Chuùa Gieâsu laø moät trong nhöõng nhaân vaät noåi baät nhaát trong gioøng lòch söû nhaân
loaïi, coù taàm aûnh höôûng saâu roäng tôùi ñôøi soáng taâm linh vaø vaên hoùa cuûa haøng tyû
ngöôøi (1). Vì theá, laøm sao bieát roõ ñöôïc "lyù lòch" cuûa Ngaøi laø moät trong nhöõng khaùt voïng saâu xa cuûa nhieàu ngöôøi qua nhieàu thôøi ñaïi khaùc nhau. Trong ngaønh Thaàn hoïc Kinh Thaùnh caùc nhaø chuyeân moân ñaõ vaø ñang noã löïc tìm cho ra "boä maët thaät" cuûa Ngaøi, noùi moät caùch khaùc, hoï coá gaéng tìm veà moät "Original-Jesus".

Chuùa Gieâsu Kitoâ - kinh Tin Kính ngaén goïn nhaát cuûa Giaùo Hoäi (GH) sô khai: Chuùa Gieâsu laø Ñaáng Kitoâ; roài sau naøy ñaõ trôû thaønh teân keùp cuûa Ngaøi. Teân naøy xuaát hieän raát sôùm, nhöng thuôû ban ñaàu thöôøng ñöôïc vieát ngöôïc laïi laø (Ñaáng) Kitoâ Gieâsu (2)  - ñaõ bò tinh thaàn khoa hoïc taùch laøm ñoâi: moät ñaøng laø "con ngöôøi" Gieâsu vaø moät ñaøng laø "Ñaáng" Kitoâ. Con ngöôøi Gieâsu thuoäc lòch söû, Ñaáng Kitoâ thuoäc Thaàn Hoïc. Ngöôøi ta cho raèng, bieán coá phuïc sinh nhö moät vöïc thaúm saâu hun huùt, khoâng theå baéc caàu noái nhòp giöõa hai bôø xa caùch: maët "phaûi" vaø "traùi" cuûa cuøng moät nhaân vaät. "Maët traùi" Gieâsu vaø "maët phaûi" Kitoâ. "Giöõa Chuùa Gieâsu tieàn phuïc sinh vaø hoaøn caûnh haäu phuïc sinh laø moät naám moà" (R. Bultmann). "Nhaân vaät Gieâsu" ñaõ ñöôïc ñöùc tin vaø tín lyù cuûa GH sô khai caét xeùn vaø toâ ñieåm khaù nhieàu, ñeå "döïng ñöùng" neân moät "Ñaáng Kitoâ". Ñaáng Kitoâ aáy ñaõ ñöôïc "phong thaàn", neân khoâng coøn trung thöïc laø moät Gieâsu nhö tröôùc nöõa. Do ñoù, muoán tìm veà moät "Original-Jesus", ngöôøi ta phaûi lo caïo saïch "lôùp sôn" Tín lyù ñaõ phuû beân ngoaøi ñoù ñi. Raát may, khuynh höôùng taùch bieät "Chuùa Gieâsu lòch söû" vôùi "Ñöùc Kitoâ ñöùc tin" ñaõ daàn daàn maát ñaát ñöùng trong neàn Thaàn Hoïc hieän nay.

Khuynh höôùng naøy thöïc ra laø ñöùa con cuûa phong traøo "Khai Hoùa" (Aufklaerung)
(hoaëc "Khai Saùng": sieøcle des lumieøres) taïi AÂu Chaâu. Phong traøo naøy phaùt
trieån maïnh vaøo theá kyû 18 vöøa qua vaø coù aûnh höôûng caû tôùi ngaønh nghieân cöùu Kinh Thaùnh, ñieån hình nhaát phaûi keå ñeán söï khai sinh cuûa phöông phaùp pheâ bình lòch söû trong ngaønh naøy. Theo phöông phaùp naøy, taát caû nhöõng gì tröôùc ñoù ñöôïc coi laø chaân lyù ñeàu phaûi ñem ra hoà nghi vaø xeùt laïi döôùi aùnh saùng cuûa lòch söû,
theo tieâu chuaån xaùc thöïc cuûa söû hoïc, sau ñoù neáu caàn seõ "söûa sai" chaân lyù saün
coù. Theâm vaøo ñoù, ngöôøi ta coøn aùp duïng caùc phöông phaùp khaùc, nhö pheâ bình vaên chöông, pheâ bình taøi lieäu, lòch söû hình thaønh vaø soaïn thaûo caùc baûn vaên..., cuõng nhö döïa vaøo caùc khaùm phaù cuûa ngaønh khaûo coå, ñeå soi saùng vaán ñeà.

Ban ñaàu, vaán ñeà nguoàn goác cuûa GH ñöôïc ñem ra ñaët laïi. Ngöôøi ta töï hoûi: Chuùa
Gieâsu coù muoán thieát laäp GH vaø coù thöïc söï ñöùng ra thieát laäp GH moät caùch tröïc
tieáp khoâng (nhö Mt 16, 18 cho bieát), hay GH chæ laø "moät tieán trình" (A. Voegtle) lòch söû cuûa con ngöôøi xaõ hoäi? Ngöôøi ta cho raèng: Kitoâ giaùo chæ môùi khai sinh töø thôøi GH sô khai chöù khoâng phaûi töø thôøi Chuùa Gieâsu (W. G. Kuemmel), lyù do raát ñôn giaûn laø vì chính Chuùa Gieâsu cuõng chöa phaûi laø moät Kitoâ höõu maø vaãn coøn laø moät tín ñoà trung thaønh cuûa Do Thaùi giaùo (R. Bultmann) (3) . Nhöng sau ñoù, vaán ñeà naøy laïi ñeû theâm nhieàu vaán ñeà khaùc: Tröôùc khi thaéc maéc veà GH caàn phaûi thaéc maéc veà chính vò saùng laäp GH: Ngaøi laø ai, giaùng sinh naêm naøo, töû naïn naêm naøo vaø hoaït ñoäng ñöôïc bao laâu?

Nhöõng ngöôøi ñaàu tieân ñaõ khôi ra vaán naïn naøy laø H. S. Reimarus (1694-1768),
G. E. Lessing (1729-1781) roài ñeán D. F. Strauss (1808-1874), J. Weiss
(1863-1914). Cuoäc tranh luaän ñaõ ñaït ñeán cao ñieåm vaøo theá kyû 19 nhöng ñeán ñaàu theá kyû 20, A. Schweitzer (xem: Geschichte der Leben-Jesu-Forschung, xuaát baûn laàn ñaàu naêm 1909) ñaõ möôøng töôïng ñöôïc söï thaát baïi cuûa noã löïc naøy. Ñeán thôøi R. Bultmann (Jesus, 1926), döôøng nhö oâng muoán "boû cuoäc" vaø khoâng coøn muoán baøn luaän gì veà Chuùa Gieâsu lòch söû nöõa. OÂng cho raèng khoâng theå tìm veà moät Chuùa Gieâsu ñích thöïc trong moät quaù khöù quaù xa xoâi, vì theá neân caám nghieân cöùu veà ñeà taøi naøy luoân cho goïn. G. Bornkamm trong cuoán saùch xuaát baûn vaøo naêm 1956 (Jesus von Nazareth) cuõng cho raèng, khoâng ai hieän nay coøn khaû naêng vieát laïi lyù lòch Chuùa Gieâsu nöõa, nhöõng gì ñaõ vieát ra - theo oâng - chæ laø saûn phaåm cuûa caùc nhaø Thaàn hoïc deät thô hay laø saûn phaåm cuûa caùc nhaø thô naën Thaàn hoïc. Theá nhöng M. Dibelius (Jesus, 1939) vaãn haêng say tieáp tuïc treân con ñöôøng nghieân cöùu cuûa ngöôøi xöa. Vaø sau naøy, coøn coù theâm E. Stauffer (1957) laø ngöôøi coù leõ nhieät thaønh nhaát trong vieäc naøy. Hieän nay, vaãn coøn  H. Conzelmann, G. Ebeling, E. Fuchs, E. Kaesemann, J. Blank, W. Trilling vaø môùi ñaây J. Gnilka ñaõ cho xuaát baûn taäp khaûo luaän coâng phu veà Chuùa Gieâsu daøy 331 trang (xem: phaàn taøi lieäu tham khaûo phía döôùi). Môùi nhaát coøn coù moät baøi khaûo cöùu cuûa J. Kremer, Wer war Jesus wirklich. Orientierungshilfe eines Bibelwissenschaftlers, trong taïp chí "Stimmen der Zeit" soá thaùng 9/1991, tr. 579-596.

Hieän nay, soá löôïng saùch baùo baøn veà vaán ñeà naøy ñaõ gia taêng khuûng khieáp. Nhaát laø sau khi khoa khaûo coå khaùm phaù ra hai "thö vieän" taïi Nag' Hammadi (caïnh soâng Nil) vaøo naêm 1945/46 vaø Qumran (4)  vaøo naêm 1947, ngöôøi ta laïi ñua nhau vieát tieáp vaø töøng coù aûo voïng caét nghiaõ ñöôïc heát nhöõng vaán naïn chung quanh con ngöôøi Chuùa Gieâsu vaø giaùo huaán cuûa Ngaøi. Ngay caû caùc nhaø Thaàn hoïc Do Thaùi cuõng baét ñaàu löu taâm tôùi Chuùa Gieâsu. Sch. Ben-Chorin goïi Ngaøi laø "ngöôøi anh em" (Bruder Jesus. Der Nazarener in juedischer Sicht. Muenchen (1.)1967). Roài nhöõng ngöôøi coäng saûn hoaëc voâ thaàn cuõng lao ñaàu vaøo nghieân cöùu, ñeå khaùm phaù theâm "söï thaät" veà nhaân vaät naøy. Caùc nhaø vaên, nhaø baùo cuõng bò cuoán huùt vaø "laïc loái" vaøo laõnh vöïc naøy, vieát neân nhöõng thieân tieåu thuyeát traøng giang ñaïi haûi, maø vai chính laø Gieâsu. Thí duï, K. F. Bahrdt ñaõ xuaát baûn vaøo nhöõng naêm 1784-1792 boä "lyù lòch Chuùa Gieâsu" daøy 3.000 trang. K. H. Venturini ñaõ xuaát baûn vaøo nhöõng naêm 1800-1802 moät boä töông töï vôùi 2.700 trang. Trong boä "kieám hieäp" naøy Venturini ñaõ tieåu thuyeát hoùa "moái tình" giöõa Chuùa Gieâsu vaø Maria thaønh Magdala. Cuoán phim "Côn caùm doã cuoái cuøng" (The last temptation of Christ) daøi 164 phuùt cuûa ñaïo dieãn M. Scorsese môùi ñaây (1988, USA) cuõng chæ laø nhaùi laïi chuyeän cuõ cuûa ngöôøi xöa. Nhöõng loaïi saùch vaø phim aûnh hieän nay thuoäc loaïi naøy vaãn coøn nhan nhaûn treân thò tröôøng thöông maïi. Tôùi nay ñaõ coù hôn 115 cuoán phim veà cuoäc ñôøi Chuùa Gieâsu. Môùi nhaát phaûi keå ñeán cuoán phim "Gieâsu thaønh Montreùal" daøi 119 phuùt cuûa nhaø ñaïo dieãn D. Arcand (Canada) saûn xuaát naêm 1989. Coøn veà saùch baùo, thì baùo Le Monde, soá ra ngaøy 13. 4. 1990, trong phaàn ñieåm saùch naêm qua, ñaõ goïi naêm 1989 laø "anneùe Jeùsus". Phaàn lôùn caùc taùc phaåm thuoäc loaïi naøy thöôøng döïa theo nhöõng "khaùm phaù" môùi trong ngaønh nghieân cöùu (maø phaàn lôùn vaãn coøn laø giaû thuyeát!) roài phoùng ñaïi, toâ maøu cho theâm aên khaùch. Treân thöïc teá, chuùng aên khaùch thaät - nhieàu cuoán baùn chaïy nhö toâm töôi (Bestseller) vaø mang veà "nguoàn lôïi" khoång loà cho keû vieát - vì nhaân taâm ngaøy caøng ña nghi ñoái vôùi caùc giaùo huaán truyeàn thoáng cuûa GH veà Chuùa Gieâsu. Trong kyû nguyeân ñieän töû Chuùa Gieâsu khoâng coøn bò ñoùng ñinh treân thaäp giaù nöõa, maø bò ñoùng ñinh trong saùch vôû vaø phim aûnh traøn lan treân thò tröôøng. Thöïc ra, caùc ñoäc giaû naøy muoán loät boû caùi maø hoï goïi laø huyeàn thoaïi (mythos) veà Chuùa Gieâsu, nhöng laïi böôùc chaân ñi tìm moät Gieâsu trong töôûng töôïng. Phaàn lôùn nhöõng loaïi saùch vaø phim aûnh naøy khoâng coù giaù trò gì nhieàu veà khía caïnh khoa hoïc, nhöng chæ laø nhöõng ñöùa con mô moäng mang thaùnh hieäu Gieâsu. ÔÛ ñaây chuùng ta khoâng löu yù tôùi nhöõng "saûn phaåm" loaïi naøy, nhöng chæ löu yù tôùi nhöõng "keát quaû" cuûa hôn 200 naêm "nghieân cöùu ñöùng ñaén" vöøa qua, döïa treân neàn taûng khoa hoïc lòch söû. Theo H. Schlier (Tin Laønh sau trôû laïi Coâng Giaùo) noã löïc naøy nhaèm vieát leân cuoán "Phuùc AÂm thöù 5" sau 4 Phuùc AÂm chính thöùc cuûa GH. Coøn theo A. Schweitzer, keát quaû naøy laø coâng ñaàu cuûa neàn Thaàn hoïc taïi Ñöùc.

Trong baøi naøy, ñoâi khi neáu coù ra moät vaøi giaû thuyeát "khaùc laï" ñoái vôùi nieàm
tin vaø kieán thöùc truyeàn thoáng, thì chæ nhaèm môû roäng bieân cöông cuûa vaán ñeà
theo nhu caàu cuûa lyù trí, khoâng taát nhieân phaûn aûnh nieàm tin cuûa ngöôøi vieát cuõng nhö boù buoäc ngöôøi ñoïc phaûi theo. Vaû laïi, ñaõ goïi laø "giaû thuyeát", thì bao laâu chöa chöùng minh ñöôïc laø "thaät", baáy laâu vaãn coøn phaûi coi laø "giaû". Laãn loän giöõa "giaû" vaø "thöïc" seõ gaây thieät haïi. Thieät haïi cho mình, tröôùc khi gaây thieät haïi cho ngöôøi khaùc. Vuï E. Drewermann hieän nay trong ngaønh Thaàn Hoïc Ñöùc laø moät ñieån hình trong nhieàu tröôøng hôïp ñaõ coù töø xöa.

Sau hôn 2 theá kyû vôùi nhieàu noã löïc nghieân cöùu, duø chöa (hoaëc khoâng bao giôø)
ñaït ñeán möùc ñoä chaéc chaén traêm phaàn traêm, nhöng coâng trình ñoù khoâng haún laø voâ giaù trò, vì noù ñaõ coáng hieán cho cho chuùng ta moät soá keát quaû töông ñoái chính xaùc veà "lyù lòch" cuûa Chuùa Gieâsu nhö sau:

0. CHUÙA GIEÂSU LAØ MOÄT NHAÂN VAÄT LÒCH SÖÛ HAY CHÆ  LAØ HUYEÀN THOAÏI?

Vaøo theá kyû 19 ñaõ xaåy ra moät cuoäc tranh luaän soâi noåi do vieäc ñaët laïi vaán ñeà:
Chuùa Gieâsu coù thöïc söï soáng treân traùi ñaát naøy khoâng (nhaân vaät lòch söû) hay chæ
laø hình aûnh theâu deät cuûa ngöôøi xöa (nhaân vaät huyeàn thoaïi)? (xem: B. Bauer,
Christus und die Caesaren. Tuebingen 1877).

Ñeå bieát veà Chuùa Gieâsu, chuùng ta caên cöù vaøo taát caû caùc nguoàn taøi lieäu noùi veà
Ngaøi hoaëc coù chuùt ít lieân quan tôùi Ngaøi. Raát tieác, nhö haàu heát caùc nhaø saùng
laäp toân giaùo thôøi baáy giôø, Ngaøi khoâng vieát gì ñeå löu truyeàn laïi cho chuùng
ta. Phuùc AÂm (PAÂ) Thaùnh Gioan cho bieát, chæ coù moät laàn Chuùa Gieâsu ñaõ vieát, nhöng Ngaøi laïi vieát treân maët ñaát, maø chuùng ta laïi khoâng bieát chaéc Ngaøi vieát gì
treân ñoù! (8, 6. 8)

Nguoàn taøi lieäu chính thöùc veà Chuùa Gieâsu laø caùc PAÂ vaø caùc Thaùnh Thö trong Taân
Öôùc (TÖ). Nhöng caùc nguoàn taøi lieäu naøy laïi ñöôïc ghi laïi sau khi Chuùa Gieâsu
ñaõ lìa ñôøi maáy chuïc naêm. Thaùnh Phaoloâ laø ngöôøi ñaàu tieân (thö Thess vieát vaøo naêm 50, thö 1 Cor vieát vaøo khoaûng naêm 56) ñaõ vieát veà Chuùa Gieâsu vaø giaùo huaán cuûa Ngaøi, nhöng chuùng ta khoâng chaéc Phaoloâ coù quen bieát con ngöôøi Gieâsu baèng xöông baèng thòt hay khoâng, ñoàng thôøi trong caùc nguoàn taøi lieäu do ngaøi cung caáp, ngaøi hoaøn toaøn khoâng heà löu yù tôùi "Chuùa Gieâsu lòch söû" maø chæ löu yù tôùi "Chuùa Kitoâ" töû naïn vaø soáng laïi hieån vinh. Coøn veà caùc PAÂ, duø Marcoâ laø ngöôøi ñaõ khôûi coâng vieát PAÂ (khoâng phaûi laø Mattheâu nhö ngöôøi xöa laàm töôûng), nhöng ngaøi cuõng baét ñaàu coâng vieäc naøy khaù treã, vaøo nhöõng naêm 60-70. Hôn nöõa, ngaøi khoâng phaûi laø moân ñeä tröïc tieáp cuûa Chuùa Gieâsu, maø chæ laø moân ñeä cuûa Thaùnh Pheâroâ. Caùc PAÂ khaùc coøn ñöôïc vieát treã hôn: PAÂ Thaùnh Mattheâu ñöôïc vieát khoaûng naêm 80. PAÂ Thaùnh Luca (moân ñeä Phaoloâ) ñöôïc vieát vaøo khoaûng naêm 70-80. PAÂ Thaùnh Gioan ñöôïc vieát vaøo nhöõng naêm cuoái the á kyû thöù 1. Theâm vaøo ñoù, cuõng neân bieát, caùc PAÂ khoâng phaûi laø nhöõng taùc phaåm ñaõ ñöôïc vieát "moät maïch" cho xong, nhöng laø keát quaû cuûa moät cuoäc "söu taàm" qua nhieàu theá heä khaùc nhau: Luùc ñaàu PAÂ chæ laø nhöõng baûn vaên ñöôïc duøng trong Phuïng Vuï, nhöõng baøi Giaùo Lyù, nhöõng baøi Giaûng Thuyeát... cuûa GH sô khai. Phaàn noåi baät, coå kính nhaát vaø ñöôïc vieát khaù lieân tuïc coù leõ laø baøi töôøng thuaät veà cuoäc töû naïn cuûa Chuùa Gieâsu. Tuy nhieân, khi soaïn laïi nhö theá, caùc Thaùnh Söû khoâng ñaët naëng caùc chi tieát lòch söû. Chuû yù cuûa caùc ngaøi khoâng nhaèm ghi laïi lyù lòch Chuùa Gieâsu cho baèng ghi laïi nhöõng hoaït ñoäng vaø giaùo huaán cuûa Ngaøi. Caùc baøi töôøng thuaät ñoù khoâng phaûi laø nhöõng bieân baûn cuûa caûnh saùt, nhöng laø chöùng chæ cuûa loøng tin: loøng tin cuûa caùc ngaøi vaø cuûa GH sô khai. Caùc ngaøi khoâng phaûi chæ muoán truyeàn baù ñieàu caùc ngaøi ñaõ thaáy vaø nghe, nhöng coøn muoán laøm chöùng cho nhöõng ñieàu ñoù laø thöïc. Truyeàn baù, maø khoâng caàn laøm chöùng gì thì töông ñoái deã. Ngöôøi ta coù theå truyeàn baù moät deã daøng moät trieát lyù, moät yù thöùc heä, moät nhaân sinh quan, moät vuõ truï quan..., neáu khoâng caàn laøm chöùng cho chuùng laø thöïc. Nhöng traùi laïi, raát khoù, khi caàn phaûi laøm chöùng, nhaát laø khi phaûi traû giaù baèng chính caùi cheát cuûa mình: cheát ñeå kyù teân vaø ñoùng daáu cho nhöõng ñieàu mình noùi. Vaø khi laøm chöùng nhö theá, caùc ngaøi cuõng khoâng lo laøm chöùng caùc chi tieát lòch söû, cho baèng laøm chöùng caùc chaân lyù cöùu ñoä. Nhöng duø caùc ngaøi coù chuù troïng tôùi caùc chi tieát lòch söû ñoù chaêng nöõa, chuùng ta cuõng neân bieát theâm raèng, quan nieäm "lòch söû" cuõng nhö caùch trình baøy cuûa ngöôøi xöa khoâng theå "khoa hoïc" vaø chính xaùc nhö ngaøy nay, khi vieát söû. Laáy tieâu chuaån thôøi nay maø pheâ bình ngöôøi xöa coù phaûi laø khe khaét quaù hay khoâng (5) ?

Vì nhöõng lyù do treân ñaây, neân khi ñoïc PAÂ chuùng ta thöôøng thaáy nhan nhaûn nhöõng chi tieát veà khoâng gian vaø thôøi gian khaù mô hoà, nhö: "luùc aáy", "khi ñoù", "khi", "vaø khi caùc Ngaøi ñi tieáp", "khi Chuùa Gieâsu baét ñaàu rao giaûng treân bôø hoà", "sau ñoù Ngaøi laïi ñi tieáp" hoaëc nhöõng loái dieãn taû töông töï. Neáu xeùt theo tieâu chuaån cuûa söû hoïc taân thôøi ngaøy nay, ngöôøi ta coù theå noùi ñöôïc raèng: khoâng coù moät nieân hieäu naøo ñöôïc ghi laïi trong TÖ ñaùng ñöôïc keå laø chaéc chaén 100 % (W. Trilling). W. G. Kuemmel (Einfuehrung in das NT) coøn cho raèng ngay caû Thaùnh Marcoâ, vò thaùnh söû ñaàu tieân, cuõng khoâng coù moät khaùi nieäm gì veà ñòa hình, ñòa lyù cuûa vuøng Palestina thôøi Chuùa Gieâsu.

Daàu theá, chuùng ta cuõng khoâng ñöôïc pheùp keát luaän, TÖ chæ laø saûn phaåm cuûa töôûng töôïng, khoâng goùi gheùm moät giaù trò lòch söû naøo. Thöïc ra, neáu ñeå yù khi ñoïc, chuùng ta seõ nhaän ra ngay nhöõng neùt ñaïi cöông veà moät boái caûnh lòch söû cuûa thôøi xa xöa vaãn coøn raát sinh ñoäng trong ñoù: Nhöõng nhaân vaät lòch söû nhö vua Heâroâñeâ Caû vaø con cuûa oâng laø Heâroâñeâ Antipas, vò quan toång traán Philatoâ... thay phieân nhau xuaát hieän treân chính tröôøng. Trong xaõ hoäi aáy cuõng coù nhöõng phe phaùi toân giaùo hoaëc ñaûng phaùi chính trò phöùc taïp nhö Sañuxeâ, Pharisieâu, nhoùm Cuoàng Nhieät (Zelotai), nhoùm tay chaân Heâroâñeâ (Mc 3, 6; 12, 13t)... Ngoaøi ra, coøn coù caû Hoäi ñoàng Toân giaùo toái cao, coù ñeàn thôø vaø vieäc phöôïng töï; coù söï khaùc bieät veà naõo traïng giöõa ngöôøi daân mieàn Galileâa (mieàn Baéc) vaø Giuñeâa (mieàn Nam); coù thueá ñeàn thôø vaø thueá cho ngöôøi Roâma... Nhöõng chi tieát aáy tuy nhoû nhaët, nhöng cuõng ñuû veõ neân nhöõng neùt chaám phaù khaù chaân thöïc veà mieàn Palestina, döôùi quyeàn baûo hoä cuûa ñeá quoác Roma thôøi ñoù. Boái caûnh aáy raát phöùc taïp, coù moät khoâng gian vaø moät thôøi gian nhaát ñònh, khoâng theå laø saûn phaåm cuûa töôûng töôïng, nhöng laø daáu veát lòch söû raát xaùc thöïc coøn löu laïi trong ñoù.

Huaán thò cuûa UÛy ban Giaùo hoaøng veà Kinh Thaùnh phoå bieán ngaøy 21. 4. 1964 cuõng ñaõ löu yù tôùi giaù trò lòch söû cuûa PAÂ nhö sau: "Ñeå höôùng daãn coâng minh veà giaù trò xaùc thöïc cuûa caùc truyeàn thoáng PAÂ, nhaø chuù giaûi phaûi löu taâm tôùi 3 giai ñoaïn löu truyeàn (tria tempora traditionis), qua ba giai ñoaïn ñoù maø giaùo huaán vaø cuoäc ñôøi Chuùa Gieâsu ñaõ ñöôïc löu truyeàn laïi cho chuùng ta" (6, 2). Ba giai ñoaïn ñoù laø: (1) giaùo huaán vaø caùc sinh hoaït chung giöõa Chuùa Gieâsu vôùi caùc moân ñeä Ngaøi, (2) giaùo huaán vaø nhöõng maåu chuyeän ñoù ñöôïc löu truyeàn vaø thaønh hình daàn daàn trong GH sô khai vaø sau naøy (3) môùi ñöôïc caùc thaùnh söû lo xeáp ñaët vaø ghi laïi.

Ngoaøi ra, khoa khaûo coå cuõng ñaõ goùp coâng khoâng nhoû trong vieäc chöùng minh cho söï xaùc thöïc cuûa PAÂ. Xin ñan cöû moät thí duï: J. Jeremias (xem: Die Wieder- entdeckung von Bethesda. Johannes 5, 2. Goettingen 1949) cho raèng caùi hoà nöôùc ñöôïc nhaéc tôùi trong Gio 5, 2 hoaøn toaøn gioáng vôùi caùi hoà Bethesda maø khoa khaûo coå ñaõ khaùm phaù, giuùp xaùc ñònh ñöôïc nôi choán Chuùa Gieâsu ñaõ laøm pheùp laï ngaøy xöa. Ñoù laø moät trong nhöõng ñoùng goùp khoâng theå boû qua cuûa ngaønh naøy.

Theâm vaøo ñoù, ngöôøi ta coøn löu yù tôùi caû nhöõng nguoàn taøi lieäu ngoaøi PAÂ. Thí
duï, J. Jeremias (xem: Die unbekannte Jesu Worte. Guetersloh (4.) 1965) ñaõ söu
taàm nhöõng lôøi töông truyeàn cuûa Chuùa Gieâsu khoâng thaáy ghi laïi trong TÖ, nhöng
trong caùc neàn vaên hoùa coå xöa khaùc, ñem ra phaân tích raát tæ mæ, giuùp ngöôøi ñoïc
hieåu theâm veà caù nhaân vaø giaùo huaán cuûa Ngaøi.

Ngoaøi ra, trong söû saùch vaø vaên chöông Do thaùi cuõng nhö Roma thôøi ñoù, ngöôøi
ta cuõng thaáy - duø khoâng nhieàu nhö chuùng ta mong öôùc - nhöõng "daáu chaân" lòch
söû cuûa Chuùa Gieâsu nhö sau:

Trong moät baûn töôøng trình veà vieäc thaønh Roma bò thieâu huûy döôùi thôøi Neron,
sau khi cho bieát veà moái thuø giöõa baïo chuùa Neron vaø caùc tín höõu Roma,
Tacitus - moät vieân chöùc cao caáp vaø laø nghò vieân vaøo naêm 97 s. CN. - coøn vieát
theâm nhöõng gioøng naøy (khoaûng naêm 116/11): "Auctor nominis eius (sc. Kitoâ höõu) Christus Tiberio imperiante per procuratorem Pontium Pilatum supplicio
affectus erat" (Teân naøy [nghiaõ laø: Kitoâ höõu] baét nguoàn töø oâng Kitoâ, laø ngöôøi
bò quan toång traán Pontioâ Philatoâ xöû töû hình döôùi thôøi Tiberius) (Ann. 15, 44).
Nhöõng gioøng ngaén nguûi naøy ñöôïc coi laø lôøi chöùng tích khaùch quan nhaát, chaéc
chaén nhaát ñoàng thôøi cuõng huøng hoàn nhaát veà con ngöôøi lòch söû Chuùa Gieâsu do söû
saùch ngöôøi ñôøi ñeå laïi.

Theâm vaøo ñoù, ngöôøi ta cuõng öa nhaéc tôùi ñoaïn vaên cuûa söû gia Sueton trong
cuoán tieåu söû cuûa Hoaøng Ñeá Claudius "Vita Claudii" 25, 4 nhö sau: "(Claudius)
Judaeos impulsore Chresto assidue tumultuantes Roma expulit" (Claudius ñaõ
truïc xuaát nhöõng ngöôøi Do thaùi khoûi Roma, vì hoï bò oâng Kitoâ khích ñoäng maø laøm
loaïn). Tuy nhieân ñoaïn vaên naøy khoâng coù giaù trò nhieàu cho ñeà taøi cuûa chuùng ta,
vì raát coù theå oâng Kitoâ ñöôïc nhaéc ñeán ôû ñaây chöa haún laø Chuùa Gieâsu Kitoâ, maø
raát coù theå chæ laø moät oâng Kitoâ naøo ñoù. Coù ñieàu chi tieát naøy hôïp vôùi cuoäc noåi
loaïn ñöôïc ghi laïi trong Toâng ñoà Coâng vuï 18, 2.

Söû gia Do thaùi Josephus Flavius trong Antiquitates Judaeorum 20, 20 cuõng cho bieát Thaøy caû Thöôïng phaåm Annanos (Anna II) ñaõ xöû töû hình Thaùnh Giacoâbeâ, laø "anh em cuûa oâng Gieâsu, ñöôïc goïi laø Kitoâ" vaøo naêm 62. Choã khaùc (Ant. 18, 3, 3) oâng coøn cho bieát theâm: "OÂng Gieâsu soáng vaøo thôøi naøy, neáu coi oâng laø ngöôøi thì laø moät ngöôøi thoâng thaùi. OÂng laø ngöôøi ñaõ laøm nhieàu pheùp laï, laø thaày daïy nhöõng ai vui chaáp nhaän chaân lyù. OÂng ñaõ loâi cuoán ñöôïc nhieàu ngöôøi Do thaùi vaø ngöôøi Hy hoùa (Helleùniste). Roài khi oâng bò Philatoâ phaït ñoùng ñinh vaøo thaäp giaù vì nhöõng lôøi toá caùo cuûa caùc vò ñöùng ñaàu trong chuùng ta, thì nhöõng ngöôøi luùc tröôùc ñaõ yeâu oâng vaãn khoâng boû cuoäc. Vì sau ba ngaøy oâng laïi hieän ra vôùi hoï nhö ngöôøi coøn soáng, theo lôøi nhöõng tieân tri cuûa Chuùa ñaõ noùi veà ñieàu naøy. Ngoaøi ra coøn haøng ngaøn nhöõng ñieàu laï luøng khaùc veà oâng nöõa. Cho tôùi nay, gioøng gioáng nhöõng ngöôøi ñöôïc goïi laø Kitoâ höõu ñaõ tin theo oâng vaãn khoâng giaûm suùt." Ñaây laø moät ñoaïn vaên quaù minh baïch. Nhöng cuõng vì quaù minh baïch neân coù nhieàu ngöôøi laïi nghi ngôø giaù trò lòch söû cuûa noù. Hoï cho raèng, moät laø GH sô khai ñaõ theâm caû ñoaïn vaên naøy vaøo boä söû, hai laø ít nhaát GH sô khai cuõng ñaõ theâm thaét vaøo ñoaïn vaên nguyeân thuûy cuûa nhaø söû gia teân tuoåi noùi treân.

Caùc baûn vaên tö teá trong boä Talmud cuõng nhaéc tôùi Chuùa Gieâsu vaø cho bieát Ngaøi
thöôøng coâng kích vieäc giöõ luaät vaø hay laøm pheùp laï. Coù choã mang naëng tính chaát baøi (Kitoâ) giaùo, nhö khi cho raèng Chuùa Gieâsu laø con ngoaïi hoân, laø haïng phuø thuûy, hoaëc mang tính chaát hoä (Do thaùi) giaùo, khi cho raèng vieäc Chuùa Gieâsu bò töû hình laø ñieàu hoaøn toaøn hôïp phaùp... Sau naøy, coøn coù "Toledot Jesu" (Truyeän oâng Gieâsu) goàm nhöõng truyeän hoaøn toaøn coù tính caùch baøi (Kitoâ) giaùo.

Taát caû nhöõng taøi lieäu treân ñaây - hoaëc tích cöïc hoaëc tieâu cöïc - ñuû chöùng minh
Chuùa Gieâsu laø moät nhaân vaät coù thöïc, Ngaøi laø ngöôøi Do thaùi, soáng vaø hoaït ñoäng
taïi vuøng Palestina tröôùc chuùng ta 20 theá kyû. Ngaønh nghieân cöùu hieän nay cuõng
ñoàng thanh coâng nhaän, nhöõng giaùo huaán xöa nay cuûa GH veà Chuùa Gieâsu ñeàu coù
neàn taûng vöõng chaéc, baét nguoàn töø cuoäc ñôøi vaø hoaït ñoäng cuûa Chuùa Gieâsu treân
traàn theá, chöù khoâng phaûi laø chuyeän huyeàn thoaïi. Thöïc ra, neáu GH sô khai ñaõ
huyeàn thoaïi hoùa nhaân vaät Gieâsu cuõng nhö giaùo huaán cuûa Ngaøi, thì GH ñoù ñaõ
khoâng ñeå soùt laïi nhöõng chi tieát tieâu cöïc trong TÖ nhö vieäc Gioan TG laøm
pheùp röûa cho Chuùa, queâ höông cuûa Ngaøi seõ khoâng phaûi laø Nazareth, Giuña cuõng
khoâng theå noäp Ngaøi... Nhaát laø GH ñoù ñaõ khoâng ñeå cho Ngaøi cheát taát töôûi treân
thaùnh giaù, nhöng phaûi tìm moät hình thöùc "Happy-End" naøo ñoù, maø lyù trí con
ngöôøi taïm coù theå chaáp nhaän ñöôïc, cuõng khoâng theå quaù "tröøu töôïng, mô hoà" nhö
vieäc thaêng thieân. Ñoù laø nhöõng chi tieát hoaøn toaøn "thaát lôïi" cho vieäc truyeàn
giaùo ngay töø luùc ban ñaàu.

Ñeå chaâm bieám nhöõng ai coøn nghi ngôø Chuùa Gieâsu coù phaûi laø moät nhaân vaät lòch söû hay khoâng, ngöôøi ta thöôøng keå laïi giai thoaïi sau ñaây: Khi Napoleon hoûi nhoû C. M. Wieland raèng, khoâng bieát Chuùa Gieâsu coù soáng thöïc hay khoâng, Wieland ñaõ taâu laïi vôùi vua raèng: "Thöa hoaøng thöôïng, haï thaàn bieát coù nhöõng keû ñieân khuøng vaãn thöôøng hoà nghi nhö theá. Nhöng theo haï thaàn, hoà nghi nhö theá cuõng chaúng khaùc naøo hoà nghi, lieäu Julius Cesar coù soáng thöïc hay khoâng, hay laø hoà nghi, lieäu chính hoaøng thöôïng ñaây coù ñang soáng thöïc hay khoâng. Ai coøn hoà nghi nhö theá, thì ñuùng laø haïng doát naùt!"

Hieän nay, khoâng ai coøn ñaët laïi vaán ñeà ngaây thô naøy nöõa. Chuùa Gieâsu ñöôïc
coâng nhaän laø moät nhaân vaät ñaõ soáng thöïc trong gioøng lòch söû nhaân loaïi.

I. NGUOÀN GOÁC VAØ THAÂN THEÁ CHUÙA GIEÂSU

1. Naêm sinh

Chuùa Gieâsu coù teân thaät laø J.hosua (neáu laø tieáng Do Thaùi) hoaëc Jesua hoaëc Jesu (neáu laø tieáng Arameâ). Teân naøy coù nghiaõ laø: "Giaveâ laø söï cöùu ñoä" hay "Giaveâ ban ôn cöùu ñoä". Gieâsu khoâng phaûi laø moät teân goïi ñaëc bieät vaø môùi laï cuûa rieâng Chuùa Gieâsu, nhöng laø teân goïi khaù thoâng duïng vaø raát ñöôïc öa chuoäng vaøo thôøi ñoù (6). Cha Meï Ngaøi coù teân (theo ñuùng nguyeân ngöõ) laø Joses vaø Mirjam.

Mt 2, 1 cho bieát: Ngaøi sinh ra taïi Belem, xöù Giuñeâa döôùi thôøi vua Heâroâñeâ. Vua Heâroâñeâ laø con cuûa Antipater vaø Kypros, ñöôïc chaùnh quyeàn Roma phong vöông cho laøm vua xöù Giuñeâa vaøo khoaûng cuoái naêm 40 tröôùc coâng nguyeân (tr. CN), nhöng maõi 3 naêm sau oâng môùi ñöôïc leân ngoâi. Heâroâñeâ baêng haø vaøo naêm 750 "ab urbe condita" (naêm 750 sau khi thaønh laäp thaønh phoá Roma). Naêm 1 (luùc Chuùa
giaùng sinh) theo caùch tính cuûa chuùng ta hieän nay laø naêm 754 "ab urbe condita".

Vì Chuùa Gieâsu giaùng sinh luùc Heâroâñeâ coøn ñang soáng, cho neân Ngaøi phaûi sinh vaøo nhöõng naêm töø 7 tôùi 4 tröôùc (!) nieân lòch hieän nay môùi ñuùng. Ñoù laø moät laàm loãi trong caùch tính nieân lòch ngay töø luùc ñaàu. Chuùng ta bieát, cho tôùi theá kyû thöù
6 nhaân loaïi vaãn chöa laáy Chuùa Gieâsu laøm "moác" cho caùch tính nieân lòch nhö hieän nay. Maõi tôùi naêm 523-525 Ñöùc Giaùo Hoaøng Gioan I môùi truyeàn cho tu só Dionysius ôû Roma, töï xöng laø Dionysius Exiguus (keû thaáp heøn), tính laïi ngaøy leã Phuïc sinh cuûa nghi thöùc Alexandria maø xaùc ñònh ngaøy leã naøy cho beân GH Roma. Naêm 525 Dionysius cho xuaát baûn cuoán "Liber de paschate". Trong ñoù, ngaøi ñaõ so saùnh ba döõ kieän sau ñaây: Lc 3, 23, naêm Hoaøng ñeá Diokletian leân ngoâi vaø naêm "ab urbe condita". Theo Lc 3, 23 cho bieát, Chuùa baét ñaàu hoaït ñoäng coâng khai luùc Ngaøi khoaûng 30 tuoåi. Nieân hieäu Hoaøng ñeá Dikletian leân ngoâi laø 29. 8. 284 tr. CN. Neáu caên cöù theo ba döõ kieän neâu treân thì theo ngaøi, naêm 1 (luùc Chuùa sinh ra) phaûi laø naêm 754 "ab urbe condita". Sau hôn 500 naêm môùi tính laïi töø ñaàu, neân
leäch laïc moät soá naêm nhö theá laø ñieàu deã hieåu vaø coù theå tha thöù ñöôïc.

Ngoaøi ra, chuùng ta cuõng bieát theâm chi tieát, coù leõ luùc Chuùa Gieâsu giaùng sinh
cuõng laø luùc Thaày caû Thöôïng phaåm Simon Ben Boethos (khoaûng naêm 24-5 tr. CN) coøn taïi chöùc taïi Gieârusalem.

Theo Lc 2, 1-3 cho bieát luùc Chuùa sinh ra, cuõng laø luùc Hoaøng ñeá Augustus ñaõ
ra leänh cho kieåm tra daân soá laàn ñaàu tieân, döôùi thôøi Quirinus laø toång traán
xöù Syria. Cho tôùi nay ngöôøi ta vaãn chöa bieát chính xaùc veà moät cuoäc kieåm tra
naøo nhö theá. Raát coù theå, cuoäc kieåm naøy ñaõ xaåy ra vaøo naêm 8 tr. CN laø naêm moái
bang giao giöõa vua Heâroâñeâ vaø chaùnh quyeàn Roma bò söùt meû. Hôn nöõa, moät vò quan Quirinus naøo ñoù chæ coù theå laø toång traán xöù Syria vaøo nhöõng naêm töø 12 tôùi 9/8 tr. CN maø thoâi, vì töø naêm 9-4 tr. CN (naêm Heâroâñeâ baêng haø) chuùng ta ñaõ coù danh taùnh chính xaùc cuûa hai vò toång traán laø Sentius Saturninus vaø P.Quintilius
Varus. Theo Giaùo Phuï Tertulien, khoâng phaûi Quirinus nhöng laø Sentius
Saturninus ñaõ cho toå chöùc cuoäc kieåm tra maø Lc 2, 2 ñaõ ñeà caäp tôùi vaøo nhöõng naêm 9/8 tôùi 6 tr. CN (Adversus Marcionem IV, 9). Chuùng ta khoâng bieát, Tertulien ñaõ xaùc quyeát nhö theá, vì bieát roõ veà söï kieän naøy, hay chæ muoán "ñieàu chænh" laïi teân vò toång traán aáy sao cho hôïp vôùi naêm 6 tr. CN trong söû saùch ngöôøi ñôøi maø thoâi.

Söû gia Do thaùi Josephus Flavius (Ant. 18, 1 tt) coøn cho bieát, ôû Syria thôøi ñoù cuõng coù moät vò toång traán teân laø Quirinus ñaõ ñöùng ra toå chöùc moät cuoäc kieåm tra, nhöng cuoäc kieåm tra naøy laïi ñöôïc toå chöùc vaøo naêm 6 sau CN (s. CN) vaø chæ kieåm tra mieàn Giuñeâa thoâi, chöù khoâng kieåm tra caû mieàn Galileâa!

Vì theá coù taùc giaû cho raèng: moät laø khoâng phaûi Quirinus, nhöng laø moät toång traán naøo ñoù ñaõ ñöùng ra lo vuï kieåm tra naøy; hai laø Thaùnh söû Luca ñaõ laãn loän cuoäc kieåm tra cuûa Quirinus vaøo naêm 6 s. CN vôùi moät cuoäc kieåm tra naøo ñoù vaøo
khoaûng naêm 4 tr. CN maø hieän nay chuùng ta chöa bieát ñöôïc.

Mt 2, 1-12 coøn cho bieát coù moät choøm sao laï ñaõ xuaát hieän vaøo luùc Chuùa sinh
ra. Chi tieát naøy ñaõ gaây toø moø cho moät soá ngöôøi khoâng ít. Vaøo naêm 1606 nhaø
thieân vaên J. Kepler trong cuoán saùch cuûa oâng nhan ñeà "De Jesu Christi
salvatoris nostri vero anno natalitio" ñaõ cho raèng naêm sinh cuûa Chuùa phaûi
laø naêm 7 tr. CN. Vì theo caùch tính cuûa oâng, vaøo naêm naøy haønh tinh Jupiter
vaø haønh tinh Saturn ñaõ giao thoa trong choøm sao Ngö ñaåu (con caù). Neáu theo
loái giaûi thích cuûa chieâm tinh hoïc coå thôøi, thì Jupiter laø ngoâi sao cuûa vuõ
truï. Jupiter laø vì sao vua. Coøn Saturn thì ñoái vôùi ngöôøi Babylon laø ngoâi sao
chæ höôùng "amuru", nghiaõ laø xöù Syria; coøn theo caùch caét nghiaõ cuûa neàn vaên hoùa
Do Thaùi ñaõ bò Hy-hoùa thì Saturn laø ngoâi sao cuûa daân Do thaùi. Coøn choøm sao Ngö
ñaåu laø choøm sao cuûa thôøi caùnh chung. Nhö theá, khi thaáy hieän töôïng treân, Ba vua
(Ba nhaø chieâm tinh) trong Lc 2 ñaõ hieåu ngay laø: ÔÛ xöù Syria, hay roõ hôn taïi
mieàn Do thaùi (Do thaùi thôøi baûo hoä Roma thuoäc vuøng haønh chaùnh Syria- Palestina) moät vò vua thôøi caùnh chung vöøa giaùng sinh (V, 74tt) (7) Ngoaøi ra, vaøo naêm 1925 caùc nhaø khaûo coå cuõng tìm thaáy ôû Sippar caïnh doøng Euphrat moät baûng ñaát nung coù töø theá kyû thöù 3 tr. CN, treân baûng ñoù coù ghi laïi vieäc quan saùt moät ngoâi sao xuaát hieän vaøo naêm 7 tr. CN.

Neáu ngoâi sao ñoù ñaõ thöïc söï xuaát hieän treân neàn trôøi, thì moät laø ngoâi sao aáy ñaõ xuaát hieän vaøo khoaûng thaùng 12 naêm 7 tr. CN, khi trôøi chieàu vöøa toái. Nhöng neáu theá, thì luùc ñoù laïi khoâng coù maët vua Heâroâñeâ ôû Gieârusalem, vì theo thoâng leä vaøo muøa Ñoâng nhaø vua thöôøng veà nghæ taïi Jericho. Tuy nhieân, thoâng leä naøy khoâng haún laø moät trôû ngaïi lôùn cho vaán ñeà cuûa chuùng ta, vì cuõng coù theå vaøo dòp leã Cung hieán Ñeàn thôø nhaø vua laïi trôû veà thuû ñoâ ñeå döï leã. Hai laø ngoâi sao aáy ñaõ xuaát hieän vaøo khoaûng cuoái thaùng 9 vaø ñaàu thaùng 10, luùc baàu trôøi ñaõ toái mòt. Nhöng neáu theá, ñoaøn tuøy tuøng cuûa "Ba vua" seõ khoù coù theå haønh trình 6 tuaàn leã lieân tieáp trong sa maïc, vì luùc ñoù nhieät ñoä coøn quaù cao. Keát luaän, ngoâi sao aáy phaûi xuaát hieän vaøo thaùng 12 môùi laø coù lyù.

Lc 2, 1-20 coøn cho bieát, luùc Chuùa sinh ra cuõng laø caùc muïc ñoàng vaø ñoaøn vaät coøn ñang nghæ ñeâm ngoaøi trôøi. Chi tieát naøy cho pheùp suy ra, nghiaõ laø luùc ñoù khí trôøi coøn töông ñoái aám aùp vaø khi caùnh ñoàng vaãn coøn ñuû coû cho suùc vaät aên. Ñieåm thöù nhaát: Treân thöïc teá, ôû Beâlem khí trôøi chæ aám aùp veà ñeâm trong khoaûng thôøi gian töø thaùng 3 tôùi thaùng 10 maø thoâi, nhöõng thaùng coøn laïi trôøi khaù laïnh, khoâng theå nghæ ñeâm ngoaøi trôøi ñöôïc. Ñieåm thöù hai: Vaøo muøa Haï, vì trôøi naéng gaét neân caùnh ñoàng Belem cuõng thöôøng chaùy truïi coû. Tình traïng naøy keùo daøi cho tôùi khi nhöõng gioït möa ñaàu muøa Thu trôû veà, luùc ñoù ñoàng coû môùi coù theå daàn daàn hoài sinh. Nhö theá, ñoaøn vaät chæ ôû ngoaøi ñoàng trong khoaûng thaùng 3 vaø thaùng 4 maø thoâi. Keát luaän, Chuùa Gieâsu cuõng phaûi sinh ra trong khoaûng thôøi gian naøy, môùi hôïp vôùi chi tieát Lc 2 ñaõ cho bieát nhö treân.

Nhöng taïi sao chuùng ta laïi möøng leã Chuùa giaùng sinh vaøo ñeâm 24 raïng 25 thaùng
12 nhö hieän nay (8) ? Ñeâm naøy baét nguoàn töø ñaâu? Thöa, ñeâm naøy baét nguoàn töø
moät dòp leã cuûa ngöôøi Roma. Vaøo muøa Ñoâng, ñeâm 24. 12 laø ñeâm baét ñaàu ngaén laïi
vaø ngaøy baét ñaàu daøi ra, neân töø naêm 275 trôû ñi ngöôøi Roma ñaõ döïa vaøo hieän töôïng thieân nhieân naøy vaø choïn ñeâm nay maø möøng leã Thaàn maët trôøi cuûa hoï vaø goïi ñeâm nay laø ñeâm "natalis solis invicti" (sinh nhaät cuûa maët trôøi baùch thaéng). Ñeán naêm 311, döôùi thôøi Hoaøng ñeá Constantin, Kitoâ giaùo ñöôïc töï do baønh tröôùng, neân soá tín höõu taïi Roma cöù taêng daàn. Duø ñaõ trôû laïi ñaïo, nhöng nhöõng tín höõu naøy vaãn coøn tieáp tuïc möøng leã "natalis solis invicti" chung vôùi caùc ñoàng höông cuûa hoï nhö tröôùc. Roài sau naøy, hoï ñaõ bieán leã "sinh nhaät cuûa maët trôøi baùch thaéng" thaønh leã "sinh nhaät cuûa maët trôøi coâng chính". Maët trôøi coâng chính ô û ñaây ñöôïc hieåu laø Chuùa Kitoâ theo tinh thaàn caâu Mal 3, 20 trong Kinh Thaùnh. Chuùng ta khoâng bieát chính xaùc, nhöõng Kitoâ höõu Roâma naøy ñaõ bieán leã cuûa ngöôøi Roâma thaønh leã giaùng sinh cuûa Chuùa vaøo naêm naøo, chæ ñoaùn ñöôïc trong khoaûng thôøi gian sau naêm 311 vaø tröôùc naêm 336.

2. Nôi sinh

Mt 2, 1 vaø Lc 2, 4 cho bieát Chuùa sinh ra taïi laøng Belem, thuoäc xöù Giuñeâa
(mieàn Nam) coøn Nazareth (mieàn Baéc) laø queâ höông cuûa cha meï Ngaøi. Nhöng neáu theo caùch dieãn taû cuûa Mt, thì ngöôøi ñoïc PAÂ coù caûm töôûng laø queâ höông cuûa thaùnh Giuse phaûi laø Belem hay ít nhaát cuõng naèm trong vuøng Giuñeâa môùi phaûi. Thaùnh Giuse ñaõ ñöa gia ñình veà Nazareth tî naïn, chæ vì sôï Archelaus (Mt 2, 22) môùi leân ngoâi, sau khi Heâroâñeâ baêng haø.

Coøn theo Lc 2, 26t thì queâ höông cuûa Thaùnh Giuse vaø Ñöùc Meï laïi laø Nazareth,
mieàn Galileâa. Caùc Ngaøi veà Belem chæ laø ñeå kieåm tra daân soá.

Ngoaøi ra, luùc sinh thôøi Chuùa Gieâsu thöôøng ñöôïc goïi laø ngöôøi thaønh Nazareth
(Nazarenos hay Nasarenos) nhö trong Mc 1, 24; 10, 47; 14, 67; 16, 6. Coù khi Ngaøi cuõng ñöôïc goïi laø "Nazoraios" nhö trong Mt 2, 23; 26, 71; Lc 18, 37; Gio 18, 5. 7; 19, 19. Thaønh phoá Nazareth coøn ñöôïc goïi laø queâ cha (patris) cuûa Ngaøi (Mc 6, 1 ss). Caên cöù vaøo nhöõng chöùng côù treân ñaây moät soá taùc giaû ñaõ cho raèng: Chuùa Gieâsu khoâng phaûi chæ lôùn leân taïi Nazareth maø coøn sinh ra taïi ñoù. Theo hoï, truyeàn thoáng Chuùa Gieâsu sinh ra taïi Belem ñaõ bò khuynh höôùng Thaàn hoïc thôøi GH sô khai "söûa ñoåi" cho phuø hôïp vôùi Mich 5, 1. Theo lôøi tieân tri naøy, Ñaáng Cöùu theá phaûi sinh ra taïi Belem, laø queâ höông cuûa vua David (II, 52t). Tuy nhieân, vöông cung thaùnh ñöôøng Giaùng Sinh taïi Beâlem hieän nay ñaõ ñöôïc xaây caát ngay töø naêm 325 döôùi thôøi Hoaøng ñeá Constantin, ñeå kính nhôù nôi Chuùa sinh ra. Ñaây laø nhaø thôø coå kính nhaát cuûa Kitoâ giaùo coøn soùt laïi cho tôùi ngaøy nay.

Nazareth laø moät thaønh phoá nhoû naèm veà phía Taây hoà Gennesareth (coù leõ laø teân
môùi cuûa hoà Kinnereth trong Daân soá 34, 11; theo Gio 6, 1; 21, 1 cuõng goïi laø hoà
Tiberias) vaø caùch hoà naøy khoaûng 25 km ñöôøng chim bay. Teân Nazareth chöa moät laàn ñöôïc nhaéc ñeán trong Cöïu öôùc. Söû gia Joseph Flavius cuõng khoâng heà nhaéc tôùi thaønh phoá naøy. Gio 1, 46 cho bieát Nazareth laø moät thaønh phoá bò khinh reû, naèm trong mieàn Galileâa chaúng coù gì ñaùng löu yù, ngoaøi nhöõng ñaùm quaân phaûn loaïn. Xuaát xöù cuûa Chuùa Gieâsu taïi thaønh naøy - nhö treân ñaõ noùi - laø moät trôû ngaïi lôùn cho coâng cuoäc truyeàn giaùo cuûa GH sô khai, vì ñoái vôùi ngöôøi Do thaùi Ñaáng Messia khoâng theå xuaát thaân taïi vuøng naøy ñöôïc.

3. Hoïc vaán vaø ngheà nghieäp

Trong TÖ Chuùa Gieâsu thöôøng ñöôïc goïi laø Rabbi (tieáng Do Thaùi: Mc 9, 5; 10,
51; 11, 21; 14, 45 - Mt 23, 7. 8; 26, 25. 49. - Gio 1, 39. 50; 3, 2; 4, 31; 6, 25; 9, 2; 11, 8) hoaëc Rabbuni (tieáng Arameâ: Mc 10, 51; Gio 20, 16). Baûn dòch Hy Laïp laø "didaùskalos" (taïm dòch: thaày daïy, sö phuï). Töôùc hieäu naøy vaøo thôøi ñoù chöa ñöôïc duøng chính thöùc ñeå chæ nhöõng thaày Tö teá trong ñaïo Do thaùi, nhöng coøn laø moät kieåu xöng hoâ lòch söï raát phoå thoâng cuûa ngöôøi ñöông thôøi. Coù leõ töông töï nhö ngöôøi daân mieàn Nam Vieät Nam ngaøy xöa vaãn thöôøng goïi nhöõng ngöôøi phong nhaõ laø thaày. Töø theá kyû thöù nhaát trôû ñi danh xöng naøy môùi ñöôïc duøng chính thöùc ñeå chæ nhöõng vò Tö teá nhö hieän nay. Vì theá, khoâng theå caên cöù vaøo töôùc hieäu naøy maø keát luaän, Chuùa Gieâsu ñaõ ñi hoïc ñeå laøm Rabbi. Coù leõ Ngaøi chæ laø moät thöôøng daân vaøo thôøi ñoù.

Moät truyeàn thuyeát Tö teá Do thaùi laïi cho raèng, Chuùa Gieâsu laø hoïc troø cuûa Jehoschua ben Perachja vaøo thuôû ñoù. Nhöng truyeàn thuyeát naøy khoâng ñöùng vöõng, vì neáu theá Chuùa Gieâsu phaûi soáng döôùi thôøi vua Jannaj môùi ñuùng. Ngoaøi ra, theo Gio 7, 15 daân chuùng thôøi ñoù cuõng thöôøng thaéc maéc, taïi sao Chuùa khoâng ñi hoïc maø vaãn am töôøng Kinh Thaùnh nhö vaäy.

Duø khoâng chính thöùc haáp thuï moät neàn hoïc vaán, nhöng neáu caên cöù theo giaùo huaán vaø nhöõng maåu ñoái thoaïi trong PAÂ, ngöôøi ta coù theå keát luaän raèng Chuùa Gieâsu coù moät kieán thöùc veà Do thaùi giaùo coøn cao hôn caû Thaùnh Phaoloâ, laø ngöôøi voán ñöôïc hoïc haønh ñeán nôi ñeán choán, döôùi chaân sö phuï Gamaliel (Tñcv 22,3) raát noåi tieáng vaøo thôøi ñoù, roài sau naøy ñaõ trôû thaønh vò toâng ñoà "trí thöùc" nhaát cuûa Chuùa Gieâsu.

Nhieàu laàn PAÂ cuõng keå laïi Chuùa Gieâsu vaøo Hoäi ñöôøng, ñoïc Kinh Thaùnh roài giaûng daïy daân chuùng. Ngöôøi ta khoâng roõ, Ngaøi coù dòch Kinh Thaùnh töø tieáng Do thaùi coå (chính thöùc) ra tieáng Arameâ thoâng duïng thôøi baáy giôø, roài giaûng daïy daân chuùng hay laø Ngaøi chæ nhôù moät ñoaïn Kinh Thaùnh naøo quen thuoäc, roài ñem ra caét nghiaõ vaø giaûng daïy daân chuùng maø thoâi (III, 767). Ngaøi raát thoâng thaïo caùc Thaùnh Vònh vaø coù leõ caû saùch tieân tri Isaia nöõa.

Töø khi khoa khaûo coå phaùt hieän nhieàu di tích taïi vuøng Palestina, ñaëc bieät taïi vuøng Bieån Cheát, ngöôøi ta môùi khaùm phaù ra raèng ngaøy xöa taïi vuøng naøy daân chuùng ñaõ söû duïng nhieàu thöù ngoân ngöõ khaùc nhau nhö tieáng Do thaùi, Arameâ vaø Hy laïp, gaàn gioáng nhö ngaøy nay: tieáng Do thaùi, AÛ raäp vaø Anh ngöõ. Coù leõ Chuùa Gieâsu ñaõ noùi vaø giaûng daïy baèng tieáng Arameâ. Tröôùc khi PAÂ thaønh hình nhöõng lôøi noùi vaø giaùo huaán cuûa Ngaøi ñaõ ñöôïc dòch sang tieáng Hy laïp. Trong PAÂ ngaøy nay vaãn coøn soùt laïi moät vaøi tieáng Arameâ thoaùt ra töø mieäng Ngaøi nhö: Abba (Mc 14, 36), Effata ('etpatha: Mc 7, 34), Eloi, Eloi, lema sabachtani (Ilaêh: Mc 15, 34).

Coù theå noùi, tieáng Hy Laïp thôøi ñoù cuõng thoâng duïng nhö tieáng Anh baây giôø. Gio 19, 20 cho bieát, baûn aùn treo treân ñaàu thaùnh giaù Chuùa ñöôïc vieát baèng 3 thöù tieáng: Do Thaùi laø tieáng baûn xöù, La Tinh laø tieáng baûo hoä vaø Hy Laïp laø tieáng thoâng duïng nhieàu ngöôøi bieát. Vì theá, coù taùc giaû cho raèng raát coù theå Chuùa Gieâsu cuõng thoâng hieåu caû tieáng Hy Laïp. Thôøi ñoù ai thoâng hieåu tieáng Hy Laïp, thì ñöôïc xeáp vaøo thaønh phaàn trí thöùc, gioáng nhö nhöõng ai thoâng hieåu chöõ Nho trong xaõ hoäi Vieät Nam xöa cuõng nhö nhöõng ai thoâng hieåu tieáng La tinh trong xaõ hoäi Trung coå taïi AÂu chaâu.

Nhöõng baøi giaûng cuûa Ngaøi thöôøng khoâng phaûi laø nhöõng baøi öùng khaåu theo hoaøn
caûnh, nhöng laø nhöõng baøi ñaõ ñöôïc suy nghó vaø doïn tröôùc khaù caån thaän. Vì neáu ñem dòch ngöôïc nhöõng baûn vaên PAÂ coøn löu truyeàn baèng tieáng Hy Laïp ra tieáng Arameâ, chuùng ta seõ thaáy nhöõng daáu veát coøn soùt laïi qua caùc hình thöùc ñoái ngaãu, song song, phaûn ñeà, coù vaàn ñieäu... Trong caùch giaûng daïy Ngaøi thöôøng duøng nguï ngoân, tuy nhieân hình thöùc naøy khoâng phaûi laø saùng kieán rieâng cuûa Ngaøi, nhöng laø moät hình thöùc khaù thoâng duïng vaø raát ñöôïc öa chuoäng ô û Phöông Ñoâng thôøi baáy giôø. Baøi giaûng cuûa Ngaøi thöôøng laø chaát lieäu môû ñaàu hoaëc cuõng coù theå laø keát quaû cuûa caùc cuoäc ñoái thoaïi vôùi daân chuùng hoaëc vôùi moân ñeä Ngaøi. Ngaøi thöôøng giaûng ñi giaûng laïi moät ñeà taøi, ñeán ñoä khoâng phaûi chæ caùc moân ñeä theo Ngaøi maø ngay caû daân chuùng cuõng thuoäc loøng ñeå coù theå tieáp tuïc keå laïi cho nhöõng ngöôøi chöa coù dòp nghe qua. Ñaëc bieät, khi noùi veà Thieân Chuùa Ngaøi thöôøng duøng theå thuï ñoäng thaàn linh (passivum divinum) nhö thoùi quen "kî huùy" trong Cöïu Öôùc (VIII, 32).

Tröôùc khi ra hoaït ñoäng coâng khai, Chuùa Gieâsu ñaõ haønh ngheà "teùkton" laø ngheà
cuûa Thaùnh Giuse. Chuùng ta thöôøng dòch chöõ ñoù laø thôï moäc. Nhöng thöïc ra chöõ
"teùkton" bao quaùt khaù nhieàu vieäc khaùc nhau nhö laøm caàu coáng, laøm guoàng nöôùc, xaây nhaø, laøm cöûa, söûa yeân ngöïa... nhö moät baûn vaên Hy Laïp baèng papyrus thôøi ñoù cho bieát. Con noái nghieäp cha laø chuyeän thoâng thöôøng nôi ngöôøi Do Thaùi thôøi ñoù. Cha coù boån phaän phaûi daïy ngheà cho con, nhö 1 caâu trong vaên chöông Tö teá cho bieát nhö sau: "Ai khoâng daïy ngheà cho con, laø daïy noù ñi troäm cöôùp" (bQid 30b)  (VIII, 77).

Ngoaøi ra, trong PAÂ khoâng heà noùi tôùi - duø tröïc tieáp hay giaùn tieáp - hieàn theâ cuûa Chuùa Gieâsu, neân söï kieän Ngaøi ñaõ soáng ñoäc thaân laø moät söï thöïc lòch söû khoâng theå nghi ngôø ñöôïc. Theo thieån yù, neáu Ngaøi ñaõ laäp gia ñình (hoaëc coù theâm anh chò em ruoät thòt, nhö nhieàu nhaø Thaàn Hoïc Tin Laønh, ñoâi khi caû Coâng Giaùo (!) chuû tröông), thì khi treân thaùnh giaù, Ngaøi ñaõ khoâng trao Ñöùc Meï cho ngöôøi moân ñeä yeâu daáu. Chi tieát ñoù hoaøn toaøn traùi ngöôïc vôùi taâm tình gia ñình AÙ Ñoâng. Ñoù laø ñieåm taâm lyù maø neàn Thaàn Hoïc Taây Phöông coù leõ chöa hieåu noåi. Moái tình giöõa Maria thaønh Magdala vaø Chuùa Gieâsu chæ laø saûn phaåm "tieåu thuyeát hoùa", hoaøn toaøn khoâng coù moät chuùt neàn taûng naøo trong TÖ.

Neáu toùm löôïc cuoäc ñôøi nieân thieáu cuûa Chuùa Gieâsu, chuùng ta seõ coù ñöôïc nhöõng
ñieåm chính sau ñaây:

(1) Truyeàn tin cho Ñöùc Meï: thaùng 6/7 naêm 8 tr. CN.
(2) Ñöùc Meï ñi vieáng baø Thaùnh Elisabeth: thaùng 6/7 naêm 8 tr. CN.
(3) Ñöùc Meï trôû veà Nazareth: thaùng 9/10 naêm 8 tr. CN.
(4) Veà Belem kieåm tra daân soá: thaùng 2/3 naêm 7 tr. CN. (Ñöôøng ñi maát 4
ngaøy)
(5) Chuùa Gieâsu giaùng sinh: thaùng 3/4 naêm 7 tr. CN.
(6) Chuùa chòu caét bì: 8 ngaøy sau giaùng sinh.
(7) Daâng Chuùa vaøo ñeàn thôø: 4/5 naêm 7 tr. CN.
(8) "Ba Vua" tôùi thôø laïy: ñaàu thaùng 12 naêm 7 tr. CN. (sôùm nhaát laø cuoái thaùng
9 naêm 7 tr. CN.)
(9) Troán sang Ai Caäp: giöõa thaùng 12 naêm 7 vaø ñaàu naêm 6 tr. CN, coù leõ theo
con ñöôøng ngaén nhaát qua ngaû Askalon, ñi doïc theo bôø bieån maø tôùi bình nguyeân
soâng Nil, nôi ñaõ coù nhieàu ngöôøi Do thaùi ñeán laäp cö.
(10) Thaûm saùt caùc treû em taïi Belem: Ñaàu naêm 6 tr. CN.
(11) Vua Heâroâñeâ baêng haø: thaùng 3 naêm 4 tr. CN.
(12) Trôû veà Nazareth: Cuoái Heø hay muøa Thu naêm 4 tr. CN.
(13) Leân Ñeàn Thaùnh luùc 12 tuoåi: naêm 6 s. CN. (IV, 289)

II. CUOÄC ÑÔØI COÂNG KHAI CUÛA CHUÙA GIEÂSU

Cuoäc ñôøi coâng khai cuûa Chuùa coù theå chia laøm 2 giai ñoaïn: (1) giai ñoaïn thaønh coâng luùc ban ñaàu, thöôøng ñöôïc goïi laø "Muøa Xuaân Galileâa" töông ñoái ngaén nguûi vaø (2) giai ñoaïn bò taåy chay vaøo luùc cuoái ñôøi. Lc 9, 51 cho chuùng ta thaáy roõ khuùc quanh lòch söû ñoù: "Vì giôø hieán thaân ñaõ ñieåm, neân Ngaøi ñaõ can ñaûm leân thaønh Gieârusalem."

1. Naêm khôûi ñaàu hoaït ñoäng

Lc 3, 23 cho bieát, Chuùa Gieâsu baét ñaàu hoaït ñoäng coâng khai luùc Ngaøi "khoaûng 30
tuoåi". Soá tuoåi ñoù coù chính xaùc khoâng? Chuùng ta chæ bieát, con soá 30 naøy raát thöôøng gaëp thaáy trong Kinh Thaùnh: Giuse ra maét Pharaoâ, vua Ai Caäp, luùc oâng 30 tuoåi (Stk 41. 46); David ñöôïc xöùc daàu phong vöông, luùc oâng cuõng vöøa 30 tuoåi (2 Sam 5. 4); Ezekiel ñöôïc goïi laøm tieân tri cuõng hoài 30 tuoåi. Cho neân coù leõ ñaây chæ laø con soá bieåu töôïng, töông töï nhö quan nieäm "tam thaäp nhö laäp" cuûa ngöôøi AÙ Ñoâng. 30 laø soá tuoåi lyù töôûng ñeå laäp thaân. Vì theá, E. Stauffer keát luaän, chi tieát Lc 3, 23 cho bieát, khoâng phaûi laø chi tieát lòch söû ñaùng tin caäy. Ngoaøi ra, Lc 3, 23 chæ noùi "khoaûng" maø khoâng xaùc quyeát laø 30 tuoåi troøn.

Tröôùc khi ra hoaït ñoäng, Chuùa Gieâsu ñaõ chòu pheùp röûa vôùi Thaùnh Gioan Taåy
Giaû (TG). Ñoù laø ñieàu khaù chaéc chaén. Thaùnh Gioan TG laø moät nhaân vaät lòch söû coù
thöïc, khoâng theå nghi ngôø, söû gia Josephus Flavius cuõng nhaéc tôùi nhöõng hoaït
ñoäng cuûa ngaøi. Lc 3, 1 ñaõ ñeå laïi cho chuùng ta moät chi tieát lòch söû (coù theå coi laø chaéc chaén nhaát trong caùc chi tieát trong PAÂ), khi cho bieát Thaùnh Gioan TG ñaõ khôûi söï hoaït ñoäng vaøo naêm thöù 15 thôøi Hoaøng Ñeá Tiberius. Chuùng ta ñöôïc bieát, Augustus baêng haø ngaøy 19. 8. 14 s. CN. Nhö theá, naêm thöù 15 thôøi Hoaøng Ñeá Tiberius hoaëc laø naèm trong khoaûng thôøi gian töø 19. 8. 28 tôùi 18. 8. 29 s. CN, neáu theo caùch tính cuûa Roma; hoaëc laø naèm trong khoaûng thôøi gian töø 1. 10. 27 tôùi 30. 9. 28, neáu theo caùch tính cuûa Syria. Tuy nhieân, theo yù kieán cuûa nhieàu taùc giaû, caùch tính theo Syria coù leõ hôïp lyù hôn. Hôn nöõa, nhöõng danh taùnh ñöôïc keå ra trong Lc 3, 1. 2 ñeàu xaùc thöïc khi ñoái chieáu vôùi lòch söû ngöôøi ñôøi: Pontioâ Philatoâ laøm toång traán xöù Giuñeâa töø naêm 26 s. CN; Heâroâñeâ Antipas laøm vua xöù Galileâ töø naêm 4 tr. CN tôùi 39 s. CN; Philippus laøm vua xöù Iturea töø naêm 4 tr. CN. tôùi 34 s. CN; Hanna laø thaày caû thöôïng phaåm töø naêm 6 tôùi 15 s. CN vaø Caipha töø naêm 18 tôùi naêm 38 s. CN. Theo truyeàn thuyeát, Gioan TG ñaõ bò giam vaø bò xöû taïi phaùo ñaøi Machairos, thuoäc mieàn nam Peraia, phiaù beân kia Bieån Cheát.

Neáu theá, Chuùa Gieâsu coù theå ñaõ chòu pheùp röûa vôùi ngaøi vaøo thaùng 2 naêm 27 -
29 (9). Ñeå traû lôøi caâu hoûi, Chuùa Gieâsu ñaõ chòu pheùp röûa taïi ñaâu, hieän nay coù hai ñòa danh naèm doïc bôø soâng Giordan ñöôïc ñem ra ñeà nghò: hoaëc laø Betabara, gaàn Jericho (mieàn Nam); hoaëc laø Aimon, gaàn Salem, phía nam Skythopolis (Bet-Schean) (mieàn Trung).

Sau khi chòu Pheùp röûa, Chuùa Gieâsu ñaõ vaøo aån mình trong sa maïc (Mc 1, 12), coù leõ ñaây laø sa maïc Giuñeâa, gaàn thaønh Jericho (10) . Töø ngaøn xöa nôi ñaây voán laø choã lui tôùi cuûa nhöõng ngöôøi "thoaùt tuïc". Vaøo sa maïc sau khi ñaõ laõnh nhaän Pheùp röûa laø moät thoâng leä thôøi baáy giôø, ñaëc bieät thoâng leä cuûa nhoùm Qumran. Tuy nhieân, khoâng chaéc Chuùa Gieâsu ñaõ löu laïi ñoù nhöõng 40 ngaøy (nghiaõ laø töø thaùng 2 tôùi thaùng 4) nhö TÖ cho bieát. Con soá 40 cuõng laø con soá thöôøng gaëp trong Kinh Thaùnh (11) . Ñieån hình laø tröôøng hôïp Maisen. Maisen cuõng aån mình treân nuùi Sinai 40 ngaøy. Coù leõ TÖ chæ nhaèm ñoái chieáu Chuùa Gieâsu vôùi Maisen. Neáu Maisen laø ñaáng ban luaät cuõ, thì Chuùa Gieâsu laø ñaáng ban luaät môùi. Do ñoù, theo tieâu chuaån lòch söû chuùng ta cuõng khoù loøng bieát chính xaùc Chuùa Gieâsu ñaõ löu laïi trong sa maïc laø bao laâu (III, 290tt). Vaøo theá kyû thöù 4 hoaëc thöù 8 moät tu vieän Chính Thoáng giaùo thöôøng goïi laø "gebel qarantal" ñaõ moïc leân taïi Dok, phía Taây Baéc Jericho ñeå ghi nhôù vieäc Chuùa Gieâsu ñaõ löu laïi nôi ñaây. Neáu Chuùa Gieâsu ôû laïi ñoù khoâng bao laâu, thì raát coù theå Ngaøi ñaõ baét ñaàu ra hoaït ñoäng vaøo khoaûng ñaàu naêm 27-29 s. CN.

2. Thôøi gian hoaït ñoäng

Theo PAÂ Nhaát laõm, Chuùa Gieâsu haønh höông veà Gieârusalem chæ coù 1 laàn; coøn theo PAÂ Thaùnh Gioan thì Ngaøi haønh höông veà ñoù nhieàu hôn laø moät laàn: Gio 2, 13 cho bieát Ngaøi veà ñoù döï leã Vöôït qua. Gio 5, 1 cho bieát Ngaøi veà ñoù döï leã cuûa ngöôøi Do Thaùi, Thaùnh söû khoâng noùi roõ neân coù taùc giaû cho laø Leã Vöôït qua, coù taùc giaû cho laø leã Leàu Traïi. Gio 7, 2. 14 cuõng cho bieát Chuùa veà ñoù döï leã Leàu Traïi (12).  Gio 10, 22 coøn cho bieát Chuùa veà ñoù döï leã Cung Hieán Ñeàn Thôø. Ngoaøi ra, theo PAÂ Nhaát laõm cuõng nhö PAÂ Thaùnh Gioan (19, 1) luùc Chuùa Gieâsu töû naïn cuõng chính laø muøa leã Vöôït qua. Toùm laïi, coù theå Ngaøi ñaõ veà ñoù döï leã Vöôït qua tôùi 3 laàn. Nhö theá, Ngaøi phaûi hoaït ñoäng ñöôïc 3 naêm, hoaëc ít nhaát cuõng phaûi laø 2 naêm troøn.

Tuy coù söï khaùc bieät giöõa PAÂ Nhaát laõm vaø PAÂ Thaùnh Gioan, nhöng khoâng nhaát thieát laø nhöõng chi tieát ñoù phaûi maâu thuaãn laãn nhau. Coù leõ PAÂ Nhaát laõm ñaõ toùm taét raát nhieàu thôøi gian hoaït ñoäng cuûa Chuùa. Vaû laïi, khi caùc Thaùnh Söû chæ töôøng
thuaät coù 1 laàn vieäc Chuùa Gieâsu veà Gieârusalem, chöa coù nghiaõ laø Ngaøi hoaït ñoäng chæ ñöôïc coù 1 naêm.

Coù ñieàu chaéc chaén, Chuùa Gieâsu khoâng phaûi laø moät ngöôøi xa laï nôi thaønh thaùnh
naøy. Theo caùc PAÂ, Chuùa Gieâsu coù nhieàu baïn höõu ôû ñoù (13) , ngoaøi ra Ngaøi cuõng
coù nhieàu ngöôøi thieän caûm cuõng nhö nhieàu keû choáng ñoái Ngaøi. Ñieàu ñoù chöùng toû, Ngaøi phaûi ñeán ñoù ít nhaát maáy laàn, chöù khoâng phaûi chæ coù 1 laàn duy nhaát. Hôn nöõa, Mt 23, 37 cuõng cho pheùp chuùng ta phoûng ñoaùn Ngaøi phaûi ñeán ñoù nhieàu laàn: "Gieârusalem! Gieârusalem! ñaõ bao laàn Ta muoán tuï taäp caùc con caùi ngöôi laïi..." Lc 9, 53; 13, 1-5; 17, 11 cuõng tieát loä nhöõng chi tieát töông töï nhö theá (III, 290).

Töø Galileâa (ñòa baøn cuûa Chuùa ôû mieàn Baéc) veà Gieârusalem (mieàn Nam) thôøi ñoù
coù 3 truïc loä chính, khoâng bieát Chuùa ñaõ ñi ñöôøng naøo. Mc 10, 46 cho bieát, moät
laàn Chuùa ñi ngang Jericho. Neáu ñaõ tôùi Jerichoâ, chaéc chaén Ngaøi seõ theo con
ñöôøng thoâng thöôøng laø Wadi el-Kelt maø veà Gieârusalem. Neáu theá, chuùng ta coù
theå döï ñoaùn Ngaøi ñaõ duøng tuyeán ñöôøng phía Ñoâng, doïc theo bôø soâng Giordan.
Neáu thöïc söï Ngaøi ñaõ ñi con ñöôøng naøy, thì buoäc loøng Ngaøi phaûi baêng qua mieàn
Samaria (mieàn Trung) vaø maát tôùi 3-4 ngaøy ñöôøng. Vaøo muøa Xuaân, khí trôøi aám aùp, deã chòu, löõ khaùch coù theå döøng chaân nghæ ñeâm ngay ngoaøi trôøi thanh tònh, laø
chuyeän khaù thoâng thöôøng vaøo thôøi ñoù.

3. Ñòa baøn hoaït ñoäng

Thaønh phoá ngö phuû Capharnaum (tieáng Do thaùi laø Kefar-nahum: laøng Nahum),
naèm veà phía Taây Baéc bôø hoà Gennesaret, laø trung taâm vuøng hoaït ñoäng cuûa Ngaøi
(Mc 1, 21; 2, 1). Mt 9, 1 goïi thaønh phoá naøy laø "thaønh phoá cuûa Ngaøi". Vì theá,
coù taùc giaû cho raèng ñaây laø queâ höông thöù hai cuûa Chuùa vaø quaû quyeát theâm raèng,
Ngaøi coøn coù caû moät ngoâi nhaø taïi ñoù (Mc 2, 15; 9, 33). Neáu quaû thöïc nhö theá,
thì raát coù theå Ngaøi vaø meï Ngaøi ñaõ di chuyeån veà vuøng naøy, tröôùc khi ra hoaït
ñoäng coâng khai.

Capharnaum ngaøy xöa laø moät thaønh phoá ngö phuû khaù phoàn thònh (meû löôùi laï Lc 5, 6). Vì naèm giöõa ranh giôùi laõnh ñòa cuûa Heâroâñeâ Antipas vaø Philippus neân thaønh phoá naøy cuõng coù caû traïm thueá (thaùnh Mattheâu coù leõ ñöôïc Chuùa goïi nôi thaønh phoá naøy). Daân nôi ñaây laø daân "töù chieáng" neân taâm lyù côûi môû, deã daøng ñoùn nhaän giaùo thuyeát môùi hôn nhöõng nôi khaùc. Raát tieác, ngaøy nay Capharnaum chæ coøn laïi nhöõng daáu veát hoang taøn, noåi baät nhaát laø ngoâi nhaø Thaùnh Pheâroâ vaø ngoâi hoäi ñöôøng ñöôïc xaây döïng vaøo theá kyû thöù 2, nhöng cuøng treân neàn hoäi ñöôøng cuõ thôøi Chuùa Gieâsu (14).  Hoäi ñöôøng cuõ do moät vò quan Roma ngoaïi giaùo ñaõ xaây caát cho daân baûn xöù (Lc 7, 5). Vaø coù leõ Chuùa Gieâsu cuõng ñaõ nhieàu laàn rao giaûng trong hoäi ñöôøng naøy. Ngoaøi ra, Ngaøi coøn hoaït ñoäng taïi caùc vuøng Nain, Cana, Chorazim, Betsaida, Nazareth laø nhöõng vuøng ña soá daân Do Thaùi sinh soáng taïi mieàn Galileâa. Dó nhieân, coøn phaûi keå ñeán Gieârusalem, thuû ñoâ toaøn quoác cuûa Do Thaùi keå töø thôøi vua David (15). Cuõng nhö caùc tieân tri thuôû tröôùc, Ngaøi chæ hoaït ñoäng giöõa ngöôøi Do Thaùi vaø cho ngöôøi Do Thaùi maø thoâi. YÙ höôùng ñoù ñöôïc theå hieän roõ raøng qua vieäc Ngaøi löïa choïn 12 moân ñeä goàm: Simon Pheâroâ, Giacoâbeâ, Gioan, Anreâ, Philippeâ, Barthoâloâmeâoâ, Mattheâu, Toâma, Giacoâbeâ, Thañeâoâ, Simon Nhieät thaønh vaø Giuña Iskarioât. Caùc oâng thuoäc ñuû moïi thaønh phaàn khaùc nhau, nhöng coù leõ taát caû ñeàu xuaát thaân taïi vuøng Galileâa nhö Ngaøi, ñeå tieáp tay vôùi Ngaøi chieâu taäp 12 chi hoï Israel laø: Ruben, Simeon, Levi, Giuña, Zabulon, Issakar, Dan, Gad, Aser, Nephtali, Giuse vaø Bejamin, duø thôøi ñoù chæ coøn laïi 2 chi hoï röôõi laø Juda, Benjamin vaø Leâvi maø thoâi. Tuy nhieân, Ngaøi vaãn coù caûm tình vaø roäng tay giuùp ñôõ caû nhöõng ngöôøi daân ngoaïi. Nhöõng vuøng ngoaïi giaùo nhö Sepphoris, Skyt hopolis, Gabai, Hippos, Gadara, Gerasa, Cesarea Philippi, Tyros, Sidon laø nhöõng nôi mang daáu veát chaân Ngaøi. Ñoái vôùi chuùng ta, ngaøy nay raát khoù coù theå veõ moät loä trình chính xaùc veà nhöõng vuøng Ngaøi ñaõ ñaët chaân qua. Nhöõng chi tieát ñòa lyù do caùc PAÂ ñeå laïi cho chuùng ta töông ñoái mô hoà, ñeán noãi ngay caû nhöõng quaû nuùi ñöôïc nhaéc ñeán trong ñoù cuõng khoù coù theå ñöôïc xaùc ñònh treân ñòa hình thöïc teá hieän nay laø ôû ñaâu. Chuùa Gieâsu khoâng giaûng daïy taïi moät nôi coá ñònh, nhöng Ngaøi thöôøng ñi khaép nôi, giaûng daïy baát cöù luùc naøo, khi thuaän tieän. Ngaøi lui tôùi vôùi moïi ngöôøi, nhöng ñaëc bieät laø giôùi "Amme- ha-Arez" (daân queâ).

4. Thöù töï caùc hoaït ñoäng theo thôøi gian

Ai cuõng beát, khi cheùp PAÂ, caùc Thaùnh Söû khoâng ghi laïi caùc söï kieän theo thöù töï khoâng gian vaø thôøi gian khaùch quan, nhöng theo "thöù töï" Thaàn Hoïc chuû quan cuûa caùc Ngaøi. Vì löu taâm tôùi khía caïnh Thaàn Hoïc cuûa vaán ñeà, neân caùc ngaøi (ñaëc bieät taùc giaû PAÂ Thaùnh Gioan) coù theå hy sinh nhöõng tieåu tieát, thöù töï lòch söû hoaëc ñòa lyù. Vì theá, caùc söï kieän maø chuùng ta coù trong tay ñaõ bò "ñaûo loän" ñi raát nhieàu (theo nhaõn quan khoa hoïc lòch söû ngaøy nay). Sau ñaây, chuùng ta seõ döïa theo phöông phaùp pheâ bình lòch söû, ñeå xeáp laïi nhöõng söï kieän ñoù theo thöù töï thôøi gian, mong coù ñöôïc moät caùi nhìn nhaát quaùn vaø lieân tuïc veà caùc hoaït ñoäng cuûa Chuùa Gieâsu. Trong caùch phaân chia naøy chuùng ta taïm döïa theo giaû thuyeát Ngaøi ñaõ hoaït ñoäng ñöôïc hôn keùm laø 3 naêm theo truyeàn thoáng xöa nay cuûa GH.

(1) Tröôùc leã Vöôït Qua naêm 27 (29): Chuùa Gieâsu töø sa maïc trôû veà vuøng soâng
Giordan, ñöôïc Thaùnh Gioan TG nhöôøng laïi cho hai moân ñeä laø Gioan vaø Anreâ.-
Hai vò naøy chieâu moä theâm Simon Pheâroâ, Philippeâ vaø Nathanael (Gio 1, 35-51).-
Vaøo "moät ngaøy thöù ba" Ngaøi cu&os