LYÙ LÒCH CHUÙA GIEÂSU KITO 

 

(Trang 2) 

 

Sorry, your browser doesn't support Java(tm).

III. CUOÄC KHOÅ HÌNH VAØ TÖÛ NAÏN CUÛA CHUÙA GIEÂSU

1. Cuoäc khaûi hoaøn vaøo thaønh Gieârusalem

Theo Gio 11, 54, Chuùa Gieâsu töø Efraim, nôi Ngaøi ñang laùnh maët, trôû veà Gieârusalem; Coøn theo Lc 17, 11, Ngaøi laïi khôûi haønh töø phöông Baéc. Daàu sao
ñi nöõa, Ngaøi cuõng phaûi baét ñaàu leân ñöôøng tröôùc ngaøy ñaïi leã khoaûng 2 tuaàn.
- Treân ñöôøng veà, Ngaøi coøn chöõa laønh 10 ngöôøi phong cuøi (Lc 17, 11-19) ngoaøi
thaønh Jericho. - Vaøo ngaøy thöù Naêm (tröôùc Chuùa Nhaät leã Laù hieän nay) Ngaøi chöõa
theâm 1 ngöôøi muø nöõa. - Gaëp Giakeâu (Lc 19, 1-10) vaø nghæ ñeâm taïi nhaø oâng ñeâm
thöù Naêm raïng ngaøy thöù Saùu. - Saùng hoâm sau, Ngaøi tieáp tuïc cuoäc haønh trình veà
Gieârusalem. Ñeâm ñoù, coù theå Ngaøi nghæ taïi nhaø Lazaroâ, hoaëc coù theå nghæ ngay taïi nuùi Caây Daàu theo thoâng leä. Nhöng duø sao chaêng nöõa, chaéc chaén vaøo ngaøy Sabbat hoâm sau Ngaøi ñaõ coù maët taïi Betania, ñeå vaøo Hoäi ñöôøng caàu nguyeän. - Sau khi ôû Hoäi ñöôøng veà, Ngaøi tôùi nhaø Simon duøng böõa tröa vaø ñöôïc Maria xöùc daàu thôm (Gio 12, 1-8). - "Vaøo ngaøy hoâm sau" (Gio 12, 12), töùc laø ngaøy thöù nhaát trong tuaàn (Chuùa Nhaät leã Laù hieän nay) Ngaøi töø Betfage vaøo thaønh Gieârusalem, ñöôïc ña soá daân chuùng tieáp ñoùn beân ñöôøng (Lc 19, 28-40). Khi tôùi nuùi Caây Daàu, Chuùa döøng chaân nhìn veà Gieârusalem vaø khoùc thöông cho soá phaän thaønh naøy (Lc 19, 41-44). - Sau cuoäc khaûi hoaøn, Ngaøi laïi vaøo Ñeàn thôø. Coù theå xeáp ñoaïn PAÂ Chuùa "thanh taåy Ñeàn thôø (laàn thöù hai)" vaøo trong khoaûng thôøi gian naøy.

2. Töø Chuùa Nhaät tôùi thöù Tö Tuaàn Thaùnh

Coù theå xeáp laïi caùc söï kieän nhö sau: Chuùa bò chaát vaán, coù neân noäp thueá cho hoaøng ñeá khoâng (Mt 22, 15-21 ss). - Tranh luaän vôùi nhoùm Sañuxeâ veà söï soáng laïi (Mt 22, 23-33 ss). - Che chôû ngöôøi ñaøn baø ngoaïi tình khoûi bò neùm ñaù (Gio 8, 1-11). Mattheâu coøn theâm nhieàu söï kieän khaùc nöõa trong khoaûng thôøi gian naøy (22, 34-40; 22, 41-46; 23, 1-36; 22, 1-14; 24, 1-51; 25, 1-13; 25, 14-32; 25, 31-46). Tuy nhieân, khoâng coù gì laø phi lyù khi chuùng ta xeáp nhöõng söï kieän naøy vaøo khoaûng thôøi gian sôùm hôn.

3. Töø thöù Tö tôùi thöù Saùu Tuaàn Thaùnh

Thôøi gian naøy tuy ngaén nguûi, nhöng raát phöùc taïp, vì caùc Thaùnh Söû ñaõ ruùt goïn caùc bieán coá laïi raát nhieàu. Theâm vaøo ñoù, coøn phaûi keå tôùi söï khaùc bieät giöõa caùc PAÂ. Theo PAÂ Nhaát laõm (Mc 14, 12 ss) böõa Tieäc Ly cuûa Chuùa laø böõa tieäc möøng leã Vöôït Qua; coøn theo PAÂ Thaùnh Gioan, böõa tieäc Vöôït Qua naøy laïi laø chieàu ngaøy thöù Saùu, nghiaõ laø khi Chuùa ñaõ töû naïn treân caây thaùnh giaù roài. Nhö theá, theo PAÂ Thaùnh Gioan, böõa Tieäc Ly khoâng phaûi laø böõa Vöôït Qua. Söï khaùc bieät tuy nhoû nhöng coù taàm möùc Thaàn Hoïc quan troïng naøy coù theå taïm giaûi quyeát oån thoûa baèng giaû thuyeát cho raèng Thaùnh Gioan ñaõ hy sinh tieåu tieát lòch söû, ñeå laøm noåi baät khía caïnh Thaàn Hoïc cuûa vieäc Chuùa chòu cheát: Ngaøi töû naïn nhö moät con chieân hy teá trong leã Vöôït Qua, Chuùa Gieâsu môùi laø Con Chieân hy teá ñích thöïc, thay theá con chieân trong Cöïu öôùc.

a) Böõa Tieäc Ly vaøo ngaøy naøo trong tuaàn?

Moät soá taùc giaû cho raèng, Chuùa duøng böõa Tieäc Ly khoâng phaûi vaøo toái thöù Naêm
(nhö GH vaãn thöôøng möøng leã töø tröôùc tôùi nay) nhöng laø vaøo toái thöù Ba.                A. Jaubert (La Date de la Ceøne. Paris 1957) nghieân cöùu vaø cho bieát, caùc tu
só soáng taïi Qumran ñaõ duøng moät thöù lòch rieâng, khaùc vôùi loaïi lòch thoâng duïng
thöôøng ñöôïc duøng taïi Gieârusalem. Loaïi lòch cuûa nhoùm Qumran naøy caên cöù theo
saùch Gioâben vaø tính theo maët trôøi; trong khi ñoù, loaïi lòch taïi Gieârusalem
laïi tính theo maët traêng! Ñieàu naøy ñöôïc caùc baûn vaên thôøi ñoù (thí duï: 1 QM 2,
1-2) chöùng minh laø ñaùng tin caäy.

Do ñoù, ngöôøi ta cho raèng vaøo thôøi Chuùa Gieâsu ñaõ coù hai thôøi ñieåm ñeå möøng leã
Vöôït Qua. Nhöng duø tính theo loaïi lòch naøo chaêng nöõa, ngaøy leã Vöôït Qua luoân
phaûi laø ngaøy 15 thaùng Nisan. Tuy nhieân, neáu tính theo maët trôøi, thì ngaøy naøy
luoân laø ngaøy thöù Ba trong tuaàn; coøn neáu tính theo maët traêng, thì leã naøy luoân chuyeån dòch khaùc nhau theo caùc ngaøy trong tuaàn (VIII, 281).

Keát luaän: leã Vöôït Qua theo nieân lòch cuûa nhoùm Qumran trong naêm Chuùa töû naïn
phaûi laø ngaøy thöù Ba. Neáu theo giaû thuyeát naøy, chuùng ta seõ giaûi quyeát ñöôïc nhieàu khuùc maéc cho ngaønh chuù giaûi veà giai ñoaïn naøy trong cuoäc ñôøi cuûa Chuùa. Cho neân khoâng laï gì, khi giaû thuyeát naøy ñöôïc J. T. Milik... vaø môùi ñaây E. Ruckstuhl uûng hoä nhieät lieät. E. Ruckstuhl (xem: Zur Chronologie der Leidensgeschichte Jesu, laàn cuoái cuøng in trong: --, Jesus im Horizont der Evangelien (SBAB 3). Stuttgart 1988, 101-139; 141-184) coøn lyù luaän, caùc phieân toøa xeùt xöû Chuùa Gieâsu khoâng theå giaûi quyeát quaù leï trong moät ñeâm thöù Naêm nhö vaäy ñöôïc, nhaát laø khi Ngaøi laïi bò aùp giaûi ñi ñi laïi laïi maáy laàn nhö theá. Ruckstuhl coøn ñi xa hôn nöõa, khi cho raèng Chuùa cuõng daønh raát nhieàu caûm tình vôùi nhoùm Qumran (19)  vaø keû cho Chuùa möôïn phoøng duøng böõa Tieäc Ly raát coù theå laø moät ngöôøi trong nhoùm naøy thuoäc chi nhaùnh taïi Gieârusalem.

Duø theá, chuùng ta vaãn quyeát ñònh taïm choïn ngaøy thöù Naêm laø ngaøy Chuùa duøng böõa Tieäc Ly theo truyeàn thoáng xöa nay cuûa GH trong caùch phaân chia döôùi ñaây:

Sau tröa ngaøy thöù Naêm, Chuùa trao troïng traùch cho Pheâroâ vaø Gioan lo chuaån bò
möøng leã. Neáu Chuùa ñaõ thöïc söï aên chieân Vöôït Qua trong dòp naøy, thì baét buoäc
Pheâroâ vaø Gioan phaûi kieám chieân maø gieát trong Ñeàn Thôø theo luaät ñònh. Neáu
khoâng, caùc ngaøi vaãn coù theå gieát chieân taïi nhaø, nhöng nhö theá khoâng theå goïi laø
chieân Vöôït Qua. Khi trôøi vöøa toái, Chuùa tìm tôùi nôi döï tieäc. Tieäc naøy chæ ñöôïc
duøng trong voøng ñai cuûa thaønh thaùnh Gieârusalem. Böõa aên thöôøng keùo daøi töø luùc
maët trôøi laën cho tôùi maõi nöûa ñeâm. Neáu thöïc söï böõa naøy laø böõa Vöôït Qua, thì
taát caû thöïc khaùch phaûi aên theo theá naèm vaø uoáng röôïu theo luaät ñònh. Luaät buoäc
uoáng röôïu nhaèm laøm noåi baät tính caùch ñaïi tieäc cuûa böõa Vöôït Qua, vì thôøi ñoù
khoâng phaûi ngaøy naøo cuõng coù röôïu maø uoáng! (20). Khi duøng böõa xong, coù theå Chuùa ñaõ gheù qua Ñeàn Thôø, vì Ñeàn Thôø töø ñeâm nay ñaõ baét ñaàu môû cöûa ñeå möøng leã Vöôït Qua. Sau ñoù Ngaøi môùi ra vöôøn Gieätsimani (nghiaõ laø: maùy eùp daàu) naèm taïi chaân nuùi Caây Daàu. Neáu khoâng gheù qua Ñeàn Thôø, Ngaøi seõ tôùi nuùi Caây Daàu vaøo khoaûng 12 giôø ñeâm; coøn neáu gheù qua Ñeàn Thôø, Ngaøi seõ ñeán ñoù treã hôn 1 giôø, nghiaõ laø vaøo khoaûng 1 giôø saùng ngaøy thöù Saùu. Ñeâm nay, neáu Ngaøi coù boû Gieârusalem maø ra nuùi Caây Daàu, cuõng khoâng coù gì laø vi phaïm luaät leä leã Vöôït Qua. Khu vöïc nuùi Caây Daàu, tuy naèm ngoaøi böùc töôøng thaønh thaùnh, nhöng luaät vaãn nhaân nhöôïng vì con soá khaùch haønh höông trong dòp naøy quaù ñoâng, neân vaãn ñöôïc keå laø khu vöïc haønh leã. Theo W. Steark, thuû ñoâ Gieârusalem thôøi Chuùa Gieâsu coù tôùi 200.000 thò daân, trong khi ñoù J. Jeremias öôùc löôïng chæ vaøo khoaûng 55.000 hoaëc cao laém laø 95.000. Theo thieån yù, con soá 55.000 ñaùng tin hôn. Neáu theá, vaøo dòp leã Vöôït Qua, soá khaùch haønh höông khaép nôi (caû vuøng diaspora) tuoán veà theâm khoaûng 125. 000 ngöôøi nöõa. Toång coäng, coù tôùi 180.000 ngöôøi coù maët taïi thuû ñoâ beù nhoû naøy trong dòp ñoù. Nhö theá laø quaù chaät choäi, buoäc voøng ñai haønh leã phaûi nôùi theâm.

Coù leõ cuõng vì quaù chaät choäi nhö theá maø Chuùa Gieâsu ñaõ ra nuùi Caây Daàu ñeå caàu
nguyeän. Nhöng thöïc ra Ngaøi ôû ñoù khoâng ñöôïc laâu, vì khoaûng 1 giôø (hoaëc 2 giôø,
tuøy coù gheù qua Ñeàn Thôø hay khoâng) saùng, Ngaøi ñaõ bò baét giam.

b) Bò baét vaø ra toøa

Ai baét Chuùa? Theo Mc 14, 43, Ngaøi bò baét bôûi moät ñoäi quaân trong Ñeàn Thôø, do
caùc Thöôïng teá, Kyù luïc vaø Kyø laõo sai ñi. Moät soá thaønh vieân cuûa 3 phe naøy laøm thaønh Toøa aùn Toân giaùo Toái cao (Synhedrion). Coøn theo Mt 26, 47, ñoäi quaân ñi baét Chuùa laø do Thöôïng teá vaø Kyø laõo sai ñi (khoâng coù Kyù luïc). Trong khi ñoù, Lc 22, 52 laïi cho bieát, ñích thaân caùc Thöôïng teá vaø Kyø laõo cuøng ñoäi quaân Ñeàn Thôø cuûa hoï ñaõ ra tay baét Chuùa! Gio 18, 3 cho bieát theâm, ngoaøi ñoäi quaân cuûa Thöôïng teá vaø Bieät phaùi coøn coù caû moät cô binh (speira) cuøng 1 cô ñoäi tröôûng (chiliarchos: 18, 12) ñaõ coäng taùc trong vieäc naøy. Chi tieát naøy hôi phi lyù, vì 1 "speira" cuûa ñoäi quaân Roma coù tôùi 600 ngöôøi! Hôn nöõa, neáu chính ngöôøi Roma ñi baét, thì hoï ñaõ giaûi Chuùa Gieâsu veà thaúng vôùi vò quan cuûa hoï laø Philatoâ! (VIII, 292t).

Baét ñöôïc Chuùa laø nhôø söï coäng taùc cuûa Giuña Iscariot, 1 trong nhoùm 12 moân ñeä cuûa Ngaøi. Coù taùc giaû cho raèng, coù leõ tröôùc khi theo Chuùa, Giuña ñaõ coù chaân trong "maët traän cöùu quoác". Chöõ  Hy laïp"Iscarioâteâs" coù theå baét nguoàn töø chöõ La tinh "sicarius" vaø coù nghóa laø: ngöôøi mang ñoaûn kieám (siqarim). ÔÛ ñaây chuùng ta khoâng khoûi thaéc maéc: neáu Giuña ñaõ thöïc söï boû ñi sau khi duøng moùn khai vò trong böõa Tieäc Ly - nhö töø tröôùc tôùi nay chuùng ta vaãn öôùc ñoaùn -, thì luùc ñoù trôøi coøn sôùm. Taïi sao Giuña khoâng daãn ngöôøi tôùi baét Chuùa taïi nhaø Tieäc Ly maø laïi baét Chuùa taïi nuùi Caây Daàu?

Khoaûng 2 hoaëc 3 giôø saùng ngaøy thöù Saùu Chuùa Gieâsu bò ñieäu ñeán tröôùc maët Thaøy
caû Thöôïng phaåm Hanna vaø bò vò naøy chaát vaán. Theo Josephus Flavius (Ant. 20,
198), Hanna laø moät trong nhöõng ngöôøi coù phuùc nhaát thôøi ñoù, vì oâng coù tôùi 5
ngöôøi con cuõng thuoäc haøng thöôïng teá. Choã khaùc (De Bello Judaico 5, 506) Josephus Flavius coøn cho bieát, moä phaàn cuûa Hanna naèm ôû phía Nam thaønh phoá Gieârusalem. Cuoäc ñieàu tra taïi dinh Hanna chæ keùo daøi khoaûng 1 tieáng ñoàng hoà, töùc khoaûng 3 hoaëc 4 giôø saùng laø xong, hôïp vôùi tieáng gaø gaùy nhaéc nhôû Pheâroâ, "luùc ngaøy môùi vöøa baét ñaàu" (Lc 22, 66). Sau ñoù, Hoäi ñoàng Toân giaùo nhoùm hoïp. Cô quan naøy laø Toøa aùn Toái cao Do thaùi cuõng goïi laø Toøa Ñaïi hình (beth dijn ha-migdol) goàm 70 thaønh vieân coäng theâm Thaøy caû Thöôïng phaåm ñöông nhieäm. 70 thaønh vieân naøy thuoäc 3 phe khaùc nhau: Thöôïng teá, Kyù luïc vaø Kyø laõo, nhöng trong thöïc teá, phe Thöôïng teá coù nhieàu theá löïc hôn 2 phe kia. Theo PAÂ Nhaát laõm, cô quan naøy ñaõ nhoùm hoïp vaøo ñeâm hoâm ñoù (Mc 10, 53-65 ss) taïi Ñeàn Thôø. Coøn theo PAÂ Thaùnh Gioan (18, 12-14. 19-24), sau khi Chuùa Gieâsu bò Hanna (nhaïc phuï Caipha) thaåm vaán, Ngaøi ñaõ bò ñieäu tôùi nhaø Caipha.

Chuùng ta bieát, theo saùch Mischna - ñöôïc cheùp vaøo naêm 200 s. CN nhöng
coù leõ leà loái naøy ñaõ ñöôïc aùp duïng ngay töø thôøi Chuùa Gieâsu - cô quan naøy chæ
hoïp luùc ban ngaøy maø khoâng hoïp vaøo ban ñeâm nhö PAÂ Nhaát laõm cho bieát,
nhaát laø vaøo ñeâm möøng leã Vöôït Qua thì laïi caøng phi lyù. Hôn nöõa, treân phöông
dieän phaùp lyù, neáu cô quan naøy ñaõ chính thöùc hoïp, thì hoï coù toaøn quyeàn
sinh saùt maø khoâng caàn ñeán chính quyeàn baûo hoä Roma! Hoï coù quyeàn xöû töû
coâng daân Do thaùi. Dó nhieân, hình thöùc aùn phaït khoâng phaûi laø ñoùng ñinh nhöng
chæ laø neùm ñaù. Traùi laïi, nhö chuùng ta thaáy trong tröôøng hôïp Chuùa Gieâsu,
hoï ñaõ duøng ñeán caùnh tay cuûa Philatoâ, ñaïi dieän cho chính quyeàn Roâma. Nhö theá,
ñieàu phi lyù naøy chæ giaûi thích ñöôïc, neáu chuùng ta theo giaû thuyeát: Cô quan
naøy ñaõ khoâng chính thöùc hoïp vaøo ñeâm ñoù, nhöng cuøng laém chæ gaëp nhau
taïi dinh Thaøy caû Thöôïng phaåm vôùi tö caùch rieâng tö, ñeå hoäi yù, ñieàu tra vaø tìm
caùch keát toäi Chuùa sao cho coù hieäu quaû maø thoâi (VIII, 294-298.771).

"Tôùi saùng" hoï laïi aùp giaûi Chuùa tôùi dinh Toång traán Philatoâ (Mc 15. 1).
Philatoâ laø vò Toång traán thöù 5 cuûa Roma taïi vuøng ñaát naøy. Theo Philo
(Legato ad Gaium, 301-302), Philatoâ laø ngöôøi "cöùng coå, ngang ngöôïc vaø ñanh
theùp" ñaõ "coù nhöõng haønh vi hoái loä, hung taøn, troäm cöôùp, ngöôïc ñaõi, nhuïc maï, coù theå xöû töû maø khoûi caàn toøa aùn cuõng nhö nhöõng chuyeän cöïc kyø taøn nhaãn khaùc". Chuùa Gieâsu bò aùp giaûi tôùi Philatoâ vaøo moät "buoåi saùng". Ñoù laø moät chi tieát khaù xaùc thöïc, vì hôïp vôùi quy ñònh phaùp lyù treân thöïc teá. Theo quy ñònh, toøa aùn Roâma thöôøng baét ñaàu nhoùm hoïp, khi trôøi vöøa môùi höøng ñoâng. Ngoaøi ra, moät phieân toøa Roma phaûi hoäi ñuû 4 ñieàu kieän: (1) coâng khai, (2) ngöôøi toá caùo phaûi laø daân söï, (3) bò caùo coù quyeàn baøo chöõa vaø (4) phaûi do moät hoäi ñoàng (consilium) tuyeân aùn. Döôùi thôùi Hoaøng Ñeá Augustus, vò quan Toång traán laø Thaåm phaùn duy nhaát. OÂng coù theå coù theâm coäng söï vieân, nhöng khoâng bò leä thuoäc phaùn ñoaùn cuûa nhöõng ngöôøi naøy (xem: Tñcv 25, 12) (XI, 298t). Trong phieân toøa xöû Chuùa, raát coù theå Philatoâ ñaõ duøng tôùi thoâng dòch vieân, khi phaûi thaåm vaán Ngaøi. Phieân toøa naøy ñaõ dieãn ra moät laø taïi phaùo ñaøi Antonia, naèm ôû phía Taây Baéc Ñeàn thôø; hai laø trong cung ñieän Heâroâñeâ, naèm gaàn coång Jaffa, phía Taây thaønh Gieârusalem, trong tröôøng hôïp dinh Philatoâ cuõng naèm trong khu vöïc cuûa hoaøng cung (VIII, 309). Tuy nhieân, töø theá kyû 12 ngöôøi ta cho raèng phieân toøa xöû Chuùa coù leõ ñaõ xaåy ra taïi phaùo ñaøi Antonia. Vì vaøo nhöõng ngaøy ñaïi leã nhö theá, Philatoâ phaûi coù maët taïi phaùo ñaøi naøy ñeå tröïc tieáp chæ huy vieäc giöõ an ninh traät töï nôi ñeàn thôø. Ngoaøi ra, Gio 19, 13 cuõng cho bieát: "Khi Philatoâ nghe theá, oâng lieàn daãn Chuùa Gieâsu ra ngoaøi, roài ngoài treân gheá thaåm phaùn (chính oâng ngoài leân hay oâng baét Chuùa ngoài leân: coù hai caùch dòch), choã goïi laø "lithostrotos", tieáng Do thaùi goïi laø "Gabbatha". "Gabbatha" coù nghiaõ laø 1 "choã cao", coù leõ cuõng laø moät choã naøo ñoù trong phaùo ñaøi naøy. Neáu thöïc söï phieân toøa ñaõ dieãn ra taïi ñaây, thì nôi ñaây coù theå dung chöùa ñöôïc töø 4.000 tôùi 4.500 daân chuùng vaøo tham döï, vì beân trong phaùo ñaøi coù moät saân roäng tôùi 2.500 m2 (VII, 773). Tuy nhieân giaû thuyeát naøy vaãn bò nghi ngôø, vì khoâng traû lôøi ñöôïc, taïi sao baø vôï cuûa Philatoâ cuõng coù maët taïi nôi ñaây trong nhöõng ngaøy "loän xoän" nhö vaäy.

Baûn aùn coâng khai treo treân ñaàu thaùnh giaù Chuùa Gieâsu tieát loä cho chuùng ta bieát toäi traïng chính thöùc ngöôøi ta ñaõ xöû Ngaøi: Möu ñoà xöng vöông. Ñoù laø moät toäi phaïm chính trò, coù haïi cho neàn an ninh coâng coäng cuûa ñeá quoác Roma. Ngoaøi ra, chuùng ta coøn bieát nhöõng toäi nhaân bò aùn phaït ñoùng ñinh treân thaäp giaù trong khoaûng thôøi gian töø luùc Roma ñeán baûo hoä vuøng naøy cho tôùi khi keát lieãu chieán tranh Do thaùi, taát caû ñeàu bò keát aùn vì lyù do chính trò nhö theá (VIII, 291). Nhöng neáu söï thöïc chæ coù theá (Philatoâ keát aùn Chuùa, vì sôï Ngaøi noåi loaïn), thì chuùng ta ñaõ khoâng khoûi thaéc maéc: Taïi sao oâng laïi khoâng cho "vô goïn" taát caû caùc moân ñeä cuûa Ngaøi? Nhö vaäy, coù leõ söï thöïc coøn phöùc taïp hôn nhieàu! Thöïc ra, phieân toøa naøy laø keát quûa cuûa moät cuoäc tranh chaáp toân giaùo giai daúng nhieàu naêm thaùng. Qua caùc PAÂ chuùng ta ñöôïc bieát, Chuùa thöôøng coâng khai chæ trích caùch thöùc giöõ luaät vaø loái soáng ñaïo cuûa ngöôøi (nhaát laø giôùi laõnh ñaïo) ñöông thôøi. Cao ñieåm laø vieäc thanh taåy Ñeàn thôø. Cho neân, nhö treân ñaõ noùi, nhieàu taùc giaû chuû tröông, chính vieäc thanh taåy naøy laø nguyeân nhaân tröïc tieáp ñaõ khieán ngöôøi ta quyeát ñònh khai tröø Ngaøi. Nhö theá, lyù do chính trò chæ laø "bình phong" cuûa moät vuï aùn toân giaùo khaù môø aùm. Trong hình luaät Roma, ngöôøi ta thaáy cuõng coù ghi laïi hai loaïi toäi ñaùng laõnh aùn töû hình nhö sau: (1) phaûn quoác (ñeá quoác Roma) (perduellio) vaø (2) laøm maát theå dieän cuûa daân Roma (crimen maiestatis populi Romani imminutae). Lôøi giôùi thaåm quyeàn Do thaùi buoäc toäi Chuùa Gieâsu raát hôïp vôùi 2 loaïi toäi ghi trong hình luaät naøy (VIII, 291. 308).

Sau khi thaåm vaán xong, Philatoâ cho ñieäu Chuùa tôùi gaëp Heâroâñeâ, vì Philatoâ cho
raèng oâng vua naøy môùi coù quyeàn treân Chuùa. Nhöng Heâroâñeâ khoâng xöû, laïi traû laïi
cho quan Toång traán. Vì khoâng tìm ñöôïc lyù do chính ñaùng, neân Philatoâ döï tính
chæ cho lính ñaùnh ñoøn roài tha Chuùa, nhöng bò phaûn ñoái, buoäc loøng oâng phaûi
keát aùn vaø cho pheùp thi haønh. Phieân toøa keát thuùc vaøo luùc 12 giôø tröa, "khoaûng
giôø thöù 6, nhaèm ngaøy chuaån bò möøng leã Vöôït Qua" (Gio 19, 14). Quaân lính aùp giaûi Chuùa ñi ñaùnh ñoøn, roài ñoùng ñinh theo baûn aùn.

 c) Treân Thaùnh Giaù

Tröôùc khi bò ñieäu ñi ñoùng ñinh, Chuùa Gieâsu coøn bò loâi ra ñaùnh ñoøn theo thoâng
leä. Ñaùnh ñoøn ñaây khoâng phaûi laø ñeå tra taán nöõa, nhöng laø phaàn "daïo ñaàu"
ñöông nhieân cuûa baûn aùn ñoùng ñinh. Töø thôøi Cato ñaõ coù luaät baûo veä ngöôøi coâng
daân Roma khoûi bò ñaùnh ñoøn. Cesar coi ñoù laø moät hình thöùc haønh hung taøn nhaãn.
Khi ñaùnh ñoøn, lyù hình thöôøng duøng moät sôïi giaây da (horribile flagellum),
ñaàu giaây coù gaén xöông khoâ, gai nhoïn hoaëc nhöõng haït chì. Naïn nhaân thöôøng bò
loät y phuïc, naèm döôùi ñaát hoaëc bò troùi vaøo coät. Soá roi thöôøng khoâng coá ñònh,
nhöng tuøy höùng vaø tuøy söùc cuûa lyù hình (VIII, 308tt).

Baûn aùn ñoùng ñinh treân thaäp giaù laø moät baûn aùn raát phoå thoâng cuûa ngöôøi
Roma daønh cho phöôøng phaûn loaïn. Cicero (Pro Rabirio 5, 16) coi ñoù laø
"baûn aùn töû hình taøn nhaãn vaø gheâ sôï nhaát". Josephus Flavius (Bell. 7,
203) cuõng coi ñoù laø "moät caùch cheát thöông taâm nhaát". Ñaây cuõng laø hình phaït
daønh cho haïng noâ leä (servile supplicium) (Tatius, Historiae 4, 11). Ñoái vôùi moät
coâng daân Roma, muoán ñoùng ñinh hoï, tröôùc heát phaûi töôùc quyeàn coâng daân
cuûa hoï ñi (VIII, 312).

Chuùa Gieâsu phaûi vaùc thaùnh giaù ñi ngang khu thöôïng cuûa thaønh phoá Gieârusalem,
qua coång Gennath, gaàn thaùp Hippikus, maø ra phaùp tröôøng naèm phía ngoaøi böùc töôøng thaønh phoá. Hippkus, Phasael vaø Mariamme laø teân cuûa ba caây thaùp naèm ôû phía Ñoâng Baéc cung ñieän Heroâñeâ. Theo luaät Roma ñoàng thôøi cuõng hôïp vôùi phong tuïc Do thaùi, baûn aùn phaûi ñöôïc thi haønh beân ngoaøi thaønh phoá. Con ñöôøng ñau khoå cuûa Chuùa phaûi ñi (Via dolorosa (21)) chæ daøi chöøng 1 caây soá röôõi.

Taám baûng keå toäi Chuùa ñöôïc vieát baèng 3 thöù tieáng (Gio 19, 20) (22) - sau naøy seõ ñöôïc ñoùng treân ñaàu caây thaùnh giaù - coù theå ñaõ do moät ngöôøi ñöôïc leänh caàm ñi tröôùc ñoaøn ngöôøi haønh quyeát hoaëc lyù hình ñaõ ñem treo ngay vaøo coå Chuùa, luùc coøn
treân ñöôøng tieán ra phaùp tröôøng. Hoï baét toäi nhaân vaùc thaäp giaù ñi coâng khai nhö theá, nhaèm caûnh caùo nhöõng keû beân ñöôøng. Toäi nhaân phaûi töï vaùc thanh ngang (patibulum) cuûa thaäp giaù. Neáu hoï baét oâng Simon queâ Xyreâneâ (Mc 15, 21 ss)
vaùc ñôõ thaùnh giaù Chuùa, thì khoâng phaûi oâng naøy ñaõ chung vai vaùc vôùi Chuùa
(nhö nhöõng böùc tranh thöôøng thaáy), nhöng laø phaûi vaùc thay haún cho Ngaøi. Ñaây
laø boån phaän "lao coâng chieán tröôøng" raát phoå thoâng daønh cho nhöõng ngöôøi Do thaùi thôøi ñoù, nhaát laø trong caùc dòp leã quan trong nhö leã Vöôït Qua (VIII, 310).

Phaùp tröôøng cuûa Chuùa taïi Golgota. Caùc Thaùnh Söû ñeàu dòch laø "nuùi Soï" (Mc
15, 22 ss). Golgota bôûi tieáng "golgolta" (boû maát 1 vaàn "l") cuûa Do thaùi vaø coù nghiaõ laø: caùi soï ngöôøi, moät khoái troøn. Ngoïn ñoài naøy mang teân nhö theá coù leõ vì hình daùng cuûa noù troâng gioáng nhö moät caùi soï. Chuùng ta khoâng roõ, ñaây coù phaûi laø phaùp tröôøng coá ñònh hay chæ laø nhaát thôøi maø thoâi. Ngoïn ñoài naøy naèm gaàn choã böùc töôøng (thöôøng goïi laø böùc töôøng thöù hai) phía Baéc queïo veà höôùng Taây, nghiaõ laø choã Ñeàn thôø Moà Chuùa hieän nay. Thöïc ra, Ñeàn thôø naøy ñaõ ñöôïc döïng leân laàn ñaàu, khi Thaùnh Helena, töø maãu cuûa Hoaøng ñeá Constantin, ñöôïc thò kieán cho bieát nôi ñaây laø phaùp tröôøng cuûa Chuùa ngaøy xöa. Coøn ñeàn thôø hieän nay môùi ñöôïc Thaäp töï quaân xaây laïi hoài theá kyû 12, cuõng naèm treân neàn ñeàn thôø cuõ. Do ñoù, töø theá kyû thöù 4 tôùi nay, nôi ñaây vaãn ñöôïc coi laø nôi Chuùa ñaõ bò treo treân thaùnh giaù vaø ñöôïc mai taùng trong moà. Tuy nhieân, khoa khaûo coå chæ tìm thaáy nôi ñaây nhöõng veát tích töø thôøi Hoaøng ñeá Constantin maø thoâi. Coâng cuoäc khai quaät cuûa U. Lux-Wagner vaøo nhöõng naêm 1971-1974 cho bieát, Golgota (neáu thöïc söï naèm ôû ñaây) chæ cao khoaûng 12 m so vôùi ñaùy cuûa haàm ñaù beân caïnh. Chi tieát naøy caét nghiaõ taïi sao khaùch haønh höông töø Bordeaux tôùi Gieârusalem vaøo naêm 333 ñaõ goïi Golgota laø "monticulus" (nuùi nhoû, ñoài). Cho tôùi nay giôùi khaûo coå cuõng nhö giôùi chuù giaûi Kinh Thaùnh, chöa ai daùm xaùc quyeát 100% laø Golgota ngaøy xöa ñaõ naèm taïi ñaâu. Vì theá, moät nôi khaùc goïi laø "Gordon's Calvaria", naèm ôû phía Baéc thaønh phoá, cuõng thöôøng ñöôïc ñem ra ñeà nghò laøm giaûi ñaùp thöù hai. Thöïc ra, raát khoù maø xaùc ñònh Golgotha naèm ôû ñaâu, vì töø thôøi Chuùa Gieâsu tôùi nay, töôøng thaønh Gieârusalem ñaõ bò phaù ñoå vaø xaây laïi nhieàu laàn. Theâm vaøo ñoù, voøng ñai thaønh phoá moãi ngaøy moät roäng theâm ra (XI, 310tt; IX, 773). Ñeán noãi, ngay caû teân caùc coång thaønh ngaøy xöa vaø ngaøy nay cuõng khoâng coøn ñoàng nhaát nöõa.

Khi bò ñoùng ñinh nhö theá, töû toäi seõ bò ñoùng ñinh hoaëc coät chaët hai tay vaøo
thanh ngang (patibulum) maø chính mình ñaõ vaùc tröôùc ñoù, roài bò döïng ñöùng leân.
Lyù hình seõ tìm caùch gheùp thanh ngang naøy cuøng vôùi toäi nhaân vaøo thanh doïc laø
moät caây coät ñaõ döïng saün, laøm thaønh thaäp giaù hình chöõ T (crux commissa)
hoaëc hình chöõ + (crux immissa). Trong tröôøng hôïp Chuùa Gieâsu, coù leõ Ngaøi khoâng ñöôïc coät hai tay nhöng bò ñaõ ñoùng ñinh thöïc söï vaøo thaùnh giaù. Gio 20, 25 vaø Lc 24, 39 tieát loä cho chuùng ta bieát roõ ñieàu ñoù. Neáu ñoùng ñinh, thì ñinh ñöôïc ñoùng vaøo coå tay, chöù khoâng phaûi trong loøng baøn tay (nhö chuùng ta vaãn thaáy nôi caùc töôïng chòu naïn). Vaø ñeå thaân xaùc naëng neà cuûa toäi nhaân khoûi xeä xuoáng vaø suùt khoûi thaäp giaù, phía döôùi thöôøng coù theâm moät keä chaân (sedile).

Vì thaäp giaù cuõng khoâng cao hôn thaân hình toäi nhaân bao nhieâu, neân ñoâi chaân cuûa hoï thöôøng bò ñoùng theo theá cong voøng. Naïn nhaân khoâng theå duoãi thaúng chaân ra ñöôïc. Ngaønh khaûo coå ñaõ khai quaät ñöôïc boä xöông cuûa moät ngöôøi bò ñoùng ñinh vaøo khoaûng tröôùc naêm 70 s. CN. Ngöôøi ta thaáy nhö theá vaø caây ñinh ñoùng thaâu qua hai chaân toäi nhaân vaãn coøn dính lieàn vôùi boä xöông, laø moät baèng chöùng cho ñieàu vöøa môùi moâ taû (VIII, 311).

Chuùa Gieâsu bò ñoùng ñinh vaøo luùc 13 giôø (1 giôø tröa), hôïp vôùi khoaûng thôøi gian
oâng Simon töø ngoaøi ñoàng trôû veà nghæ tröa, vì trôøi baét ñaàu naéng gaét. PAÂ Nhaát
laõm coøn noùi theâm: töø giôø thöù 6 tôùi giôø thöù 9, trôøi ñaát boãng toái taêm (Mc 15, 33). Chi tieát naøy khoâng gaëp trôû ngaïi nhieàu cho caùch tính giôø cuûa chuùng ta. Thôøi baáy giôø, khi noùi vaøo giôø thöù 6 thì coù theå hieåu caû nhöõng giôø sau giôø thöù 6 nöõa, töông töï nhö tieáng "hoài tröa" cuûa Vieät Nam, khoâng nhaát thieát laø phaûi ñuùng 12 giôø (III, 295).

Khi ñoùng ñinh xong, lyù hình coù quyeàn chia nhau y phuïc cuûa toäi nhaân. Ñaây laø
moät thoâng leä khaù coå ñieån. Neáu toäi nhaân coøn tieàn baïc vaø taøi saûn gì khaùc, seõ bò xung vaøo coâng quyõ cuûa quan Toång traán. Tröôøng hôïp Chuùa Gieâsu, lyù hình chæ coù theå chia nhau chieác aùo trong, chieác aùo ngoaøi, moät giaây löng vaø cuøng laém theâm moät chieác khaên che ñaàu maø thoâi. Ngaøi khoâng coøn gì hôn nöõa. Chuùa soáng khoù ngheøo. Ngaøi cuõng soáng nhö tieâu chuaån chính Ngaøi ñaõ ñeà ra cho caùc moân ñeä Ngaøi, khi sai hoï ñi rao giaûng: Caùc con chôù mang bò, hai aùo, giaøy deùp, gaäy goäc! (xem: Mt 10, 10 ss). Khi tranh luaän, coù neân noäp thueá cho Cesar hay khoâng, Ngaøi ñaõ xin ngöôøi ta cho Ngaøi xem moät ñoàng tieàn (Mc 12, 15). Coù taùc giaû cho raèng, coù leõ vì Ngaøi chöa bieát ñeán "maët muõi" ñoàng tieàn ra sao.

Khoaûng 14 giôø, nhöõng keû leân aùn Ngaøi boû ra veà, ñeå xin Philatoâ chuaån bò cho
caát xaùc naïn nhaân xuoáng. Hoï tin raèng, moïi söï ñeàu ñaõ thi haønh theo ñuùng quy
ñònh Roma: ñaùnh daäp oáng chaân, caát xaùc xuoáng roài thuû tieâu. Taát caû moïi haønh vi
ñeàu coù lính canh chöøng. Nhöõng teân lính ñöùng canh döôùi thaäp hình coù hai nhieäm vuï nhö sau: (1) chöùng thöïc caùi cheát cuûa toäi nhaân vaø (2) neáu quaù haïn maø naïn nhaân chöa cheát, thì lo ñaäp daäp oáng chaân cho mau cheát. Khoaûng 15 giôø Chuùa taét thôû. Ngaøi ñaõ cheát thöïc, khoâng phaûi cheát giaû hoaëc chöa cheát haún, nhö ngöôøi ta vaãn thöôøng vu khoáng töø 200 naêm qua. Coù moät söï khaùc bieät khoâng theå boû qua trong caùc trình thuaät cuûa caùc PAÂ trong giôø phuùt nghieâm troïng naøy. Theo PA Marcoâ vaø Mattheâu, tröôùc khi truùt thôû, Chuùa Gieâsu ñaõ lôùn tieáng than raèng: "Laïy Chuùa, laïy Chuùa, sao Chuùa boû con?" (Mc 15, 34 ss). Ñoù laø 1 caâu (2a) trong Thaùnh vònh 22 (23) . Theo PAÂ thaùnh Luca, Chuùa Gieâsu ñaõ ñoïc moät lôøi kinh chieàu quen thuoäc cuûa Do thaùi giaùo: "Con daâng linh hoàn con trong tay Chuùa" (24)  vaø xin tha cho keû ñoùng ñinh Ngaøi (23, 34. 46). Coøn theo PAÂ thaùnh Gioan, Chuùa Gieâsu ñaõ thoát ra lôøi: "Moïi söï ñaõ hoaøn taát" (19, 30).

Sau khi Chuùa Gieâsu taét thôû, Giuse Arimathia ñaõ ñeán xin Philatoâ cho caát xaùc Chuùa xuoáng maø mai taùng Ngaøi. Theo luaät Roma, xaùc töû toäi khoâng ñöôïc thaùo xuoáng khoûi thaäp giaù, nhöng cöù ñeå röõa ra cho chim trôøi tôùi aên. Sau ñoù, coøn neáu coøn gì soùt laïi môùi ñöôïc ñem thuû tieâu, bình thöôøng laø quaêng soâng. GH thôøi sô khai thöôøng khoâng laáy ñöôïc xaùc caùc vò töû ñaïo laø vì nhö theá. Neáu muoán laáy xaùc veà an taùng, phaûi coù pheùp ñaëc bieät. Chính thaân nhaân cuûa keû xaáu soá phaûi ñöùng ra xin. Nhöng neáu bò keát aùn vì toäi "perduellio" (phaûn quoác) nhö tröôøng hôïp Chuùa Gieâsu, thì raát khoù. Ngöôïc laïi, theo luaät Do thaùi, naïn nhaân bò töû hình treân thaäp giaù caàn phaûi ñöôïc choân taùng ngay. Choân taùng ngay, khoâng phaûi vì caûm thöông ngöôøi xaáu soá, nhöng vì sôï teân töû toäi seõ ñem laïi tai hoïa cho xöù sôû vaø laøm oâ ueá vieäc phuïng töï. Ñeä nhò Luaät 21, 23 quy ñònh: "Xaùc cheát khoâng ñöôïc ñeå qua ñeâm treân thaäp hình nhöng phaûi choân ngay vaøo ngaøy ñoù, vì keû bò ñoùng ñinh laø keû bò Chuùa chuùc döõ. Ngöôi khoâng ñöôïc pheùp laøm oâ ueá ñaát ñai maø Giaveâ ñaõ ban cho ngöôi laøm thöøa töï nhö theá." (XI, 314). Coù leõ vì teá nhò vaø vì toân troïng luaät leä thieâng lieâng naøy, maø Philatoâ ñaõ cho pheùp caát xaùc vaø mai taùng Chuùa, ngay caû trong tröôøng hôïp bò keát toäi laø "perduellio". Duø nhaèm ngaøy leã Vöôït Qua, nhöng vaãn khoâng coù gì caûn trôû vieäc an taùng, vì an taùng laø vieäc nghiaõ, ñöôïc pheùp laøm caû trong ngaøy Sabbat. Coù leõ ñeán luùc trôøi vöøa toái, Giuse Arimathia vaø caùc baïn oâng môùi hoaøn taát vieäc naøy.

Trong khi ñoù, nhöõng keû ñaõ keát aùn Chuùa veà tôùi nhaø, baét ñaàu möøng leã Vöôït Qua
vaøo luùc 18 giôø. Hoï coù theå möøng rieâng taïi nhaø hoaëc möøng chung taïi nhaø moät
phoøng hoäi naøo ñoù (neáu laø Pharisieâu). Sau khi duøng tieäc xong, hoï môùi ñöôïc
tin laø xaùc Chuùa Gieâsu ñaõ loït vaøo tay Giuse Arimathia, neân laïi gaëp nhau baøn keá hoaïch môùi. Saùng sôùm ngaøy Sabbat hoâm sau, Hoäi ñoàng Toân giaùo toái cao coøn gôûi ngöôøi ñeán xin Philatoâ cho lính canh moà. Boán ngöôøi lính Roma ñöôïc caét cöû laøm coâng taùc naøy. Hoï canh gaùc lieân tuïc töø saùng sôùm ngaøy Sabbat hoâm ñoù tôùi 1 giôø ñeâm cuûa ngaøy ñaàu tuaàn hoâm sau. Khi caùc baø ñeán thaêm moà Chuùa, thì hoï ñaõ taåu thoaùt heát.

4. Chuùa töû naïn vaøo naêm naøo vaø Ngaøi soáng ñöôïc bao laâu?

Theo Mc 14, 12 ss, Chuùa Gieâsu töû naïn vaøo ngaøy ñaàu tieân cuûa leã Vöôït Qua, nghiaõ laø ngaøy 15 thaùng Nisan. Coøn theo Gio 13, 1. 29; 18, 28; 19, 31, thì Ngaøi töû naïn vaøo ngaøy tröôùc ñoù, nghiaõ laø vaøo buoåi chieàu gieát con chieân Vöôït Qua. Ñoù laø ngaøy 14 thaùng Nisan. Taïi sao laïi coù söï khaùc bieät quaù quan troïng nhö theá? Coù hai caùch traû lôøi (phaàn treân ñaõ noùi qua, xin heä thoáng laïi nhö sau): (1) Coù leõ PAÂ Nhaát laõm trung thöïc hôn veà chi tieát naøy. Chuùng ta bieát, Thaùnh Gioan thöôøng hy sinh caùc chi tieát lòch söû cho muïc tieâu Thaàn Hoïc cuûa Ngaøi. ÔÛ ñaây cuõng theá, ngaøi coá yù xeáp giôø Chuùa töû naïn sao cho truøng vôùi luùc con chieân Vöôït Qua bò hy teá, ñeå chöùng minh raèng, Chuùa Gieâsu môùi laø Con Chieân Vöôït Qua ñích thöïc (19, 18; xem theâm 18, 28). (2) Coù theå vì thôøi ñoù coù hai thöù nieân lòch khaùc nhau ñöôïc duøng song song cuøng moät luùc: lòch tính theo maët trôøi (Qumran) vaø lòch tính theo maët traêng (Gieârusalem). ÔÛ Gieârusalem thôøi ñoù chöa coù nieân lòch nhaát ñònh, nhöng chæ bieát caên cöù vaøo luùc maët traêng xuaát hieän maø tính ngaøy cho töøng thaùng. Ñieàu ñoù thieáu chính xaùc, vì khi maét phaøm thaáy ñöôïc aùnh saùng, thì maët traêng ñaõ thöïc söï chuyeån sang chu kyø môùi tröôùc ñoù ít nhaát laø 1 ngaøy! Hôn nöõa, neáu tính theo maët traêng, thì moät naêm chæ coù 354 ngaøy. Do ñoù, cöù 19 naêm laïi coù 7 thaùng nhuaän. Chöa keå lòch ñoâi khi cuõng uyeån chuyeån theo "tình caûm", nhö khi ñöôøng xaù xa xoâi, khaùch haønh höông chöa veà kòp hoaëc vì muøa maøng chöa xong, chöa coù cuûa leã ñeå daâng leã taï ôn, thì cô quan soaïn lòch seõ "nhaân nhöôïng" theâm cho moät thaùng nhuaän ñeå ñôïi chôø! Cho neân, tính ngöôïc laïi sao cho chính xaùc sau gaàn 2.000 naêm laø vieäc quaù phöùc taïp. Tuy nhieân, neáu Chuùa Gieâsu töû naïn vaøo moät ngaøy thöù Saùu, ngöôøi ta coù theå töï hoûi, ngaøy thöù Saùu naøo thôøi ñoù truøng vôùi ngaøy 14 hoaëc 15 thaùng Nisan. J. Jeremias cho raèng: Ngaøy thöù Saùu ñoù raát coù theå truøng vaøo ngaøy 15 Nisan 27 hoaëc coù theå caû nhöõng naêm 30, 31 vaø 34 nöõa. Caùch tính naøy hôïp vôùi PAÂ Nhaát laõm. Coøn neáu laø ngaøy 14 Nisan thì raát coù theå laø nhöõng naêm 30 vaø 33 vaø coù theå caû naêm 27 nöõa. Caùch tính naøy hôïp vôùi PAÂ Thaùnh Gioan. Thöïc ra, chuùng ta chæ coù ñöôïc moät vaøi nieân hieäu khaù chaéc chaén, duøng laøm "moác" ñeå tính thôøi gian nhö sau: "Moác tröôùc" (terminus a quo/ post quem) laø luùc Chuùa Gieâsu baét ñaàu ra hoaït ñoäng coâng khai, nghiaõ laø khoâng theå tröôùc naêm thöù 15 thôøi Hoaøng ñeá Tiberius, laø naêm Gioan TG baét ñaàu hoaït ñoäng. Ngaøi khoâng theå hoaït ñoäng tröôùc Gioan TG ñöôïc. Naêm thöù 15 thôøi Hoaøng ñeá Tiberius naèm trong khoaûng thôøi gian nhö ñaõ noùi treân töø 1. 10. 27 tôùi 30. 9. 28 laø coù lyù hôn caû. Coøn "moác sau" (terminus ad quem/ ante quem) laø naêm Philatoâ baõi nhieäm chöùc Toång traán Giuñeâa (naêm 36). Hoaëc xa hôn nöõa, coù theå tính caû nieân hieäu Thaùnh Phaoloâ trôû laïi. Ngaøi chæ coù theå trôû laïi sau khi Chuùa ñaõ chòu töû naïn vaø sau khi GH sô khai ñaõ phaùt trieån ñeán möùc ñoä "ñaùng lo ngaïi". Theo W. G. Kuemmel, Thaùnh Phaoloâ trôû laïi khoaûng naêm 31/32. Coøn theo W. Marxsen, ngaøi trôû laïi vaøo naêm 33/34 laø treã nhaát. Do ñoù ta coù theå taïm ruùt ra keát luaän laø Chuùa Gieâsu ñaõ töû naïn vaøo ngaøy thöù Saùu 7. 4. 30 (theo PAÂ Nhaát laõm). Ñoù laø nieân hieäu ñöôïc nhieàu taùc giaû coâng nhaän. Hoaëc cuõng coù theå xeâ dòch sang ngaøy thöù Saùu 14 Nisan 30, töùc laø ngaøy 6. 4. 30 (theo PAÂ Thaùnh Gioan). Tuy nhieân, caùc ñeà nghò cho giaûi ñaùp naøy vaãn coøn traûi daøi töø naêm 27 (sôùm nhaát) cho tôùi naêm 33! (treã nhaát). Theo ñoù, Chuùa Gieâsu phaûi ñaït ñeán töø 36 tôùi 39 tuoåi ñôøi, chöù khoâng phaûi chæ coù 33 nhö chuùng ta vaãn tin (II, 92-97; IV, 97).

Nhö theá, cuoäc ñôøi Chuùa Gieâsu gaén lieàn vôùi 2 trieàu ñaïi Octavian Augustus
(27 tr. CN - 14 s. CN) vaø Tiberius (14-37 s. CN) ôû Roma, nhöng caû 2 vò hoaøng
ñeá naøy chöa töøng moät laàn ñaët chaân tôùi vuøng baûo hoä Palestina laø queâ höông
cuûa Chuùa.

IV. TOÅNG KEÁT

Toùm laïi, khoa pheâ bình lòch söû sau hôn 200 naêm nghieân cöùu vaø tranh luaän ñeán
nay - khoâng keå nhöõng ñoå vôõ tieâu cöïc - ñaõ ñaït ñöôïc nhöõng ñieåm tích cöïc raát
ñaùng tin caäy veà lyù lòch cuûa Chuùa Gieâsu nhö sau:

(1). Hoï vaø teân: J.hoschua (tieáng Do Thaùi) hoaëc Jesua hay laø Jesu (tieáng
       Arameâ)
(2). Quoác tòch: Do thaùi, thuoäc hoaøng toäc David.
(3). Naêm sinh: 7 tr. CN (tröôùc khi vua Heroâñeâ baêng haø ít laâu: 4 tr. CN)
(4). Nôi sinh: coù leõ laø Belem.
(5). Nôi thöôøng truù: Nazareth.
(6). Ngoân ngöõ: tieáng Arameâ cuûa mieàn Galileâa.
(7). Cha meï: Joses vaø Mirjam.
(8). Ngheà nghieäp: coù leõ theo ngheà "teknos" ("thôï moäc") cuûa cha.
(9). Tình traïng: ñoäc thaân.
(10). Lieân heä: coù lieân laïc vôùi Gioan TG, luùc môùi ra hoaït ñoäng vaø ñaùnh giaù vò naøy raát cao.
(11). Hoaït ñoäng coâng khai: baét ñaàu luùc Ngaøi chöøng 30 tuoåi.

(12). Ñòa baøn hoaït ñoäng: Khaùc vôùi Gioan TG, Chuùa Gieâsu giaûng daïy khaép nôi,
nhöng phaàn lôùn chung quanh hoà Gennesareth, maø troïng taâm laø thaønh phoá ngö phuû Capharnaum. Thôøi gian hoaït ñoäng chöøng 2 naêm röôõi.

(13). Taâm tình vôùi thuû ñoâ: nhieàu laàn leân Gieârusalem.
(14). Ñeà taøi rao giaûng: Nöôùc Chuùa ñaõ gaàn.
(15). Hoaït ñoäng noåi baät nhaát: chöõa beänh.
(16). Thaùi ñoä vôùi ngaøy Sabbat: thaùi ñoä naøy ñaõ gaây baát maõn cho giôùi thaåm quyeàn
vaø nhöõng ngöôøi "moä ñaïo".
(17). Caûm tình: Ngaøi ñöôïc meán moä, vì tieáp xuùc vôùi moïi haïng ngöôøi, ñaëc bieät
haïng "Amme-ha-Arez" (daân queâ) vaø nhöõng ngöôøi coù toäi coâng khai.
(18). Moân ñeä: duø khoâng phaûi laø Rabbi, nhöng Ngaøi cuõng thu thaäp moät soá (70/72)
moân ñeä, trong soá ñoù Ngaøi ñaõ choïn ra 12 Toâng ñoà.
(19). Thaønh coâng: luùc ban ñaàu, vì ña soá tin raèng Ngaøi laø Ñaáng Messia.
(20). Thaát baïi: vôùi thôøi gian soá ngöôøi tin theo giaûm daàn, chæ coøn laïi moät soá
nhoû (Lc 12, 32).
(21). Hieåu laàm: Coá gaéng traùnh phaùt bieåu veà chính trò, nhöng thöôøng chæ trích
giôùi thaåm quyeàn toân giaùo vaø taán coâng maõnh lieät hình thöùc phuïng töï trong Ñeàn
thôø.
(22). Böõa Tieäc Ly: Trong laàn cuoái cuøng coù maët taïi Gieârusalem, Ngaøi ñaõ duøng
böõa Tieäc Ly vôùi caùc toâng ñoà. Böõa tieäc naøy khoâng phaûi laø böõa tieäc bình
thöôøng nhö lôøi noùi vaø cöû chæ cuûa Ngaøi trong böõa tieäc ñoù minh chöùng.
(23). Noäi coâng: Ngaøi bò baét vì 1 ngöôøi trong nhoùm 12 phaûn boäi.
(24). Toäi phaïm: Giôùi thaåm quyeàn Do thaùi ñaõ toá caùo Ngaøi phaïm thöôïng.
(25). Baûn aùn: Chính quyeàn Roma, ñaïi dieän laø Pontio Philatoâ, ñaõ leân aùn Ngaøi vì
lyù do chính trò: hieåu laàm Ñaáng Messia theo quan nieäm ñöông thôøi (titulus
crucis laø "Vua Do thaùi").
(26). Haønh quyeát: Ngaøi bò ñoùng ñinh sau tröa ngaøy leã Vöôït Qua (7. 4. 30)
taïi moät nôi naèm ngoaøi voøng ñai thuû ñoâ Gieârusalem.
(27). Mai taùng: trong cuøng ngaøy ñoù, taïi moät choã khoâng xa nôi haønh quyeát.
(28). Moà troáng: ngay sau ngaøy Sabbat.
(29). Phuïc sinh: Caùc moân ñeä cuûa Ngaøi xaùc tín vaø laøm chöùng raèng, ñaõ ñöôïc xem
thaáy vaø tieáp chuyeän Ngaøi nhö moät ngöôøi vaãn soáng.
(30). Taùc phaåm: Ngaøi khoâng ñeå laïi moät buùt tích naøo cho theá heä töông lai.

Nhö theá, khaùch quan maø noùi, chuùng ta bieát hôi ít vaø raát töông ñoái veà lyù lòch Chuùa Gieâsu. Tuy nhieân, theo A. Schlatter vaø P. Althaus, thì khoâng moät nhaân vaät coå thôøi naøo ñöôïc ghi laïi töông ñoái kyõ löôõng cho baèng Chuùa Gieâsu. Coøn theo H. Kueng (xem: Die Weltreligionen als Herausforderung (Wir in unserer Welt). Herne 1990) nhöõng ñieàu chuùng ta bieát veà Ngaøi vaãn chi tieát, xaùc thöïc vaø
ñaày ñuû hôn nhöõng ñieàu nhaân loaïi bieát veà caùc vò saùng laäp nhöõng toân giaùo lôùn
ñoàng thôøi vôùi Ngaøi. Dó nhieân, seõ coù nhöõng ñoäc giaû khoâng ñoàng yù vôùi ñieåm naøy
ñieåm noï trong nhöõng ñieåm vöøa trình baøy treân ñaây. Ñieàu ñoù deã hieåu, vì ngay caû
nhöõng keát quaû nghieân cöùu cuûa caùc taùc giaû noåi danh tôùi nay vaãn coøn khaù nhieàu
baát ñoàng. Baøi naøy chæ coá gaéng ñi tìm moät "maãu soá chung" cho nhieàu "phaân soá"
baát ñoàng, chæ coá gaéng ñi tìm moät "con ñöôøng moøn" ñöôïc nhieàu ngöôøi aùi moä
trong "röøng saùch" meânh moâng. Hôn nöõa, nhöõng keát quaû cuûa caùc cuoäc nghieân cöùu laâu naêm, tuy ñöôïc caùc ngaønh khoa hoïc khaùc nhau kieåm chöùng döôùi aùnh saùng cuûa lyù trí, nhöng chuùng vaãn coøn laø (hoaëc maõi laø) nhöõng giaû thuyeát.

Giaû thuyeát thì chöa thöïc. Giaû thuyeát thì töông ñoái. Nhöng caùi chöa thöïc coøn
hôn caùi hö aûo. Caùi töông ñoái coøn hôn caùi mô hoà.

Ngöôøi vieát chæ môùi chaäp chöõng ñi tìm nhöõng chi tieát lòch söû veà Chuùa Gieâsu, khoâng phaûi vì "huøa theo" ñaët laïi vaán ñeà, cuõng khoâng laáy hoà nghi laøm ñoäng löïc, nhöng laø vì nhu caàu cuûa con tim. Con tim cuûa moät ngöôøi con. Ngöôøi con môùi môû maét vaøo ñôøi ñaõ "moà coâi" cha, maø khoaûng caùch giöõa luùc Cha lìa ñôøi vaø con vaøo ñôøi ñaõ 2.000 naêm. Cho neân, baát cöù moät daáu veát lòch söû naøo - tuy töông ñoái - veà lyù lòch cuûa ngöôøi Cha ñoù, cuõng ñuû laøm cho ñöùa con sinh sau ñeû muoän naøy maõn nguyeän vaø haïnh phuùc laém roài. 

Lm J. Vuõ xuaân Huyeân

 

MOÄT SOÁ TAØI LIEÄU THAM KHAÛO:

I. BiKi 24 (1969) taäp 2

II. Leroy, H., Jesus. Ueberlieferung und Deutung (Ertraege der Forchung
95). Darmstadt: Wiss. Buchges. 1978.

III. Tieát muïc: Versuch einer Chronologie des Lebens Jesu, in: Mertens, H. A.,
Handbuch der Bibelkunde. Duesseldorf: Patmos 1984, 287-295.

IV. Schmid, J., Das Evangelium nach Lukas (Regensburger NT III): Das 15.
Jahr des Kaisers Tiberius und die Chronologie des Lebens Jesu. Regensburg:
Pustet (1) 1940 - (4) 1960, 94 tt.

V. Trilling, W., Fragen zur Geschichtlichkeit Jesu. Duessedorf: Patmos/
Leipzig: St. Benno 1966.

VI. Trilling, W., Vielfalt und Einheit im NT (Unterweisen und Verkuenden 3).
Einsiedeln-Zuerich-Koeln: Benziger 1968.

VII. Chöõ: Jesus von Nazareth; trong: G. Cornfeld - G. J. Botterweck (xb.),
Die Bibel und ihre Umwelt (Pictorial Biblical Encyclopedia. Tel Aviv 1964).
Bergisch-Gladbach: G. Luebbe 1988, 762-776.

VIII. Gnilka, J., Jesus von Nazaret. Botschaft und Geschichte. (HThK NT,
Suppl.III). Freiburg-Basel-Wien: Herder (2) 1991.

CHUÙ THÍCH

(19) Khaùc vôùi nhöõng nhoùm khaùc ñöông thôøi, trong caùc PAÂ khoâng heà ñeà caäp tôùi nhoùm naøy.

(20) Vieäc giôùi haïn röôùc Maùu Thaùnh trong caùc Thaùnh Leã nhö hieän nay - theo thieån yù - laø ñieàu ñaùng tieác, vì nhö theá laøm giaûm tính caùch "ñaïi tieäc" cuûa moãi Thaùnh Leã. Khi coù theå vaø ñöôïc pheùp, neân uûng hoä vieäc röôùc leã döôùi hai hình thöùc vaø choïn caùch thöùc sao cho hôïp vôùi yù moïi ngöôøi tham döï.

(21) Via dolorosa vôùi 14 chaëng nhö hieän nay laø do caùc tu só Doøng Phanxicoâ môùi caém moác töø theá kyû 16.

(22) Vaøo thôøi Trung Coå ngöôøi ta cho raèng: 3 thöù ngoân ngöõ ñöôïc duøng ñeå vieát ôû ñaây töôïng
tröng cho 3 thöù "ngoân ngöõ thaùnh" cuûa GH thôøi sô khai. 

(23) Ñaây laø lôøi kinh cuûa ngöôøi laâm naïn - gioáng nhö ngöôøi Toâi Tôù Giaveâ trong Is 52-53, loøng ñaày tín thaùc [nhö thaáy trong caâu: "Chuùa laø söùc maïnh con nöông,/ Cöùu mau, laïy Chuùa, xin ñöøng ñuùng xa, vaø caâu cuoái: "Con nguyeän seõ loan truyeàn danh Chuùa/ Cho anh em taát caû ñöôïc hay, / Vaø trong ñaïi hoäi daân Ngaøi, / Con xin daâng tieán moät baøi taùn döông] thöa leân cuøng Thieân Chuùa. Treân thaäp giaù, Chuùa Gieâsu ñaõ ñoïc troïn lôøi kinh cuûa Thaùnh vònh naøy: Ngaøi baét ñaàu ñoïc lôùn tieáng; sau ñoù ñuoái söùc, Ngaøi ñoïc thì thaàm, hoaëc ít nhaát laø trong loøng.   

(24) Giôø thöù 9 laø moät giôø kinh (Nona) cuûa Do thaùi giaùo.