hôn.   

(13)  Ñieàu naøy phaûn aûnh khaù roõ raøng trong Phuùc AÂm Thaùnh Mattheâu vaø Luca vôùi phaàn "Thôøi nieân thieáu Chuùa Gieâsu", keå caû Phuùc AÂm Thaùnh Gioan theo caùch thöùc thaàn bí rieâng cuûa ngaøi.   

(14)  Leã naøy luùc ñoù ñöôïc goïi laø "Epiphania", tieáng Hy laïp coù nghiaõ laø: toû mình ra, hieän ra (Hieån Linh). "Epipahnia" ban ñaàu chæ söï xuaát hieän cuûa Thaàn thaùnh (Apollo, Zeus), sau chæ söï xuaát hieän cuûa Vua chuùa. Trong Cöïu Öôùc danh töø naøy ñöôïc duøng trong 2 Sam 7, 23 vaø Am 5, 22, ñeå chæ söï xuaát hieän cuûa Thieân Chuùa tröôùc daân Ngaøi. Trong Taân Öôùc, ngoaøi Lc 1, 79, coøn thaáy duøng trong Tit 2, 11; 3, 4; 2 Tim 1, 10, ñeå chæ vieäc Thieân Chuùa xuoáng laøm ngöôøi. 

(15) Coâng Ñoàng Nicaea naêm 325 cuõng keát aùn laïc thuyeát cho raèng: Luùc sinh ra,  Chuùa Gieâsu chöa phaûi laø Thieân Chuùa thaät ñaõ xuoáng theá laøm ngöôøi.  

(16)  Caùc Hoaøng ñeá Roma ñaõ cho xaây caùc ñeàn thôø daâng hieán "Sol invictus" (Thaàn Maët trôøi baùch thaéng).

(17)  Traùi laïi, beân Phi chaâu cuõng ñaõ möøng leã Giaùng sinh vaøo ngaøy 25. 12. khaù sôùm: Baøi giaûng leã Giaùng sinh coå nhaát maø chuùng ta hieän coù laø moät baøi giaûng cuûa Thaùnh Optatus, Giaùm muïc Mileve (Numidia), giaûng vaøo naêm 360.  

(18)  Xin xem: H. Kueng, Die Weltreligionen als Herausforderung (Wir in unserer Welt). Herne 1990.    

(19)  Nhö chuùng ta ñaõ thaáy, ngay töø ñaàu GH chæ bieát tôùi leã Phuïc sinh, vì cho raèng: Cuoäc töû naïn vaø vieäc phuïc sinh cuûa Chuùa Gieâsu môùi laø taâm ñieåm cuûa vieäc cöùu ñoä. Ñeán thôøi Thaùnh Augustinoâ, ngaøi vaãn chöa xeáp Giaùng sinh vaøo loaïi caùc ñaïi leã cuûa GH (Epist. 118), maëc duø cho bieát leã naøy ñaõ khaù phoå thoâng vaøo thôøi ñoù (Sermo 380). Cho tôùi nay xeùt veà khía caïnh Thaàn hoïc, leã Phuïc sinh vaãn quan troïng hôn leã Giaùng sinh (Nhöng treân thöïc teá, chuùng ta vaãn möøng leã Giaùng sinh "lôùn" hôn leã Phuïc sinh nhieàu). Vì theá, coù ngöôøi ñeà nghò nieân lòch Phuïng Vuï cuûa GH khoâng neân baét ñaàu vôùi muøa Giaùng sinh nhö hieän nay, nhöng neân baét ñaàu vôùi muøa Phuïc sinh. Nhö theá,môùi hôïp vôùi yù nghiaõ Thaàn hoïc vaø hôïp vôùi tinh thaàn cuûa GH sô khai.  

MOÄT SOÁ TAØI LIEÄU THAM KHAÛO   

* Chöõ: Christmas - Chöõ: Epiphany, trong: E. Ferguson (xb.), Encyclopedia of Early Christianity. Chicago-London: St. James Press 1990, tr. 206. 308. 

* Chöõ: Betlehem - Chöõ: Geburt Jesu, trong: M. Stubhann (xb.), Die Bibel von A-Z. Das aktuelle Lexikon zur Bibel. Salzburg-Erlangen: Andreas & Andreas -K. Mueller (khoâng ñeà naêm), tr. 91. 219t.   

* Chöõ: Bethlehem - Chöõ: Weihnachten, trong: LThK TB II. X. Freiburg: Herder 1959/1986, tr. 311t. 984tt.  

* Chöõ: Bethlehem, trong: G. Cornfeld - G. J. Botterweck (xb.), Die Bibel  und ihrer Umwelt, I. Bergisch-Gladbach: G. Luebbe 1988, tr. 300-302.  

* Chöõ: Bethleùem - Chöõ: Noel, trong: La grande Encyclopeùdie. Paris: Lamirault (khoâng ñeà naêm).    

* Chöõ: Bethleùem, trong: A.-M. Gerard, Dictionnaire de la Bible. Paris: R. Laffont 1989.

* Chöõ Bethleùem, trong: C. I. B. - Maredsous (xb.), Dictionnaire encyclopeùdique de la Bible. Brepols 1987. 

* Tieát muïc: Betlehem, trong: O. Keel - M. Kueckler, Orte und Landschaften der  Bibel, II: Der Sueden. Zuerich - Einsiedeln - Koeln: Benziger 1982, 611-638.

* Gnilka, J., Das Matthaeusevangelium, I. (HTK NT). Freiburg-Basel-Wien: Herder 1988.

* Schuermann, H., Das Lukasevangelium, I. (HTK NT). Freiburg-Basel-Wien: Herder 1990.   

* Vuõ xuaân Huyeân, Lyù lòch Chuùa Gieâsu Kitoâ, trong HTTH soá 6, naêm III (1993) tr. 5 -53.