Ñeå laõnh hoäi theå thöùc cha oâng chuùng ta, qua baøi ca dao «Thaèng Bôøm» ñaõ am töôøng theá naøo veà baûn chaát vaø loøng töï tin cuûa con ngöôøi Vieät Nam, toâi xin phaùc hoïa moät vaøi nhaän xeùt pheâ bình veà taâm lyù cuûa nhaân vaät laï luøng vaø kyø dieäu naày.
Nhaän xeùt thöù nhaát: Teân caäu beù laø gì, baøi ca dao khoâng noùi tôùi vaø coù leõ trong quan heä tieáp xuùc haèng ngaøy khoâng maáy ai caàu goïi teân caäu cho ñuùng laøm gì. Noùi ñeán «thaèng Bôøm», ai ai cuõng nhaän ra caäu con trai coøn mang caùi bôøm, nhö ngaøn vaïn treû em Vieät Nam khaùc, ngoaøi phaùi tính cuûa mình, caäu con trai naày coøn ôû trong moät vò trí «voâ danh tieåu toát». Caäu chöa theå coù moät chöùc vò hay giaù trò naøo khaû dó ñoøi hoûi moïi ngöôøi trong laøng xoùm phaûi caát muõ cuùi chaøo hay laø xöng hoâ ñuùng leã nghóa thöa, daï, vaâng?
Trong tuïc leä aên noùi xöng hoâ cuûa ngöôøi Vieät Nam, vaøo nhöõng cô hoäi chính thöùc nhö kî gioã, ñaùm ñình... goïi ai laø thaèng coù nghóa laø khinh thò: thaèng aáy khoâng ra gì, thaèng aáy laø ñoà aên troäm, aên cöôùp, thaèng aáy voâ leã !
Tuy nhieân, theo yù toâi, trong ngöõ caûnh hoaëc maïch vaên cuûa baøi ca dao naày, thaèng bôøm chöa laøm gì tai tieáng ñeå bò khinh thò nhö vaäy. Thaèng ôû ñaây chæ laø thaèng con trai, treân döôùi möôøi tuoåi chöa bieát gì bao nhieâu, ñang chaïy chôi loanh quanh.
Nhaän xeùt thöù hai: Thaèng Bôøm laøm ñöôïc gì ?
Chaéc haún noù ñaõ ñeán tuoåi caàm ñöôïc dao keùo, ñöôïc cha meï cho pheùp söû duïng nhöõng duïng cuï nguy hieåm naày. Vì chöng, chôi dao coù ngaøy ñöùt tay. Thaèng bôøm khoâng chôi dao, nhöng ñaõ bieát duøng dao caét mo laøm quaït. Töø «coù» noùi leân khaû naêng laøm chuû quyeàn : chính noù laøm ra. Neáu ai khaùc laøm cho noù, chaéc noù chöa theå haõnh dieän vaø töï haøo « cuûa tao » laøm ra nhö vaäy ñöôïc. Cuûa laøm ra môùi quùi hoùa.
Nhaän xeùt thöù ba: Giöõa ñaùm ñoâng thaèng Bôøm khoâng ñoùng ñöôïc vai troø naøo quan troïng.
Theá nhöng trong quan heä vôùi Phuù oâng :
Nöïc cöôøi chaâu chaáu ñaù voi,
Töôûng raèng chaáu ngaõ ai ñôøi (= ai deø) voi nghieâng.
Tröôùc maét Phuù oâng, moïi ngöôøi phaûi caát muõ noùn cuùi chaøo. Coù chuyeän caàn phaûi vay möôïn hoûi han, ngöôøi daân bình thöôøng phaûi ñeán taän nhaø, chôø ñôïi. Phuù oâng trong laøng maïc Vieät Nam, tuy duø khoâng coù chöùc vuï gì chính thöùc, vaãn luoân luoân coù chöùc vò trong nôi choán coâng coäng nhö ñình, chua, laêng , mieáu?
Theá maø ôû ñaây, vôùi Thaèng Bôøm, Phuù oâng phaûi «xin ñoåi». quan heä haøng ngang vaø quan heä hai chieàu qua laïi dieãn taû taàm quan troïng vaø vò trí cuûa caäu con trai, chuû nhaân cuûa caùi quaït mo. Thaèng Bôøm khoâng nhöõng khoâng bò khinh khi, coi thöôøng, noù trôû neân moät chuû theå trao ñoåi. Moät ñoái nhaân coù lôøi aên tieáng noùi ngang haøng vôùi Phuù oâng .
Nhaän xeùt thöù boán: Trong theå thöùc trao ñoåi, Thaèng Bôøm caøng toû ra laø «ngöôøi» laø chuû theå coù nhaân caùch vöõng maïnh vôùi nhöõng giaù trò töï taïi, nhaát laø trong vaán ñeà yù thöùc : Bieát mình, bieát ngöôøi.
Bieát mình cho gì vaø coù theå nhaän gì, so vôùi thöïc teá trao ñoåi «vöøa coù lyù vöøa coù tình».
Khaû naêng töø choái «Bôøm raèng Bôøm chaúng laáy» ñöôïc laäp ñi laäp laïi boán laàn khaúng ñònh moät caùch roõ neùt yù chí töï quyeát vaø tö caùch «tri tuùc» cuûa Thaèng Bôøm.
Tröôùc taøi saûn, löông thöïc, nhaø cöûa, thuù vui ñöôïc bieåu hieän trong traâu boø, caù meø, goã lim vaø chim ñoài moài, thaùi ñoä kieân ñònh cuûa Thaèng Bôøm laø «voâ tröôùc» : khoâng tham lam. Khoâng ñuoåi theo nhöõng nhu caàu giaû taïo. Voâ tröôùc cho pheùp Thaèng bôøm buoâng xaû hoaøn toaøn, ñeå baùm truï vaøo giôø phuùt hieän taïi maø thoâi.
Choïn löïa cô baûn cuûa Thaèng Bôøm laø ñôøi soáng haïnh phuùc vaø an laïc ñöôïc dieãn taû trong nuï cöôøi cuûa Boà Taùt Di Laïc. Khoâng gì khoâng ai khoâng moät trôû ngaïi naøo coù theå laøm khoâ heùo ñoùa hoa nuï cöôøi aáy.
- Moät vaét xoâi coù giaù trò gì so vôùi ba boø chín traâu, moät löïc löôïng saûn xuaát to lôùn.
- Moät xaâu caù meø coù theå nuoâi soáng haèng tuaàn haèng thaùng moät khaåu phaàn ôû thoân queâ.
- Moät beø goã lim coù theå taïo neân moät caên nhaø khang trang, sang troïng, kieân coá.
- Ñoâi chim ñoài moài coù theå taïo neân thuù vui trong haønh ñoäng saên baén.
Veà maët vaät chaát vaø tieän nghi xaõ hoäi, vaét xoâi khoâng coù giaù trò baèng boán tö lieäu treân ñaây ! Nhöng nhöõng saûn phaåm naày coù mang laïi cho Thaèng Bôøm moät vaøi phuùt giaây laøm Boà Taùt An laïc khoâng ?
Veà maët khoân ngoan bình thöôøng hay laø treân quan ñieån hoaøn toaøn duy lyù, choïn löïa cuûa Thaèng Bôøm coù leõ seõ bò raát nhieàu ngöôøi trong chuùng ta pheâ phaùn laø ngu daïi, ngaây ngoâ, «aên chöa no, lo chöa tôùi».
Tuy nhieân veà maët quan heä giöõa ngöôøi vôùi ngöôøi, baøi hoïc cuûa Thaèng Bôøm ñaùng ñöôïc chuùng ta löu taâm vaø ghi nhaän. Quan heä chæ thaønh töïu moät caùch haøi hoaø, toát ñeïp vaø laâu beàn, khi hai ñoái nhaân trao ñoåi khoâng tìm caùch thuû lôïi, keùo phaàn thaéng veà mình, maëc duø hoaøn caûnh cho pheùp laøm ñieàu aáy. Thaèng Bôøm khoâng chôi troø « khoân daïi ». Khoâng lôïi duïng keõ hôû sô yù cuûa ñoái phöông, hay laø theå thöùc ñaùnh giaù sai laàm cuûa hoï vì baát keå lyù do gì. Moät caùch ñôn phöông Thaèng Bôøm toân troïng caùn caân thaêng baèng giöõa nhaän vaø cho trong leà loái xöû theá vaø trao ñoåi. Thaèng Bôøm quyeát ñònh choïn löïa moät caùch saùng suoát, coù laäp tröôøng kieân vöõng sau boán laàn töø choái : Duy chæ vaét xoâi môùi coù giaù trò töông ñöông caân baèng vôùi caùi quaït mo do chính tay cuûa Thaèng Bôøm laøm ra.
Roát cuoäc, neáu chuùng ta khoâng ñua ñoøi phöông thöùc duy lyù cöïc ñoan cuûa Descartes vaø cuûa moät thôøi ñaïi trí thöùc, khoa hoïc sau Descartes, do Descartes chuû xöôùng... Chuùng ta seõ môû maét böøng saùng nhaän thöùc hay laø «ngoä» coù nghóa laø gaëp ñöôïc aùnh saùng vaø söùc maïnh cuûa moät con ngöôøi «khoân ngoan coù tình coù lyù». Coù tình vì Thaèng Bôøm ñaõ toaùt ra «chaát ngöôøi» trong caùch cö xöû, ñaõi ngoä. Coù lyù vì thaèng bôøm ñaõ roõ raøng veà ñieàu mình muoán. Vaø nguyeän voïng aáy ñaõ ñöôïc toaïi nguyeän, ñaùp öùng, laéng nghe.
Vaäy, trong quan heä giöõa Phuù oâng vaø Thaèng Bôøm, Phuù oâng vaãn tieáp tuïc lam Phuù oâng : giaøu coù vaø ñöôïc toân troïng. Khoâng moät ai daùm goïi Phuù oâng laø thaèng. Khi tieáp xuùc vôùi Thaèng Bôøm, Phuù oâng khoâng thua cuoäc trong moät vaùn côø ruûi may. Caùi thay ñoåi lôùn lao, kyø vó ñaõ xaûy ra trong con ngöôøi cuûa Thaèng Bôøm. Bôøm cöôøi: haïnh phuùc laø gia taøi, gia saûn cuûa Thaèng Bôøm. Caùi phuù quùi naày coøn quan troïng vaø quùi hoùa gaáp boäi laàn, so vôùi söï giaøu sang vaät chaát.
Theâm vaøo ñoù sau laàn tieáp xuùc vaø trao ñoåi vôùi Phuù oâng – moät cuoäc tieáp xuùc coù tình, coù lyù – «Bôøm cöôøi». Moät bieán ñoåi vó ñaïi : Bôøm khoâng coøn ñöôïc goïi laø Thaèng Bôøm. Bôøm coù moät caên cöôùc. Bôøm trôû thaønh moät teân tuoåi baát dieät trong ca dao nghóa laø trong neàn vaên minh vaø vaên hoùa cuûa ngöôøi Vieät Nam. Töø moät oâng giaø, baø laõo ñeán moät em beù Vieät Nam vöøa troøm treøm thoû theû tieáng Meï, ai ai cuõng ghi loøng taïc daï baøi hoïc «ñeå ñôøi» naøy. Bôøm trôû neân moät ngöôøi anh em raát thaân thöông.
Ai laø taùc giaû cuûa baøi ca dao naøy ? Chuùng ta khoâng theå vaø khoâng caàn bieát teân tuoåi. Taùc giaû cuûa ca dao laø cha oâng chuùng ta, töø ñôøi Lyù qua ñôøi Traàn, coù khi coøn sôùm hôn.
Cha oâng, qua baøi ca dao ngaén goïn, trong 10 caâu, ñaõ ñeå laïi moät hình töôïng «Ngöôøi Vieät Nam» cho chaùu chaét haäu theá. Nguyeãn Höõu Lieâm, trong Taäp san Trieát Hoïc, soá 1 vaø 2, vì chöa hieåu ñöôïc vaø ñaùnh giaù taàm saâu cuûa Thaèng Bôøm, môùi caû gan chôi troø chöõ nghóa, khi khaúng ñònh moät caùch oûm toûi :
«Nhaân daïng Vieät Nam khoâng töï chaéc chaén, khoâng yù thöùc veà mình ñeán möùc ñoä tröïc giaùc. Töø thaân theå, töø ngoân ngöõ, töø thôøi tính, haén chöa coù cô hoäi trôû neân laø con ngöôøi Vieät Nam vaãn chæ coøn laø cuûa caùi chöa laø baát ñònh ».
Theá thì Thaèng Bôøm coù phaûi laø con ngöôøi Vieät Nam hay khoâng? Trong quan heä tieáp xuùc trao ñoåi, Thaèng Bôøm, nhö toâi ñaõ nhaán maïnh treân ñaây ñaõ «maïc khaûi» mình nhö moät con ngöôøi coù yù thöùc raát tinh vi, beùn nhaïy vaø saùng suoát «veà mình vaø veà ngöôøi».
- Thaèng Bôøm coù khaû naêng töø choái noùi «khoâng», ñeå khaúng quyeát tính khaùc bieät cuûa mình. Toâi khaùc vaø toâi coù quyeàn khaùc.
- Thaèng Bôøm khoâng moät laàn chôi troø «laøm con kyø nhoâng, uoán mình theo maøu saéc cuûa ngöôøi tröôùc maët », maëc duø ngöôøi aáy laø Phuù oâng coù tieàn taøi, ñòa vò. Vaø nhaát laø toû ra ñaïi löôïng, muoán ban phaùt. Tröôùc söùc quyeán ruõ, maëc duø raát thaønh taâm, cuûa Phuù-oâng, Thaèng Bôøm khoâng ñaùnh maát mình : vaãn bieát töø choái, coù khaû naêng caân ño, choïn löïa !
- Thaèng Bôøm yù thöùc roõ raøng ñeán thöïc chaát vaø thöïc höõu : Toâi laø ai, toâi coù khaû naêng gì; toâi ñöôïc gì, toâi muoán nhaän gì?
- Ñöôïc goïi laø thaèng, ñöôïc mang laø Bôøm, vì moät vaøi choøm toùc treân ñaàu cuûa mình, Thaèng Bôøm vaãn «an nhieân, töï taïi». Khoâng quan troïng hoùa. Khoâng cöôøng ñieäu. Khoâng bò « kích thích » nhö moät ñoái vaät bò ñoäng, chòu aûnh höôûng cuûa ngoaïi caûnh. Moät vaøi töø ngöõ, danh hieäu coù veû treâu choïc khoâng laøm cho Thaèng Bôøm « ñoäng taâm » noåi soùng gioù, bò nguïp laën trong töùc toái, giaän hôøn.
- Thaèng Bôøm khoâng ñuoåi baét moät caùch voâ voïng nhöõng gì thoaùt khoûi khaû löïc hieän thöïc cuûa mình. Traùi laïi, haõnh dieän, baèng loøng veà keát quaû do baøn tay mình taïo neân. Tri tuùc laø bieát mình vaø laøm cho mình giaøu coù, ñaày ñuû.
- Thaèng Bôøm khoâng duøng dao ñeå chôi troø baïo ñoäng, xung ñoät, chia reõ, chieán tranh. Ñoù laø nhöõng troø chôi «coù ngaøy ñöùt tay», nghóa laø trôû laïi gaây tang toùc cho da thòt, ñoàng baøo cuûa mình.
Thay vaøo ñoù, Thaèng Bôøm duøng dao ñeå bieán mo thaønh quaït. Con ngöôøi Vieät Nam saùng taïo ñeå mang veà cho mình vaø cho ngöôøi moät luoàng gioù maùt. Moät sinh khí môùi. Khaû naêng saùng laø «bieán khoâng thaønh coù». Bieán baûn thaân mình coøn taàm thöôøng nhö mo cau thaønh quaït mo coù khaû naêng taïo hôi maùt cho ngöôøi: Moät söù ñieäp Tình-thöông.
Ôn goïi hoaëc söù meänh cuûa ngöôøi Vieät Nam phaûi chaêng laø trôû thaønh gioù? Gioù ñeán töø trôøi xanh cuûa Baø Aâu-cô. Gioù thoåi töø Bieån khôi cuûa Laïc Long Quaân, nhö Truï Vuõ ñaõ dieãn taû :
Bôûi vì maét thaáy trôøi xanh,
Cho neân maét cuõng long lanh maøu trôøi.
Bôûi vì maét thaáy bieån khôi,
Cho neân maét cuõng xa vôøi ñaïi döông.
- Trong quan heä vôùi Phuù oâng – cho duø ñoù laø ngöôøi Phaùp, ngöôøi Myõ, ngöôøi Trung-quoác – Thaèng Bôøm vì lyù do toân troïng chaát ngöôøi trong moïi ngöôøi, moät ñaøng khoâng ngöûa tay suïp laïy xin traâu, xin boø, xin goã lim... Ñaøng khaùc, Thaèng Bôøm, vì tö caùch laøm ngöôøi cuûa chính mình, khoâng goïi Phuù oâng laø Thaèng Myõ, Thaèng Phaùp. Hoï nhaän, chuùng ta cho. Hoï cho, sau khi nhaän. Chuùng ta coù quan heä haøi hoaø vôùi hoï.
- Sau heát, «bieát mình, bieát ngöôøi» coù nghóa laø nhaän thöùc ñuùng ñaén vaø roõ raøng : Toâi muoán gì? Toâi caàn gì?
Tha nhaân caàn sinh khí taâm linh cuûa ngöôøi Vieät Nam. Con Roàng Chaùu Tieân coù hai doøng maùu :
Bao la cuûa Bieån Khôi vaø Cao caû cuûa baàu trôøi xanh.
Khi coù khaû naêng cho Phuù oâng – ngöôøi nöôùc ngoaøi – quaø taëng taâm linh aáy, ngöôøi Vieät Nam seõ nhaän laïi nuï cöôøi cuûa Di Laïc. Queâ höông Vieät Nam seõ trôû thaønh «Trôøi-môùi Ñaát-Môùi». Moïi söï, moïi ngöôøi ñeàu ñoåi môùi töø taâm ñòa cuûa mình.
Con ñöôøng ñaõ coù saün noái keát ñaát trôøi vaø bieån.
Con ñöôøng chôø ñôïi ngöôøi Vieät Nam daán böôùc, ñi tôùi vôùi taát caû nieàm töï haøo vaø töï tin cuûa mình :
Töøng böôùc ñi, ñöôøng Queâ-höông dieäu vôïi,
Quyeát aán maïnh veát chaân con ngöôøi môùi.
Lo baêng boù veát thöông coøn lôû loùi,
Gieo An-laïc vaøo loøng ai moøn moûi.
Ngaøy ngaøy cöu mang bieån trôøi cao caû,
Thoåi gioù maùt bieån ñôøi thaønh pheùp laï !
Lausanne, Xuaân 2000
Nguyeãn Vaên Thaønh
